মহাভারত · অধ্যায় 8.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.55.1
प्रत्येत्याथ पुनर्जिष्णुर्जित्वा संशप्तकान्बभौ ।
वक्रानुवक्रगमनादङ्गारक इव ग्रहः ॥ ८.५५.१ ॥
তারপর আবার ফিরে এসে বিজয়ী অর্জুন সংশপ্তকদের জয় করে উজ্জ্বল হলেন, যেমন বক্র ও অনুবক্র গতিতে মঙ্গলগ্রহ উজ্জ্বল হয়।
8.55.2
पार्थबाणहता राजन्नराश्वरथकुञ्जराः ।
विचेलुर्बभ्रमुर्नेशुः पेतुर्मम्लुश्च भारत ॥ ८.५५.२ ॥
হে রাজন, পার্থের বাণে আহত মানুষ, ঘোড়া, রথ ও হাতিরা কাঁপল, ঘুরল, বিনষ্ট হল, পড়ে গেল ও পিষ্ট হল; হে ভারত।
8.55.3
धुर्यान्धुर्येतरान्सूतान्ध्वजांश्चपासिसायकान् ।
पाणीन्पाणिगताञ्शस्त्रान्बाहूनपि शिरांसि च ॥ ८.५५.३ ॥
তিনি জোয়ালের ঘোড়া ও অন্য ঘোড়া, সারথি, ধ্বজা, তরবারি ও বাণ, হাত, হাতে ধরা অস্ত্র, বাহু এবং মাথাও কেটে ফেললেন।
8.55.4
भल्लैः क्षुरैरर्धचन्द्रैर्वत्सदन्तैश्च पाण्डवः ।
चिच्छेदामित्रवीराणां समरे प्रतियुध्यताम् ॥ ८.५५.४ ॥
পাণ্ডবটি ভল্ল, ক্ষুর, অর্ধচন্দ্র ও বৎসদন্ত বাণে যুদ্ধে প্রতিরোধকারী শত্রুবীরদের ছিন্ন করলেন।
8.55.5
तं प्रवीरास्त्वदीयानां नर्दमानाऽभिदुद्रुवुः ।
वासितार्थे युयुत्सन्तो वृषभा वृषभं यथा।
निपतन्त्यर्जुनं शूराः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८.५५.५ ॥
আপনার পক্ষের প্রধান বীররা গর্জন করতে করতে তাঁর দিকে ছুটে গেল, যেমন গাভীর জন্য লড়তে উদ্যত ষাঁড়েরা; শূরেরা শত শত ও হাজার হাজার সংখ্যায় অর্জুনের উপর পড়তে লাগল।
8.55.6
तेषां तस्य च तद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।
त्रैलोक्यविजये यादृग्दैत्यानां सह वज्रिणा ॥ ८.५५.६ ॥
তাঁদের ও তাঁর সেই যুদ্ধ রোমহর্ষক হয়ে উঠল, ত্রিলোক জয়ের সময় বজ্রধারী ইন্দ্রের সঙ্গে দৈত্যদের যুদ্ধের মতো।
8.55.7
तमविध्यत्त्रिभिर्बाणैर्दन्दशूकैरिवाहिभिः ।
उग्रायुधस्य तस्याशु शिरः कायादपाहरत् ॥ ८.५५.७ ॥
সাপের দংশনের মতো তিনটি বাণে তাকে বিদ্ধ করলেন; উগ্রায়ুধের মস্তক দ্রুত দেহ থেকে কেটে ফেললেন।
8.55.8
तेऽर्जुनं सर्वतः क्रुद्धा नानाशस्त्रैरवीवृषन् ।
मरुद्भिः प्रेरिता मेघा हिमवन्तमिवोष्णगे ॥ ८.५५.८ ॥
ক্রুদ্ধ তারা চারদিক থেকে অর্জুনের উপর নানা অস্ত্রের বর্ষণ করল; গ্রীষ্মে মরুৎদের চালিত মেঘ যেমন হিমালয়ে বর্ষণ করে।
8.55.9
अस्त्रैरस्त्राणिं संवार्य द्विषतां सर्वतोऽर्जुनः ।
सम्यगस्तैः शरैः सर्वानहितानहनद्बहून् ॥ ८.५५.९ ॥
অর্জুন চারদিক থেকে শত্রুদের অস্ত্র অস্ত্র দিয়ে প্রতিহত করে যথাযথভাবে নিজের বাণে সেই বহু শত্রুকে বধ করলেন।
8.55.10
छिन्नत्रिवेणुजङ्घेषान्हताश्वान्हतसारथीन् ।
विस्रस्तहस्ततूणीरान्विचक्रथकेतनान् ॥ ८.५५.१० ॥
রথের ত্রিবেণু ও জঙ্ঘা ছিন্ন করে, অশ্ব ও সারথিদের বধ করে, হাত ও তূণীর স্খলিত করে, ধ্বজা ভূমিসাৎ করলেন।
8.55.11
सञ्छिन्नरश्मियोक्त्राक्षान्व्यनुकर्षयुगान्रथान् ।
विध्वस्तसर्वसन्नाहान्बाणैश्चक्रेऽर्जुनस्त्वरन् ॥ ८.५५.११ ॥
অর্জুন দ্রুত বাণে রথগুলিকে এমন করলেন: লাগাম, জোয়াল ও অক্ষ ছিন্ন হল, জোত টানা হল, সমস্ত বর্ম ভেঙে গেল।
8.55.12
ते रथास्तत्र विध्वस्ताः परार्द्व्या भान्त्यनेकशः ।
धनिनामिव वेश्मानि हतान्यग्न्यनिलाम्बुभिः ॥ ८.५५.१२ ॥
সেখানে ভাঙা সেই মূল্যবান রথগুলি বহুভাবে জ্বলজ্বল করছিল; অগ্নি, বায়ু ও জলে বিনষ্ট ধনীদের গৃহের মতো।
8.55.13
द्विपाः सम्भिन्नमर्माणो वज्राशनिसमैः शरैः ।
पेतुर्गिर्यग्रवेश्मानि वज्रवाताग्निभिर्यथा ॥ ८.५५.१३ ॥
বজ্র ও বজ্রপাতের সমান বাণে মর্মস্থল বিদীর্ণ হাতিরা বজ্র, বাতাস ও অগ্নিতে পর্বতশিখরের প্রাসাদ যেমন পড়ে, তেমনি পড়ে গেল।
8.55.14
अनेकैश्च शिलाधौतैर्वज्रानलविषोपमैः ।
शरैर्निजघ्निवान्पार्थो महेन्द्र इव दानवान् ॥ ८.५५.१४ ॥
পাথরে শাণিত বহু বাণে, বজ্র, অগ্নি ও বিষের মতো বাণে, মহেন্দ্র যেমন দানবদের বধ করেন, তেমনি পার্থ বধ করলেন।
8.55.15
सारोहास्तुरगाः पेतुर्बहवोऽर्जुनताडिताः ।
निर्जिह्वान्त्राः क्षितौ क्षीणा रुधिरार्द्राः सुदुर्दृशः ॥ ८.५५.१५ ॥
অর্জুনের আঘাতে পতিত বহু ঘোড়া আরোহীসহ পড়ে গেল; জিভ ও নাড়ি বেরিয়ে, ক্লান্ত হয়ে মাটিতে, রক্তে ভিজে অতি ভয়ংকর দেখাচ্ছিল।
8.55.16
नराश्वनागा नाराचैः संस्यूताः सव्यसाचिना ।
बभ्रमुश्चस्खलुः पेतुर्नेदुर्मम्लुश्च मारिष ॥ ८.५५.१६ ॥
মানুষ, ঘোড়া ও হাতি সব্যসাচীর (অর্জুনের) নারাচ বাণে বিদ্ধ হল; তারা ঘুরল, টলল, পড়ল, চিৎকার করল, হে মারিষ, ম্লান হল।
8.55.17
महार्हवर्माभरणा नानारूपाम्बरायुधाः ।
सरथाश्वद्विपा वीरा हताः पार्थेन शेरते ॥ ८.५५.१७ ॥
বহুমূল্য বর্ম ও অলংকারধারী, নানা রূপের বস্ত্র ও অস্ত্রধারী, রথ, ঘোড়া ও হাতিসহ বীরেরা পার্থের হাতে নিহত হয়ে শুয়ে আছে।
8.55.18
निर्भयाः पुण्यकर्माणो विशिष्टाभिजनश्रुताः ।
गताः शरीरैर्वसुधामूर्जितैः कर्मभिर्दिवम् ॥ ८.५५.१८ ॥
নির্ভীক, পুণ্যকর্মা, বিশিষ্ট বংশ ও শাস্ত্রজ্ঞানী তারা শরীর নিয়ে পৃথিবী ছেড়ে, বলবান কর্মের বলে স্বর্গে গেলেন।
8.55.19
अथार्जुनरथं वीरास्त्वदीयाः समभिद्रवन् ।
नानाजनपदाध्यक्षाः सगणा जातमन्यवः ॥ ८.५५.१९ ॥
তখন আপনার অনেক জনপদের অধিপতি বীরেরা, নিজ নিজ দল নিয়ে ক্রোধে উন্মত্ত হয়ে অর্জুনের রথের দিকে ছুটে এলেন।
8.55.20
उह्यमना रथाश्वेभैः पत्तयश्च जिघांसवः ।
समभ्यधावन्नस्यन्तो विविधं क्षिप्रमायुधम् ॥ ८.५५.२० ॥
রথ, ঘোড়া ও হাতিতে চড়ে আসা এবং পদাতিক সৈন্যরাও বধের ইচ্ছায় দ্রুত নানা অস্ত্র নিক্ষেপ করতে করতে ছুটে গেল।
8.55.21
तदायुधमहावर्षं क्षिप्तं योधमहाम्बुदैः ।
व्यधमन्निशितैर्बाणैः क्षिप्रमर्जुनमारुतः ॥ ८.५५.२१ ॥
যোদ্ধারূপ মহামেঘ নিক্ষিপ্ত সেই অস্ত্রের মহাবর্ষণকে, অর্জুনরূপ বায়ু তীক্ষ্ণ বাণে দ্রুত উড়িয়ে দিল।
8.55.22
साश्वपत्तिद्विपरथं महाशस्त्रौघसम्प्लवम् ।
सहसा सन्तितीर्षन्तं पार्थं शस्त्रास्त्रसेतुना ॥ ८.५५.२२ ॥
অশ্বারোহী, পদাতিক, হাতি ও রথসহ সেই মহা অস্ত্রপ্রবাহ অর্জুন সহসা অস্ত্র-শস্ত্রের সেতু দিয়ে পার হতে চাইছিলেন।
8.55.23
अथाब्रवीद्वासुदेवः पार्थ किं क्रीडसेऽनघ ।
संशप्तकान्प्रमथ्यैनांस्ततः कर्णवधे त्वर ॥ ८.५५.२३ ॥
তখন বাসুদেব বললেন, "হে পার্থ, হে নিষ্পাপ, কেন খেলা করছ? এই সংশপ্তকদের সংহার করে তারপর কর্ণবধে ত্বরা করো।"
8.55.24
तथेत्युक्त्वाऽर्जुनः कृष्णं शिष्टान्संशप्तकांस्तदा ।
क्षपयिष्यंस्तदा बाणैर्दैत्यानिन्द्र इवावधीत् ॥ ८.५५.२४ ॥
"তথাস্তু" বলে অর্জুন কৃষ্ণকে, অবশিষ্ট সংশপ্তকদের বিনাশ করতে ইচ্ছুক হয়ে, ইন্দ্র যেমন দৈত্যদের বধ করেছিলেন, তেমনই বাণে তাদের বধ করলেন।
8.55.25
आददत्सन्दधन्नेषृन्दृष्टः कैश्चिद्रणेऽर्जुनः ।
विमुञ्चन्वा शराञ्शीघ्रं दृश्यन्ते वै नरा हताः ॥ ८.५५.२५ ॥
যুদ্ধে কেউ কেউ অর্জুনকে দেখল; সে বাণ নিয়ে সন্ধান করে দ্রুত নিক্ষেপ করছিল, এবং মানুষ নিহত হয়ে পড়ে থাকতে দেখা গেল।
8.55.26
आश्चर्यमिति गोविन्दो ब्रुवन्नश्वानचोदयत् ।
हंसांशुगौरास्ते सेनां हंसाः सर इवाविशन् ॥ ८.५५.२६ ॥
"আশ্চর্য!" বলে গোবিন্দ ঘোড়াগুলিকে চালালেন; হংসের আলোর মতো সাদা সেই ঘোড়াগুলি সেনাদলে প্রবেশ করল, যেমন হংসেরা সরোবরে প্রবেশ করে।
8.55.27
ततः सङ्ग्रामभूमिं तां वर्तमाने जनक्षये ।
अवेक्षमाणो गोविन्दः सव्यसाचिनमब्रवीत् ॥ ८.५५.२७ ॥
তারপর জনক্ষয় চলতে থাকা সেই রণভূমির দিকে তাকিয়ে গোবিন্দ সব্যসাচী অর্জুনকে বললেন।
8.55.28
एष पार्थ महारौद्रो वर्तते भरतक्षयः ।
पृथिव्यां पार्थिवानां वै दुर्योधनकृते महान् ॥ ८.५५.२८ ॥
হে পার্থ! এই অতি ভয়ংকর ভরতবংশের ধ্বংস হচ্ছে; পৃথিবীর রাজাদের মহাবিনাশ, দুর্যোধনের জন্যই।
8.55.29
पश्य भारत चापानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम् ।
हतानामपविद्धानि कलापानिषुधींस्तथा ॥ ८.५५.२९ ॥
হে ভারত! দেখো, ধনুর্ধরদের স্বর্ণপৃষ্ঠ ধনুক, নিহতদের ফেলে দেওয়া তূণ ও ভাথা।
8.55.30
जातरूपमयैः पुङ्खैः शरांश्च नतपर्वणः ।
तैलधौतांश्च नाराचान्निर्मुक्तानिव पन्नगान् ॥ ८.५५.३० ॥
সোনালি পালকের বাণ, নত গাঁটের বাণ, তেলে ধোয়া নারাচ দেখো; যেন ছাড়া সাপের মতো পড়ে আছে।
8.55.31
आकीर्णांस्तोमरान्वाहांश्छत्रान्हेमविभूषितान् ।
चर्माणि चापविद्धानि रुक्मपृष्ठानि भारत ॥ ८.५५.३१ ॥
হে ভারত, ছড়িয়ে থাকা বর্শা, অশ্ব, সোনায় সজ্জিত ছত্র, ধনু থেকে নিক্ষিপ্ত সোনার পৃষ্ঠযুক্ত ঢাল।
8.55.32
सुवर्णविकृतान्प्रासाञ्शक्तीः कनकभूषिताः ।
जाम्बूनदमयैः पट्टैर्बद्धाश्च विपुला गदाः ॥ ८.५५.३२ ॥
সোনায় গড়া বর্শা, সোনায় সজ্জিত শক্তি, জাম্বুনদ সোনার পট্টবন্ধনে বাঁধা বিশাল গদা।
8.55.33
जातरूपमयीश्चर्ष्टीः पट्टसान्हेमभूषितान् ।
दण्डैः कनकचित्रैश्च विप्रविद्धान्परश्वथान् ॥ ८.५५.३३ ॥
খাঁটি সোনায় গড়া শূল, সোনায় সজ্জিত পট্টিশ, সোনার চিত্রিত দণ্ডযুক্ত ছুঁড়ে ফেলা কুঠার।
8.55.34
परिघान्भिण्डिपालांश्च भुशुण्डीः कणपानपि ।
अयस्कुन्तांश्च पतितान्मुसलानि गुरूणि च ॥ ८.५५.३४ ॥
লোহার পরিঘ, ভিণ্ডিপাল, ভুশুণ্ডী, কণপ, লোহার বর্শা, পতিত ও ভারী মুষল।
8.55.35
नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह्य जयगृद्धिनः ।
जीवन्त इव दृश्यन्ते गतसत्वास्तरस्विनः ॥ ८.५५.३५ ॥
নানা প্রকার অস্ত্র ধারণ করে, জয়কামী, জীবিতের মতো দেখা যায়, অথচ প্রাণহীন বীরগণ।
8.55.36
गदाविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकान् ।
गजवाजिरथैः क्षुण्णान्पश्य योधान्सहस्रशः ॥ ८.५५.३६ ॥
গদার আঘাতে চূর্ণ দেহ, মুষলে বিদীর্ণ মস্তক, হাতি, ঘোড়া ও রথে পিষ্ট সহস্র যোদ্ধাকে দেখ।
8.55.37
मनुष्यगजवाजीनां शरशक्त्यृष्टितोमरैः ।
निस्त्रिंशैः पट्टसैः प्रासैर्नखरैर्लगुडैरपि ॥ ८.५५.३७ ॥
মানুষ, হাতি ও ঘোড়া বাণ, শক্তি, ঋষ্টি, তোমর, খড়্গ, পট্টস, প্রাস, নখর ও লগুড়ে (বিদীর্ণ হল)।
8.55.38
शरीरैर्बहुघा छिन्नैः शोणितौघपरिप्लुतैः ।
गतासुभिरमित्रघ्न संवृता रणभूमयः ॥ ८.५५.३८ ॥
বহু খণ্ডে ছিন্ন, রক্তস্রোতে নিমজ্জিত, প্রাণহীন দেহে হে শত্রুঘাতী, রণভূমিসমূহ আচ্ছাদিত।
8.55.39
बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः साङ्गदैः शुभभूषणैः ।
सतलत्रैः सकेयूरैर्भाति भारत मेदिनी ॥ ८.५५.३९ ॥
চন্দনে লিপ্ত, অঙ্গদ, শুভ ভূষণ, তলত্র ও কেয়ূরসহ বাহুতে, হে ভারত, পৃথিবী শোভা পাচ্ছে।
8.55.40
साङ्गुलित्रैर्भुजाग्रैश्च विप्रविद्वैरलङ्कृतैः ।
हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्च तरस्विनाम् ॥ ८.५५.४० ॥
আঙুল-ত্রাণসহ, বাহুর অগ্রভাগে, বিদ্ধ ও অলংকৃত, হাতির শুঁড়ের মতো ছিন্ন উরুসহ এবং বীরদের (উরুসহ)।
8.55.41
बद्धचूडामणिवरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
निकृत्तैर्वृषभाक्षाणां शरीरैश्चापि सङ्घशः ॥ ८.५५.४१ ॥
বাঁধা উত্তম চূড়ামণি ও কুণ্ডলসহ মস্তকে এবং বৃষভাক্ষ বীরদের ছিন্ন দেহে, স্তূপে স্তূপে (ভূমি আচ্ছাদিত)।
8.55.42
गजवाजिमनुष्याणां शरशक्त्यृष्टितोमरैः ।
कबन्धैः शोणितादिग्धैश्छिन्नगात्रशिरोधरैः।
भूर्भाति भरतश्रेष्ठ शान्ताग्निभिरिवाध्वरे ॥ ८.५५.४२ ॥
হাতি, ঘোড়া ও মানুষের বাণ, শক্তি, ঋষ্টি, তোমরে ছিন্ন, রক্তমাখা কবন্ধ ও ছিন্ন গ্রীবায়, হে ভরতশ্রেষ্ঠ, যজ্ঞে নির্বাপিত অগ্নির মতো পৃথিবী শোভা পাচ্ছে।
8.55.43
रथांश्च बहुधा भग्नान्हेमकिङ्किणिनः शुभान् ।
अश्वांश्च बुहधा पश्य शोणितेन परिप्लुतान् ॥ ८.५५.४३ ॥
সোনার ঘণ্টাযুক্ত সুন্দর রথগুলি বহুভাবে ভাঙা পড়ে আছে, আর রক্তে ভেজা অশ্বগুলি বহুভাবে পড়ে আছে—দেখো।
8.55.44
अनुकर्षानुपासङ्गान्पताका विविधान्ध्वजान् ।
योधानां च महाशङ्खान्पाण्डुरांश्च प्रकीर्णकान्।
निरस्तजिह्वान्मातङ्गाञ्शयानान्पर्वतोपमान् ॥ ८.५५.४४ ॥
ঘোড়ার লাগাম ও সাজের চিহ্ন, নানা পতাকা ও ধ্বজ, যোদ্ধাদের বড় সাদা শঙ্খ ছড়িয়ে আছে, আর জিভ বের করা পর্বতের মতো শায়িত হাতি।
8.55.45
वैजयन्तीर्विचित्राश्च हतांश्च गजयोधिनः ।
वारणानां परिस्तोमान्संयुक्तानेककम्बलान् ॥ ८.५५.४५ ॥
বিচিত্র বিজয়পতাকা, নিহত হস্তিযোদ্ধারা; হাতিদের সাজের আবরণ, বহু কম্বল জোড়া দেওয়া।
8.55.46
विपाटितविचित्राश्च रूपचित्राः कुथास्तथा ।
भिन्नाश्च बहुधा घण्टाः पतद्भिश्चूर्णिता गजैः ॥ ८.५५.४६ ॥
ছেঁড়া বিচিত্র রঙের সাজের আবরণ, ও বহুভাবে ভাঙা ঘণ্টা; পড়ে যাওয়া হাতিদের দ্বারা চূর্ণ।
8.55.47
वैदूर्यमणिदण्डांश्च पतितांश्चाङ्कुशान्भुवि ।
अश्वानां च युगापीडान्रत्नचित्रानुरश्छदान् ॥ ८.५५.४७ ॥
বৈদূর্যমণি-খচিত দণ্ডযুক্ত অঙ্কুশ মাটিতে পড়ে আছে; অশ্বের যুগপীড়ন, রত্নচিত্রিত বক্ষাবরণ।
8.55.48
विद्धाः सादिध्वजाग्रेषु सुवर्णविकृताः कुथाः ।
विचित्रान्मणिचित्रांश्च जातरूपपरिष्कृतान् ॥ ८.५५.४८ ॥
আরোহীদের ধ্বজাগ্রে বিদ্ধ, সোনায় রূপান্তরিত সাজের আবরণ; বিচিত্র, মণিচিত্রিত ও সোনায় অলংকৃত।
8.55.49
अश्वास्तरपरिस्तोमान्राङ्कवान्पतितान्भुवि ।
चूडामणीन्नरेन्द्राणां विचित्राः काञ्चनस्रजः।
छत्राणि चापविद्धानि चामरव्यजनानि च ॥ ८.५५.४९ ॥
ঘোড়ার আস্তরণের স্তূপ, মাটিতে পড়ে থাকা রাঙ্কব মৃগচর্ম; রাজাদের চূড়ামণি, বিচিত্র সোনার মালা, ধনুকে বিদ্ধ ছত্র, চামর ও ব্যজন।
8.55.50
चन्द्रनक्षत्रभासैश्च वदनैश्चारुकुण्डलैः ।
क्लृप्तश्मश्रुभिरत्यर्थं वीराणां समलङ्कृतैः।
वदनैः पश्य सञ्छन्नां महीं शोणितकर्दमाम् ॥ ८.५५.५० ॥
চন্দ্র ও নক্ষত্রের মতো দীপ্ত, সুন্দর কুণ্ডলধারী, সুসজ্জিত দাড়িওয়ালা বীরদের মুখে ঢাকা, রক্তকর্দমে মাখা পৃথিবীকে দেখো।
8.55.51
सजीवांश्च नरान्पश्य कूजमानान्समन्ततः ।
उपास्यमानांश्च बहून्न्यस्तशस्त्रैश्च भूपते।
ज्ञातिभिश्च जलक्लिन्नान्रोदमानैर्मुहुर्मुहुः ॥ ८.५५.५१ ॥
হে রাজা, চারদিকে কাতরাতে থাকা জীবিত মানুষদের দেখো; অস্ত্র নামিয়ে সেবা পাচ্ছেন বহু মানুষ, আত্মীয়রা জলে ভিজিয়ে বারবার কাঁদছেন।
8.55.52
उत्क्रान्तानपरान्योधाञ्छादयित्वा तरस्विनः ।
पुनर्युद्धाय गच्छन्ति जये लुब्धाः प्रमन्यवः ॥ ८.५५.५२ ॥
পিছিয়ে যাওয়া অন্য যোদ্ধাদের আড়াল করে বেগবান বীরেরা আবার যুদ্ধে ফিরে যায়; জয়লোভী, ক্রুদ্ধচিত্তে।
8.55.53
अपरे तत्रतत्रैव परिधावन्ति मानवाः ।
सन्निवृत्ताश्च ते शूरा दृष्टा चैतान्विचेतसः ॥ ८.५५.५३ ॥
অন্য মানুষেরা এদিক-ওদিক ছুটে বেড়াচ্ছে; সেই বীরেরা ফিরে গেছে, আর এদের বিচেতন দেখা গেছে।
8.55.54
जलं त्यक्त्वा प्रधावन्ति क्रोशमानाः परस्परम् ।
जलं पीत्वा मृतान्पश्य पिबतोऽन्यांश्च भारत ॥ ८.५५.५४ ॥
জল ত্যাগ করে তারা পরস্পরকে ডাকতে ডাকতে ছুটছে। হে ভারত, জল পান করে মৃতদের দেখো, এবং অন্যদেরও পান করতে দেখো।
8.55.55
परिष्वज्य प्रियानन्ये बान्धवान्बन्धुवत्सलाः ।
विसंज्ञान्समरे योधांस्तत्रतत्र महारणे ॥ ८.५५.५५ ॥
বন্ধুবৎসল কেউ কেউ তাদের প্রিয় আত্মীয়দের আলিঙ্গন করছে; মহাযুদ্ধে এখানে ওখানে অচেতন হয়ে পড়ে থাকা যোদ্ধাদেরও (আলিঙ্গন করছে)।
8.55.56
पश्यापरान्नरश्रेष्ठ सन्दष्टोष्ठपुटान्पुनः ।
भृकुटीकुटिलैर्वक्त्रैः प्रेक्षमाणान्महारणम् ॥ ८.५५.५६ ॥
হে নরশ্রেষ্ঠ, আবার অন্যদের দেখো; দাঁতে ঠোঁট চেপে, ভ্রূ কুঞ্চিত মুখে সেই মহাযুদ্ধের দিকে তাকিয়ে আছে যারা (তাদের দেখো)।
8.55.57
एतत्तवैवानुरूपं कर्मार्जुन महाहवे ।
दिवि वा देवराजस्य त्वया यत्कृतमाहवे ॥ ८.५५.५७ ॥
হে অর্জুন, মহাযুদ্ধে এই কর্ম তোমারই উপযুক্ত। স্বর্গে দেবরাজ যা করেছিলেন, অথবা যুদ্ধে তুমি যা করেছ, (তা এটিই)।
8.55.58
एवं तां दर्शयन्कृष्णो युद्धभूमिं किरीटिने ।
गच्छन्नेवाशृणोच्छब्दं दुर्योधनबले महत् ॥ ८.५५.५८ ॥
এইভাবে কৃষ্ণ কিরীটীকে (অর্জুনকে) সেই যুদ্ধভূমি দেখাতে দেখাতে যেতে যেতে দুর্যোধনের সৈন্যদলে ওঠা মহা শব্দ শুনলেন।
8.55.59
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषं भेरीपणवनिःस्वनम् ।
रथाश्वनरनागानां पादशब्दांश्च दारुणान् ॥ ८.५५.५९ ॥
শঙ্খ ও দুন্দুভির গর্জন, ভেরী ও পণবের নিনাদ, এবং রথ, ঘোড়া, মানুষ ও হাতির পদশব্দের ভয়ংকর ধ্বনি।
8.55.60
प्रविश्य तद्बलं कृष्णस्तुरगैर्वातवेगितैः ।
पाण्ड्येनाभ्यर्दितं सैन्यं त्वदीयं वीक्ष्य विस्मितः ॥ ८.५५.६० ॥
বায়ুবেগী অশ্বসহ সেই সৈন্যমধ্যে প্রবেশ করে কৃষ্ণ, পাণ্ড্য (অর্জুন) কর্তৃক আপনার সৈন্য বিধ্বস্ত হতে দেখে বিস্মিত হলেন।
8.55.61
स हि नानाविधैर्बाणैरिष्वस्त्रप्रवरो युधि ।
न्यहनद्द्विषतां पूगान्गतासूनन्तको यथा ॥ ८.५५.६१ ॥
অস্ত্রবিদ্যায় শ্রেষ্ঠ তিনি যুদ্ধে নানাবিধ বাণে শত্রুদের দলকে যমের মতো প্রাণহীন করে নিহত করলেন।
8.55.62
गजवाजिमनुष्याणां शरीराणि शितैः शरैः ।
भित्त्वा प्रहरतां श्रेष्ठो विदेहासूनपातयत् ॥ ८.५५.६२ ॥
যোদ্ধাশ্রেষ্ঠ তিনি তীক্ষ্ণ শরে হাতি, ঘোড়া ও মানুষের দেহ বিদ্ধ করে তাদের প্রাণ ভূপাতিত করলেন।
8.55.63
शत्रुप्रवीरैरस्त्राणि नानाशस्त्राणि सायकैः ।
छित्त्वा तानवधीच्छत्रून्पाण्ड्यः शक्र इवासुरान् ॥ ८.५५.६३ ॥
শত্রুদের প্রধান বীরদের অস্ত্র ও নানা শস্ত্র শরে ছিন্ন করে, ইন্দ্র যেমন অসুরদের বধ করেন তেমনি পাণ্ড্য সেই শত্রুদের বধ করলেন।