महाभारत · अध्याय 6.75
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.75.1
विहृत्य तु ततो राजन्सहिताः कुरुपाण्डवाः ।
व्यतीतायां तु शर्वर्यां पुनर्युद्धाय निर्ययुः ॥ ६.७५.१ ॥
हे राजा, नंतर विश्रांती घेऊन, रात्र सरल्यावर, कौरव आणि पांडव एकत्र पुन्हा युद्धासाठी निघाले.
6.75.2
ततः शब्दो महानासीत्तव तेषां च भारत ।
युज्यतां रथमुख्यानां कल्प्यतां चैव दन्तिनाम् ॥ ६.७५.२ ॥
तेव्हा, हे भारता, तुमच्या आणि त्यांच्यात मोठा गोंधळ उडाला — 'श्रेष्ठ रथांना जुंपा, हत्तींना सज्ज करा!'
6.75.3
संनह्यतां पदातीनां हयानां चैव भारत ।
शङ्खदुन्दुभिनादश्च तुमुलः सर्वतोऽभवत् ॥ ६.७५.३ ॥
हे भारता, पायदळ आणि घोड्यांना चिलखत घाला! शंख व दुंदुभींचा तुमुल नाद चहूकडे दुमदुमला.
6.75.4
ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टद्युम्नमभाषत ।
व्यूहं व्यूहस्व पाञ्चाल मकरं शत्रुनाशनम् ॥ ६.७५.४ ॥
तेव्हा राजा युधिष्ठिर धृष्टद्युम्नाला म्हणाला — 'हे पांचाल, शत्रूचा नाश करणारा मकर व्यूह रचा.'
6.75.5
एवमुक्तस्तु पार्थेन धृष्टद्युम्नो महारथः ।
व्यादिदेश यथान्यायं रथिनो रथिनां वरः ॥ ६.७५.५ ॥
पार्थाने असे सांगितल्यावर, महारथ धृष्टद्युम्नाने, रथींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्याने, रथींची यथान्याय व्यवस्था केली.
6.75.6
शिरोऽभूद्द्रुपदस्तस्य पाण्डवश्च धनञ्जयः ।
चक्षुषी सहदेवश्च नकुलश्च महारथः ॥ ६.७५.६ ॥
त्या व्यूहाचे मस्तक द्रुपद होता; पांडव धनंजय त्याचा भाग होता; सहदेव आणि महारथ नकुल हे त्याचे दोन डोळे होते.
6.75.7
तुण्डमासीन्महाराज भीमसेनो महाबलः ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च राक्षसश्च घटोत्कचः ॥ ६.७५.७ ॥
हे महाराज, महाबली भीमसेन त्या व्यूहाच्या अग्रभागी होते; सौभद्र, द्रौपदीचे पुत्र आणि राक्षस घटोत्कचही तेथेच होते.
6.75.8
सात्यकिर्धर्मराजश्च व्यूहग्रीवां समास्थिताः ।
पृष्ठमासीन्महाराज विराटो वाहिनीपतिः ॥ ६.७५.८ ॥
सात्यकी आणि धर्मराज व्यूहाच्या ग्रीवेवर स्थिर उभे होते; हे महाराज, सेनापती विराट व्यूहाच्या पृष्ठभागी होता.
6.75.9
ृष्टद्युम्नो महाराज महत्या सेनया वृतः ।
केकया भ्रातरः पञ्च वामपार्श्वं समाश्रिताः ॥ ६.७५.९ ॥
हे महाराज, धृष्टद्युम्न मोठ्या सेनेने वेढलेला होता; केकयाचे पाच बंधू डाव्या बाजूला उभे होते.
6.75.10
धृष्टकेतुर्नरव्याघ्रश्चेकितानश्च वीर्यवान् ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थितौ व्यूहस्य रक्षणे ॥ ६.७५.१० ॥
धृष्टकेतू, नरव्याघ्र चेकितान आणि पराक्रमी वीर व्यूहाचा उजवा पक्ष घेऊन त्याच्या रक्षणासाठी उभे होते.
6.75.11
पादयोस्तु महाराज स्थितः श्रीमान्महारथः ।
कुन्तिभोजः शतानीको महत्या सेनया वृतः ॥ ६.७५.११ ॥
हे महाराज, श्रीमान महारथी कुंतिभोज आणि शतानीक मोठ्या सेनेने वेढलेले व्यूहाच्या पायथ्याशी उभे होते.
6.75.12
शिखण्डी तु महेष्वासः सोमकैः संवृतो बली ।
इरावांश्च ततः पुच्छे मकरस्य व्यवस्थितौ ॥ ६.७५.१२ ॥
महाधनुर्धर शिखंडी, सोमकांनी वेढलेला बलवान, आणि नंतर इरावान—हे दोघे मकर-व्यूहाच्या शेपटीशी स्थिर होते.
6.75.13
एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ।
सूर्योदये महाराज पुनर्युद्धाय दंशिताःक ॥ ६.७५.१३ ॥
हे भारता, अशा प्रकारे पांडवांनी त्या महाव्यूहाची रचना केली. हे महाराजा, सूर्योदयाच्या वेळी ते पुन्हा युद्धासाठी सज्ज झाले.
6.75.14
कौरवानभ्ययुस्तूर्णं हस्त्यश्वरथपत्तिभिः ।
समुच्छ्रितैर्ध्वजैश्छत्रैः शस्त्रैश्च विमलैः शितैः ॥ ६.७५.१४ ॥
हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळासह ते वेगाने कौरवांवर चालून गेले. उंच ध्वज, छत्र आणि चकाकणारी तीक्ष्ण शस्त्रे घेऊन ते पुढे आले.
6.75.15
व्यूढं दृष्ट्वा तु तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव ।
कौञ्चेन महता राजन्प्रत्यव्यूहत वाहिनीम् ॥ ६.७५.१५ ॥
ते सैन्य व्यूहरचनेत उभे असलेले पाहून, हे राजा, तुमचे पिता देवव्रत (भीष्म) यांनी महान क्रौञ्च व्यूहाने आपल्या सेनेची समोर रचना केली.
6.75.16
तस्य तुण्डे महेष्वासो भारद्वाजो व्यरोचत ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव चक्षुरास्तां जनेश्वर ॥ ६.७५.१६ ॥
त्याच्या चोचीच्या ठिकाणी महाधनुर्धर भारद्वाज (द्रोण) झळकले. हे जनेश्वरा, त्याचे डोळे अश्वत्थामा आणि कृप होते.
6.75.17
कृतवर्मा तु सहितः काम्भोजैरथ बाह्लिकैः ।
शिरस्यासीन्नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ६.७५.१७ ॥
कृतवर्मा कांबोज आणि बाह्लिकांसह, नरश्रेष्ठ आणि सर्व धनुर्धरांत श्रेष्ठ असा, डोक्याच्या भागी उभा होता.
6.75.18
ग्रीवायां शूरसेनश्च तव पुत्रश्च मारिष ।
दुर्योधनो महाराज राजभिर्बहुभिर्वृतः ॥ ६.७५.१८ ॥
मानेच्या ठिकाणी शूरसेन आणि तुमचा पुत्र दुर्योधन होता; हे मान्या, हे महाराजा, अनेक राजांनी वेढलेला.
6.75.19
प्राग्जोतिषस्तु सहितो मद्रसौवीरकेकयैः ।
उरस्यभून्नरश्रेष्ठ महत्या सेनया वृतः ॥ ६.७५.१९ ॥
नरश्रेष्ठा, प्राग्ज्योतिष मद्र, सौवीर आणि केकयांसह मोठ्या सेनेने वेढलेला व्यूहाच्या उरःस्थानी उभा होता.
6.75.20
पृष्ठे चास्तां महेष्वासावावन्त्यौ सपदानुगौः ।
स्वसेनया च सहितः शुशर्मा प्रस्थलाधिपः ।
वामं पक्षं समाश्रित्य दंशितः समवस्थितः ॥ ६.७५.२० ॥
मागे दोन महाधनुर्धर आवन्त्य आपल्या पायदळ आणि अनुचरांसह होते; प्रस्थलाधिपती शुशर्मा आपल्या सेनेसह डाव्या पक्षाचा आश्रय घेऊन कवच धारण करून उभा होता.
6.75.21
तुषारा यवनाश्चैव शकाश्च सह चूचुपैः ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्त भारत ॥ ६.७५.२१ ॥
तुषार, यवन आणि शक चूचुपांसह उजव्या पक्षाचा आश्रय घेऊन उभे होते; भारता, हीच व्यूहरचना होती.
6.75.22
श्रुतायुश्च शातायुश्च सौमदत्तिश्च मारिष ।
व्यूहस्य जघने तस्थू रक्षमाणाः परस्परम् ॥ ६.७५.२२ ॥
मारिष, श्रुतायू, शतायू आणि सोमदत्ताचा पुत्र व्यूहाच्या मागील भागी एकमेकांचे रक्षण करत उभे राहिले.
6.75.23
ततो युद्धाय संजग्मुः पाण्डवाः कौरवैः सह ।
सूर्योदये महाराज प्रावर्तत जनक्षयः ॥ ६.७५.२३ ॥
नंतर पांडव कौरवांशी युद्धासाठी भिडले; महाराजा, सूर्योदयाच्या वेळी जनक्षय सुरू झाला.
6.75.24
प्रतीयू रथिनो नामान्नागाश्च रथिनो ययुः ।
हयारोहान्रथारोहा रथिनश्चापि सादिनः ॥ ६.७५.२४ ॥
रथी हत्तींच्या विरुद्ध पुढे सरसावले, रथी निघाले; घोडेस्वार, रथारोहक, रथी आणि अश्वारोहीही.
6.75.25
सादिनश्च हयान्राजन्रथिनश्च महारणे ।
हस्त्यारोहान्हयारोहा रथिनः सादिनस्तथा ॥ ६.७५.२५ ॥
राजा, महायुद्धात घोडेस्वार घोड्यांसह, रथी रथांसह, हत्तीवर बसलेले हत्तींसह, घोडेस्वार घोड्यांसह, आणि रथी व घोडेस्वारही तसेच (पुढे सरसावले).
6.75.26
रथिनः पत्तिभिः सार्धं सादिनश्चापि पत्तिभिः ।
अन्योन्यं समरे राजन्प्रत्यधावन्नमर्षिताः ॥ ६.७५.२६ ॥
रथी पायदळासह, घोडेस्वारही पायदळासह, हे राजा, संतप्त होऊन युद्धात एकमेकांवर धावून गेले.
6.75.27
भीमसेनार्जुनयमैर्गुप्ता चान्यैर्महारथैः ।
शुशुभे पाण्डवी सेना नक्षत्रैरिव शर्वरी ॥ ६.७५.२७ ॥
भीमसेन, अर्जुन, यमज बंधू आणि इतर महारथींनी संरक्षित पांडवांची सेना ताऱ्यांनी शोभणाऱ्या रात्रीप्रमाणे शोभली.
6.75.28
तथा भीष्मकृपद्रोणशल्यदुर्योधनादिभिः ।
तवापि च बभौ सेना ग्रहैर्द्यौरिव संवृताः ॥ ६.७५.२८ ॥
तसेच भीष्म, कृप, द्रोण, शल्य, दुर्योधन इत्यादींनी वेढलेली आपली सेनाही ग्रहांनी वेढलेल्या आकाशासारखी शोभली.
6.75.29
भीमसेनस्तु कौन्तेयो द्रोणं दृष्ट्वा पराक्रमी ।
अभ्ययाञ्जवनैरश्वैर्भारद्वाजस्य वाहिनीम् ॥ ६.७५.२९ ॥
पराक्रमी कुंतीपुत्र भीमसेनाने द्रोणाला पाहून वेगवान घोड्यांसह भारद्वाजाच्या सेनेवर धाव घेतली.
6.75.30
द्रोणास्तु समरे क्रुद्धो भीमं नवभिरायसैः ।
विव्याध समरश्लाघी मर्माण्युद्दिष्य वीर्यवान् ॥ ६.७५.३० ॥
पण युद्धात संतप्त झालेल्या, रणप्रशंसित, पराक्रमी द्रोणाने भीमाच्या मर्मस्थानांचा वेध घेऊन नऊ लोखंडी बाणांनी त्याला विद्ध केले.
6.75.31
दृढाहतस्तो भीमो भारद्वाजस्य संयुगे ।
सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति ॥ ६.७५.३१ ॥
युद्धात भारद्वाजाच्या (द्रोणाच्या) दृढ प्रहारांनी जखमी झालेल्या भीमाने आपल्या सारथ्याला यमाच्या सदनाकडे पाठवले.
6.75.32
स संगृह्य स्कवयं वाहान्भारद्वाजः प्रतापवान् ।
व्यधमत्पाण्डवीं सेनां तूलराशिमिवानलः ॥ ६.७५.३२ ॥
त्या प्रतापी भारद्वाजाने (द्रोणाने) घोड्यांचे लगाम धरून, कापसाच्या ढिगाला अग्नी जाळतो तसे पांडवसेनेला चिरडून टाकले.
6.75.33
ते वद्यमाना द्रोणेन भीष्मेण च नरोत्तमाः ।
सृञ्जयाः तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम् ॥ ६.७५.३३ ॥
द्रोण आणि भीष्म यांच्याकडून वधले जात असलेले ते नरोत्तम सृंजय, आणि भीम-अर्जुनांनी जखमी झालेले तुमचे सैन्य.
6.75.34
तथैव तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम् ।
मुह्यते तत्रतत्रैव समदेव वराङ्गना ॥ ६.७५.३४ ॥
त्याचप्रमाणे भीम-अर्जुनांनी जखमी झालेले तुमचे सैन्य इथे-तिथे उत्तम स्त्रियांप्रमाणे गोंधळून मोहित होत होते.
6.75.35
अभिद्येतां ततो व्यूहौ तस्मिन्वीरवरक्षये ।
आसीद्व्यतिकरो घोरस्तव तेषां च भारत ॥ ६.७५.३५ ॥
मग त्या श्रेष्ठ वीरांच्या संहारात दोन्ही व्यूह भेदले गेले; हे भरता, तुमचे आणि त्यांचे लोक यांच्यात भयंकर गोंधळ माजला.
6.75.36
तदद्भुतमपश्याम तावकानां परैः सह ।
एकायनगताः सर्वे यदयुध्यन्त भारत ॥ ६.७५.३६ ॥
तुमचे लोक शत्रूंसह एकत्र होऊन लढले ते अद्भुत दृश्य आम्ही पाहिले; हे भरता, ते सर्व एकाच मार्गाने जाऊन लढले.
6.75.37
प्रतिसंवार्य चास्त्राणि तेऽन्योन्यस्य विशांपते ।
युयुधुः पाण्डवाश्चैव कौरवाश्च महाबलाः ॥ ६.७५.३७ ॥
हे राजा! ते एकमेकांची अस्त्रे परतवून लावत लढू लागले—पांडव आणि कौरव, महाबलवान वीर.