महाभारत · अध्याय 8.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.31.1
दृष्ट्वा कर्ण महावीर्य युयुत्सुं समास्थितम् ।
चुक्रुशुः कुरवः सर्वे हृष्टरुपाः समन्ततः ॥ ८.३१.१ ॥
महापराक्रमी कर्ण युद्धोत्सुक होऊन उभा असलेला पाहून सर्व कौरव हर्षित होऊन चहूकडून गर्जना करू लागले.
8.31.2
ततो दुन्दुभिनिर्घोषैर्भेरीणां निनदेन च ।
कोणशब्दैश्च विविधैर्गर्जितैश्च तरस्विनाम् ।
निर्ययुस्तावकाः सर्वे मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ ८.३१.२ ॥
नंतर दुंदुभींचा घोष, भेरींचा निनाद, विविध कोणशब्द आणि वीरांच्या गर्जना यांच्यात तुमचे सर्व योद्धे मृत्यूलाच माघार न घेण्याचा निश्चय मानून निघाले.
8.31.3
प्रयाते तु ततः कर्णे रथेषु मुदितेषु च ।
चचाल च मही सर्वा ररास च सुविस्वरम् ॥ ८.३१.३ ॥
कर्ण निघाल्यावर, रथ हर्षित झाल्यावर, सारी पृथ्वी हादरली आणि अत्यंत भयंकरपणे गर्जू लागली.
8.31.4
निः सरतो व्यदृश्यन्त सूर्यात्सप्ता महाग्रहाः ॥ ८.३१.४ ॥
बाहेर पडताना सूर्यापासून सात महाग्रह दिसू लागले.
8.31.5
उल्कापाताश्च संजज्ञुर्दिग्दाहाश्चैव दारुणाः ।
तथाऽश्न्यश्च संपेतुर्ववुर्वाताश्च भैरवाः ॥ ८.३१.५ ॥
उल्कापात झाले, दिशांमध्ये भयंकर दाह दिसला, वीज कोसळली आणि भयानक वारे वाहू लागले.
8.31.6
मृगपक्षिगणाश्चैव पृतनां बहुशस्तव ।
अपसव्यं तदा चक्रुर्वेद्यन्तो महाभयम् ॥ ८.३१.६ ॥
मृग आणि पक्ष्यांचे कळप तुमच्या सैन्याला वारंवार डावीकडून घेरून महाभयाचे संकेत देऊ लागले.
8.31.7
प्रस्थितस्य च कर्णस्य निपेतुस्तुरगा भुवि ।
अस्थिवर्ष च पतितमन्तरिक्षाद्भयानकम् ॥ ८.३१.७ ॥
कर्ण प्रस्थान करत असताना त्याचे घोडे भूमीवर पडले; आकाशातून भयानक हाडांचा वर्षाव झाला.
8.31.8
जज्वलुश्चैव शस्त्राणि ध्वजाश्चैव चकम्पिरे ।
अश्रूणि च् व्यमुञ्चन्त वाहनानि विशांपते ॥ ८.३१.८ ॥
शस्त्रे पेटली, ध्वज थरथरले; हे प्रजापते, वाहनांनीही अश्रू ढाळले.
8.31.9
एते चान्ये च बहव उत्पातास्तत्र मारिप ।
समुत्मेतुर्विनाशाय कौरवाणां सुदारुणाः ॥ ८.३१.९ ॥
हे मारिपा, ही आणि आणखी अनेक अपशकुने तेथे प्रकट झाली; कौरवांच्या विनाशासाठी ती अत्यंत भयंकर होती.
8.31.10
न च तान्गणयमासुः सर्वे दैवेन मोहिताः ।
प्रस्थितं सूतपुत्रं च जयेत्यूचर्नराधिपाः ॥ ८.३१.१० ॥
दैवाने मोहित झालेल्या सर्व राजांनी त्यांचा विचार केला नाही; प्रस्थान करणाऱ्या सूतपुत्राला 'जय हो!' असे ते म्हणाले.
8.31.11
शल्येन सहितं दृष्ट्वा कर्णमाहवशोभिनम् ।
निर्जितान्पाण्डवांश्चैव मेनिरे तत्र कौरवाः ॥ ८.३१.११ ॥
युद्धात शोभणाऱ्या कर्णाला शल्यासह पाहून कौरवांनी पांडव आधीच जिंकले गेले आहेत असे मानले.
8.31.12
ततो रथस्थः परवीरहन्ता भीष्मद्रोणावतिवीर्यौ समीक्ष्य ।
समुज्ज्वलन्भास्करपावकाभो वैकर्तनोऽसौ रथकुञ्जरो वृषा ॥ ८.३१.१२ ॥
नंतर रथावर उभा असलेला, शत्रुवीरांचा संहार करणारा, वैकर्तन, रथिकांमधील गजासारखा, वृषभ कर्ण, अतिपराक्रमी भीष्म आणि द्रोण यांना पाहून सूर्य व अग्नीसारखा तेजस्वीपणे चमकला.
8.31.13
स शल्यमाभाष्य जगाद् वाक्यं पार्थस्य दृष्ट्वाऽप्रतिमं च कर्म ।
मानेन दर्णेण विदह्यमानः क्रोधेन दीप्यन्निव निः श्वसंश्च ॥ ८.३१.१३ ॥
त्याने शल्याशी बोलून हे वचन सांगितले. पार्थाचे अतुलनीय कर्म पाहून, मान आणि दर्पाने दग्ध होऊन, क्रोधाने जणू प्रज्वलित होऊन, दीर्घ निःश्वास टाकत.
8.31.14
नाहं महेन्द्रादपि वज्रपाणेः क्रुध्दाद्विभेम्यात्तधनू रथस्यः ।
दृष्ट्वाऽपि भीष्मप्रमुखाञ्शयानान्नत्वेव मां सा स्थिरता जहाति ॥ ८.३१.१४ ॥
वज्रधारी महेंद्र क्रुद्ध झाला तरीही मी भीत नाही; धनुष्य घेऊन रथावर उभा आहे. भीष्मप्रमुख वीर पडलेले पाहूनही माझी ती स्थिरता मला सोडत नाही.
8.31.15
महेन्द्रविष्णुप्रतिमावनिन्दितौ रथाश्चनागप्रवरप्रमाथिनौ ।
अवध्यकल्पौ निहतौ यदा परैस्तथापि मे नास्ति रणेऽद्य साध्वसम् ॥ ८.३१.१५ ॥
इंद्र व विष्णूसमान, निर्दोष, श्रेष्ठ हत्तींना चिरडणारे रथी अवध्यासारखे भासले तरी शत्रूंनी मारले गेले; तरीही आज रणात मला भय नाही.
8.31.16
समीक्ष्य सङ्ख्येऽतिबलान्नराधिपान् ससूतमातङ्गरथान्परैर्हतान् ।
कथं न सर्वानहितान्रणेऽवधीन्महास्त्रविद्वाह्मणपुङ्गवो गुरुः ॥ ८.३१.१६ ॥
युद्धात अतिबलवान राजे, सारथी, हत्ती व रथांसह शत्रूंनी मारलेले पाहूनही, महास्त्रज्ञ ब्राह्मणश्रेष्ठ गुरूंनी सर्व शत्रूंना का मारले नाही?
8.31.17
स संस्मरन्द्रोणमहं महाहवे ब्रवीमि सत्यं कुरवो निबोधत ।
नवो मदन्यः प्रसहेद्रणेऽर्जुनं समागतं मृत्युमिवोग्ररुपिणम् ॥ ८.३१.१७ ॥
तो द्रोणाचे स्मरण करून म्हणतो: हे कुरूंनो, ऐका, महायुद्धात मी सत्य सांगतो. माझ्याशिवाय दुसरा कोणी युद्धात आलेल्या अर्जुनाला, उग्र रूप असलेल्या मृत्यूसारखा, सहन करू शकणार नाही.
8.31.18
शिक्षा प्रसादश्च बलं धृतिश्च द्रोणे महास्त्राणि च संनतिश्च ।
स चेदगान्मृत्युवशं महात्मा सर्वानन्यानातुरानद्य मन्ये ॥ ८.३१.१८ ॥
द्रोणाच्यामध्ये विद्या, कृपा, बल, धैर्य, महान अस्त्रे आणि नम्रता होती. जर तो महात्मा मृत्यूच्या अधीन गेला असेल, तर आज मी इतर सर्वांना दुःखी मानतो.
8.31.19
नेह ध्रुवं किंचिदपि प्रचिन्तयन् वदामि लोके कर्मणो नित्ययोगात् ।
सूर्योदये को हि विमुक्तसंशयो भावं कुर्वीताद्य गुरौ निपातिते ॥ ८.३१.१९ ॥
येथे निश्चितपणे काही विचार करून सांगत नाही; जगात कर्माच्या नित्य संबंधामुळे सांगतो. सूर्योदयाला गुरू पडले असताना आज कोण संशयरहित होऊन भाव धारण करील?
8.31.20
न नूनमस्त्राणि बलं पराक्रमः क्रियाः सुनीतं परमायुधानि वा ।
अलं मनुष्यस्य सुखाय वर्तितुं तथाहि युध्दे निहतः परैर्गुरुः ॥ ८.३१.२० ॥
निश्चितच अस्त्रे, बल, पराक्रम, कर्मे, उत्तम नीती किंवा परम आयुधे माणसाला सुखाने जगण्यास पुरेशी नाहीत; कारण युद्धात शत्रूंनी गुरूंना ठार मारले आहे.
8.31.21
हुताशनादित्यसमानतेजसं पराक्रमे विष्णुपुरंदरोपमम् ।
नये बृहस्पत्युशनः समं सदा न चैनमस्त्रं तदुपास्त दुःसहम् ॥ ८.३१.२१ ॥
अग्नी आणि सूर्याइतके तेज असलेले, पराक्रमात विष्णू व इंद्रासारखे, नीतीत बृहस्पती व उशनसासारखे; त्यांना तो दुःसह अस्त्र कधीच आश्रयाला आला नाही.
8.31.22
संप्रक्रुष्टे रुदितस्त्रीकुमारे पराभूते पौरुषे धार्तराष्ट्रे ।
कृत्यं मया नाद्य जानामि शल्य प्रयाहि तस्माद्विषतामनीकम् ॥ ८.३१.२२ ॥
स्त्रिया व मुले मोठ्याने रडत विलाप करत असताना, धार्तराष्ट्राचे पौरुष पराभूत झाले असताना, आज माझे कर्तव्य काय ते मला कळत नाही; म्हणून हे शल्या, शत्रूंच्या सैन्याकडे जा.
8.31.23
स यत्र राजा पाण्डवः सत्यसन्धो व्यवस्थितो भीमसेनार्जुनौ च ।
स वासुदेवः सात्यकिः सृञ्जयाश्च यमौ च कस्तान्विषहेन्मदन्यः ॥ ८.३१.२३ ॥
सत्यसंध पाण्डवराजा जिथे उभा आहे, भीमसेन आणि अर्जुन जिथे आहेत, ते वासुदेव, सात्यकी, सृञ्जय आणि दोन यमज जिथे आहेत, त्यांना माझ्याशिवाय दुसरा कोण सहन करू शकेल?
8.31.24
तस्मात्क्षिप्रं मद्रपते प्रयाहि रणे पाञ्चालान्पाण्डवान्सृञ्जयांश्च ।
तान्वा हिनिष्यामि समेत्य सङ्ख्ये यास्यामि वा द्रोणमुखो यमाय ॥ ८.३१.२४ ॥
म्हणून हे मद्रराजा, लवकर रणात जा; पांचाल, पांडव आणि सृंजयांना भेटून मी त्यांना ठार मारीन, किंवा द्रोणाला पुढे करून यमाकडे जाईन.
8.31.25
नत्वेवाहं न गमिष्यामि मध्ये तेषां शूराणामिति शल्याद्य विध्दि ।
मित्रद्रोहो मर्षणीयो न मेऽयं त्यक्त्वा प्राणाननुयास्यामि द्रोणम् ॥ ८.३१.२५ ॥
पण मी त्या शूरांच्या मध्ये जाणार नाही, हे आज जाणून घे, शल्या. मित्रद्रोह मला सहन होणार नाही; प्राण सोडून मी द्रोणाच्या मागे जाईन.
8.31.26
प्राज्ञस्य मूढस्य च जीवितान्ते नास्ति प्रमोक्षोऽन्तकसन्निभस्य ।
अतो विद्वन्नभियोत्स्यामि पार्थ दिष्टं न शक्यं व्यतिवर्तितुं वै ॥ ८.३१.२६ ॥
ज्ञानी आणि मूर्ख या दोघांनाही जीवनाच्या अंती सुटका नाही; यमासारख्या कुणापासून मोक्ष नाही. म्हणून हे विद्वाना, मी पार्थाशी युद्ध करीन; दैव ओलांडता येत नाही.
8.31.27
कल्याणवृत्तः सततं हि राजा वैचित्रवीर्यस्य सुतो ममासीत् ।
तस्यार्थसिध्द्यर्थमहं त्यजामि प्रियान्भोगान्दुस्त्यजं जीवितं च ॥ ८.३१.२७ ॥
सदाचारी राजा, विचित्रवीर्याचा माझा पुत्र सदैव होता. त्याच्या कार्यसिद्धीसाठी मी प्रिय भोग आणि सोडण्यास कठीण अशा जीवनाचाही त्याग करीत आहे.
8.31.28
वैयाघ्रचर्माणमकूजनाक्षं हैमं त्रिकोशं रजतत्रिवेणुम् ।
रथप्रवर्ह तुरगप्रवर्है र्युक्तं प्रादान्मह्यमिमं हि रामः ॥ ८.३१.२८ ॥
वाघाच्या कातड्याने झाकलेला, मूक धुरा असलेला, सोन्याचा, तीन कोशांचा, चांदीचे तीन दांडे असलेला, रथ ओढणारा, उत्तम घोड्यांनी जुंपलेला हा रथ रामाने मला दिला.
8.31.29
धनूंषि चित्राणि निरिक्ष्य शल्य ध्वजान्गदाः सायकांश्चोग्ररुपान् ।
असिं च दीप्तं परमायुधं च शङ्खं च शुभ्रं स्वनवन्तमुग्रम् ॥ ८.३१.२९ ॥
हे शल्या, विचित्र धनुष्ये, ध्वज, गदा आणि उग्र रूपाचे बाण पाहून, तसेच तेजस्वी खड्ग, परम आयुध आणि शुभ्र, निनादणारा उग्र शंख पाहून.
8.31.30
पताकिनंवज्रनिपातनिः स्वनं सिताश्वयुक्तं शुभतूणशोभितम् ।
इमं समास्थाय रथर्षभं रणे दृढं हनिष्याम्यहमर्जुनं बलात् ॥ ८.३१.३० ॥
पताकायुक्त, वज्रप्रहाराच्या ध्वनीचा, श्वेत अश्वांनी जुंपलेला, उत्तम भात्यांनी शोभणारा हा श्रेष्ठ रथ चढून रणात दृढपणे बळाने अर्जुनाला मी ठार करीन.
8.31.31
तं चेन्मृत्युः सर्वहरोऽभिरक्षेत्सदाऽप्रमत्तः समरे पाण्डुपुत्रम् ।
तं वा हनिष्यामि रणे समेत्य यास्यामि वा द्रोणमुखो यमाय ॥ ८.३१.३१ ॥
सर्वांचे हरण करणारा मृत्यूही सदैव सावध राहून रणात पांडुपुत्राचे रक्षण करील, तरीही मी रणात त्याला गाठून ठार करीन; किंवा द्रोणाला पुढे करून यमाकडे जाईन.
8.31.32
यमवारुणकुबेरवासवा वा यदि युगपत्सगणा महाहवे ।
जुगुपुरिह समेत्य फल्गुनं किमु बहुना सह तैर्जयामि तम् ॥ ८.३१.३२ ॥
यम, वरुण, कुबेर आणि इंद्र आपल्या गणांसह एकत्र येऊन या महायुद्धात फल्गुनाचे रक्षण करोत, तरी त्यांच्यासह मी त्याला जिंकेन; फार बोलून काय उपयोग?
8.31.33
इति रणरभसस्य कत्थत स्तदुपनिशम्य वश्वः स मद्रराट ।
अवहसदवमन्य वीर्यवान् प्रतिषिषिधे च जगाद् चोत्तरम् ॥ ८.३१.३३ ॥
युद्धोत्साहात असे बढाई मारणाऱ्या कर्णाचे बोल ऐकून वीर मद्रराज शल्याने त्याची हेटाळणी करत, त्याला अडवत उत्तर दिले.
8.31.34
विरम् विरम् कर्ण कत्थना दतिरभसोऽप्यतिवाचमुक्तवान् ।
क्कच हि नरवरो धनंजयः क्क पुनरिह त्वमहो नराधमः ॥ ८.३१.३४ ॥
थांब, थांब, कर्णा! स्वतःची प्रशंसा करण्यात तू अतिउत्साही होऊन मर्यादा ओलांडून बोललास. कुठे नरश्रेष्ठ धनंजय आणि कुठे इथला तू? अरे, मनुष्यांतील अधमा!
8.31.35
यदुसदनमुपेन्द्रपालितं त्रिदिवमिवामरराजरक्षितम् ।
प्रसभमतिविलोड्य को हरेपुरुषवरावरजामृतेऽर्जुनात् ॥ ८.३१.३५ ॥
यादवांचे निवासस्थान, जे उपेंद्र (कृष्ण) रक्षित आहे, देवराज रक्षित स्वर्गासारखे आहे; ते बलपूर्वक ढवळून, नरश्रेष्ठाच्या धाकट्या भावाची (बहिणीची) अर्जुनाखेरीज कोण हरण करू शकेल?
8.31.36
त्रिभुवनसृजमीश्वरेश्वरं क इह पुमान्भवमाह्वयेद्युधि ।
मृगवधकलहे ऋतेऽर्जुनात् सुरपतिवीर्यसमप्रभावतः ॥ ८.३१.३६ ॥
त्रिभुवनाचा निर्माता, ईश्वरांचाही ईश्वर अशा भवाला (शिवाला) युद्धात कोण आव्हान देईल? मृगयेच्या कलहात, देवराजासमान वीर्य व प्रभाव असलेल्या अर्जुनाखेरीज दुसरा कोण?
8.31.37
असुरसुरमहोरगान्नरान् गरुडपिशाचसयक्षराक्षसान् ।
इषुभिरजयदग्निगौरवात् खभिलपितं च हविर्ददौ जयः ॥ ८.३१.३७ ॥
असुर, सुर, महानाग, मनुष्य, गरुड, पिशाच, यक्ष आणि राक्षस यांना अर्जुनाने आपल्या बाणांनी जिंकले. अग्नीबद्दलच्या आदराने, आकाशाच्या इच्छेनुसार, त्याने हविर्भागही अर्पण केला.
8.31.38
स्मरसि ननु यदा परैर्हृतः सहधृतराष्ट्रसुतो विमोक्षितः ।
अधिरथज नरोत्तमैर्युतान् कुरुषु बहून्विनिहत्य तानरीन् ॥ ८.३१.३८ ॥
अधिरथपुत्रा, शत्रूंनी धृतराष्ट्रपुत्रांसह तुला बंदी केले आणि नंतर सोडवले, तेव्हा त्या श्रेष्ठ पुरुषांनी कुरूंमध्ये अनेक शत्रूंना ठार मारले, हे तुला आठवते का?
8.31.39
प्रथममपि पलायिते त्वयि प्रियकलहा धृतराष्ट्रसूनवः ।
स्मरसि ननु यदा प्रमोचिताः खचरगणानवजित्य पाण्डवैः ॥ ८.३१.३९ ॥
तू आधीच पळून गेलास तरीही कलहप्रिय धृतराष्ट्रपुत्र होते. पांडवांनी खेचरगणांना जिंकून त्यांना सोडवले, ते तुला आठवते का?
8.31.40
समुदितबलवाहनाः पुनः पुरुषवरेण जिताः स्थ गोग्रहे ।
सगुरुगुरुसुताः सभीष्मकाः किमु न जितः स तदा त्वयाऽर्जुनः ॥ ८.३१.४० ॥
गोग्रहणाच्या वेळी सैन्य आणि वाहनांसह तुम्ही पुन्हा एका श्रेष्ठ पुरुषाकडून जिंकले गेलात. गुरू, गुरुपुत्र आणि भीष्मांसह असूनही तेव्हा तुझ्याकडून अर्जुन का जिंकला गेला नाही?
8.31.41
इदमपरमुपस्थितं पुनस्तव निधनाय सुयुध्दमद्य वै ।
यदि न रिपुभयात्पलायसे समरगतोऽद्य हतोऽसि सूतज ॥ ८.३१.४१ ॥
तुझ्या विनाशासाठी आज आणखी एक चांगले युद्ध आले आहे. शत्रूच्या भयाने तू पळून गेला नाहीस तर, हे सूतपुत्रा, युद्धात आलेला तू आज मारला जाशील.
8.31.42
इति बहुपरुषं प्रभाषति प्रमनसि मद्रपतौ रिपुस्तवम् ।
भृशमभिरुषितः परंतपः कुरुपृतनापतिराह मद्रपम् ॥ ८.३१.४२ ॥
अशा प्रकारे मद्रराज अनेक कठोर शब्द बोलत असताना, शत्रूच्या स्तुतीने त्यांचे मन आनंदित होते. तेव्हा अत्यंत क्रोधित झालेला, शत्रूंना तापवणारा कुरुसेनापती मद्रपतीला म्हणाला.
8.31.43
भ्वतु भवतु किं विकत्थसे ननु मम तस्य हि युध्दमुद्यतम् ।
यदि स जयति मामिहाहवे तत इदमस्तु सुकत्थितं तव ॥ ८.३१.४३ ॥
ठीक आहे, ठीक आहे — तू बढाई का मारतोस? त्याच्याशी माझे युद्ध तयार आहे. येथे युद्धात त्याने मला जिंकले, तर तुझी ही बढाई खरी ठरेल.
8.31.44
एवमस्त्विति मद्रेश उक्त्वा नोत्तरमुक्तवान् ।
याहि शल्येति चाप्येनं कर्णः प्राह युयुत्सया ॥ ८.३१.४४ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून मद्रराजाने काहीच उत्तर दिले नाही. युद्धाच्या इच्छेने कर्ण त्याला म्हणाला, 'शल्या, पुढे चल.'
8.31.45
स रथः प्रययौ शत्रून्निध्नतः शल्यसारथिः ।
निध्नन्नमित्रान्समरे तमोध्नः सविता यथा ॥ ८.३१.४५ ॥
शल्य सारथी असलेला तो रथ शत्रूंना मारत पुढे गेला. युद्धात शत्रूंचा संहार करताना तो अंधाराचा नाश करणाऱ्या सवितृसारखा दिसला.
8.31.46
ततः प्रायात्प्रीतिमान्वै रथेन वैयाघ्रेण श्वेतयुजाऽथ कर्णः ।
स चालोक्य ध्वजिनीं पाण्ड्वानां धनंजयं त्वरया पर्यपृच्छत् ॥ ८.३१.४६ ॥
नंतर आनंदाने कर्ण वाघांनी जोडलेल्या, पांढऱ्या घोड्यांच्या रथाने पुढे गेला. पांडवांची सेना पाहून त्याने घाईने धनंजयाबद्दल विचारले.