મહાભારત · અધ્યાય 9.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.66.1
वादिकानां सकाशात्तु श्रुत्वा दुर्योधनं हतम् ।
हतशिष्टास्तदा राजन्कौरवाणां महारथाः
अतः परं सौप्तिकं पर्व भविष्यति ।
तस्यायमाद्यः श्लोकः।
ततस्ते सहिताः सर्वे प्रयाता दक्षिणामुखाः ।
उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशमागताः ॥ ९.६६.१ ॥
દૂતો પાસેથી દુર્યોધન માર્યો ગયો એ સાંભળીને, હે રાજન્, ત્યારે કૌરવોના બાકી રહેલા મહારથીઓ સાથે મળીને દક્ષિણ તરફ મુખ કરીને ચાલ્યા. હવે પછી સૌપ્તિક પર્વ આવશે; આ તેનો પ્રથમ શ્લોક છે. સૂર્યાસ્તના સમયે તેઓ શિબિર પાસે આવ્યા.
9.66.2
विनिर्भिन्नाः शितैर्बाणैर्णदातोमरशक्तिभिः ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः।
त्वरिता जवनैरश्वैरायोधनमुपागमन् ॥ ९.६६.२ ॥
તીક્ષ્ણ બાણો, ગદા, તોમર અને શક્તિઓથી વીંધાયેલા અશ્વત્થામા, કૃપ અને સાત્વત કૃતવર્મા વેગવાન ઘોડાઓ પર ઉતાવળે રણભૂમિએ પહોંચ્યા.
9.66.3
तत्रापश्यन्महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम् ।
प्रभग्नं वायुवेगेन महासालं यथा वने ॥ ९.६६.३ ॥
ત્યાં તેમણે ધૃતરાષ્ટ્રના મહાત્મા પુત્રને પડેલો જોયો; વનમાં પવનના વેગે ભાંગી પડેલા મહાસાલ વૃક્ષની જેમ.
9.66.4
भूमौ विवेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम् ।
महागर्जामेवारण्ये व्याधेन विनिपातितम् ॥ ९.६६.४ ॥
ભૂમિ પર તરફડતો, લોહીથી ભીંજાયેલો તે; વનમાં શિકારીએ પાડી દીધેલા મોટા ગધેડા જેવો.
9.66.5
विवर्तमानं बहुशो रुधिरौघपरिप्लुतम् ।
यदृच्छया निपतितं चन्द्रमादित्यगोचरात् ॥ ९.६६.५ ॥
વારંવાર આળોટતો, લોહીના પ્રવાહોમાં ડૂબેલો, યદ્રચ્છાએ ચંદ્ર-સૂર્યના દૃષ્ટિપથથી પડેલો જાણે.
9.66.6
युगान्तमारुतेनेव शोषितं मकरालयम् ।
पूर्णचन्द्रमिव व्योम्नि तुषारावृतमण्डलम् ॥ ९.६६.६ ॥
યુગાંતના પવનથી સુકાયેલા સમુદ્રની જેમ, આકાશમાં હિમથી ઢંકાયેલા પૂર્ણચંદ્રની જેમ.
9.66.7
रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातङ्गमिव विक्रमे ।
वृतं भूतगणैर्घोरैः क्रव्यादैश्च समन्ततः ॥ ९.६६.७ ॥
ધૂળમાં રગદોળાયેલો લાંબી ભુજાવાળો, યુદ્ધમાં પડેલા હાથી જેવો; ચારેબાજુ ભયંકર ભૂતગણો અને માંસાહારી જીવો ઘેરાયેલા હતા.
9.66.8
यथा धनं लिप्समानैर्भृत्यैर्नृपतिसत्तमम् ।
भ्रुकुटीकृतवक्त्रान्तं क्रोधादुद्वृत्तचक्षुषम्।
सामर्षं तं नरव्याघ्रं भौमं निपतितं तथा ॥ ९.६६.८ ॥
ધન ઇચ્છતા સેવકો શ્રેષ્ઠ રાજાને ઘેરી વળે તેમ, ભ્રમર ચડાવેલા મુખ અને ક્રોધે ફાટેલી આંખોવાળો, રોષથી ભરેલો તે નરવ્યાઘ્ર ભૂમિ પર પડેલો.
9.66.9
ते तं दृष्ट्वा महेष्वासं भूतले पतितं नृपम् ।
मोहमभ्यागमन्सर्वे कृपप्रभृतयो रथाः ॥ ९.६६.९ ॥
તે મહાધનુર્ધર રાજાને ભૂમિ પર પડેલો જોઈને કૃપ વગેરે બધા રથીઓ મોહમાં પડી ગયા.
9.66.10
अवतीर्य रथेभ्यश्च प्राद्रवन्राजसन्निधौ ।
दुर्योधनं च सम्प्राप्य सर्वे भूमावुपाविशन् ॥ ९.६६.१० ॥
રથોથી ઊતરીને તેઓ રાજાની પાસે દોડ્યા; દુર્યોધન પાસે પહોંચીને બધા ભૂમિ પર બેસી ગયા.
9.66.11
ततो द्रौणिर्महाराज बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन् ।
उवाच भरतश्रेष्ठं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् ॥ ९.६६.११ ॥
પછી હે મહારાજ, આંસુભરી આંખે, નિસાસા નાખતા દ્રૌણિએ સર્વલોકેશ્વરોના ઈશ્વર એવા ભરતશ્રેષ્ઠને કહ્યું.
9.66.12
न नूनं विद्यते पुण्यं मानुषे किञ्चिदेव हि ।
यत्र त्वं पुरुषव्याघ्र शेषे पांसुषु रूषितः ॥ ९.६६.१२ ॥
મનુષ્યોમાં ખરેખર કોઈ પુણ્ય નથી, કારણ કે હે પુરુષવ્યાઘ્ર, તું ધૂળમાં ખરડાઈને પડ્યો છે.
9.66.13
भूत्वा हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनीम् ।
कथमेकोऽद्य राजेन्द्र तिष्ठसे निर्जने वने ॥ ९.६६.१३ ॥
પહેલાં તું રાજા થઈને પૃથ્વી પર આજ્ઞા આપતો હતો; આજે, હે રાજેન્દ્ર, નિર્જન વનમાં તું એકલો કેમ ઊભો છે?
9.66.14
दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्णं महारथम् ।
नापि तान्सुहृदः सर्वान्किमिदं भरतर्षभ ॥ ९.६६.१४ ॥
દુઃશાસનને હું જોતો નથી, મહારથી કર્ણને પણ નહીં, તે સર્વ મિત્રોને પણ નહીં. હે ભરતર્ષભ, આ શું છે?
9.66.15
दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कथञ्चन ।
लोकनाथो भवान्यत्र शेषे पांसुषु रूषितः ॥ ९.६६.१५ ॥
કૃતાંત (મૃત્યુ)ની ગતિ કોઈ પણ રીતે જાણી શકાતી નથી, એ ખરેખર દુઃખ છે; હે લોકનાથ, તું અહીં ધૂળમાં ખરડાઈને પડ્યો છે.
9.66.16
एष मूर्धाभिषिक्तानामग्रे गत्वा परन्तपः ।
सतृणं ग्रसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ ९.६६.१६ ॥
મૂર્ધાભિષિક્ત રાજાઓની આગળ ચાલનારો આ પરંતપ ઘાસ સહિત ધૂળ ગળી રહ્યો છે; કાળનો ફેર જો.
9.66.17
क्व ते तदमलं छत्रं व्यजनं क्व च पार्थिव ।
सा च ते महती सेना क्व गता पार्थिवोत्तम ॥ ९.६६.१७ ॥
હે પાર્થિવ, તારું એ નિર્મળ છત્ર અને વ્યજન ક્યાં છે? હે પાર્થિવોત્તમ, તારી એ મહાન સેના ક્યાં ગઈ?
9.66.18
दुर्विज्ञेया गतिर्नूनं कार्याणां कारणान्तरे ।
यो वै लोकगुरुर्नाथो भवानेतां दशां गताः ॥ ९.६६.१८ ॥
કાર્યોની ગતિ બીજા કારણમાં છુપાયેલી હોય છે; તે સમજવી મુશ્કેલ છે. લોકના ગુરુ અને રક્ષક આપ જ આ દશાને પામ્યા છો.
9.66.19
अध्रुवा सर्वमर्त्येषु ध्रुवैव श्रीर्विचिन्त्यते ।
भवतो व्यसनं दृष्ट्वा शक्रविस्पर्धिनो भृशम् ॥ ९.६६.१९ ॥
મરણશીલ સર્વમાં સંપત્તિ અસ્થિર છે; છતાં તેને સ્થિર માનીને વિચારાય છે. ઇન્દ્રની સ્પર્ધા કરનાર આપની ભારે આપત્તિ જોઈને આ સ્પષ્ટ થાય છે.
9.66.20
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुःखितस्य विशेषतः ।
उवाच राजन्पुत्रस्ते प्राप्तकालमिदं वचः ॥ ९.६६.२० ॥
તેમના તે વચન સાંભળીને, ખાસ કરીને દુઃખી થઈને, હે રાજન્, આપના પુત્રે આ યોગ્ય સમયનાં વચન કહ્યાં.
9.66.21
विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शोकजं बाष्पमुत्सृजन् ।
कृपादीन्स तदा वीरान्सर्वानेव नराधिपः ॥ ९.६६.२१ ॥
હાથ વડે આંખો લૂછીને, શોકથી ઉત્પન્ન આંસુ વહાવતા, ત્યારે એ નરાધિપે કૃપ વગેરે સર્વ વીરોને કહ્યું.
9.66.22
ईदृशो लोकधर्मोऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते ।
विनाशः सर्वभूतानां कालपर्यायकारितः ॥ ९.६६.२२ ॥
આ લોકધર્મ છે, વિધાતાએ નિયત કરેલો, એમ કહેવાય છે. સર્વ પ્રાણીઓનો વિનાશ કાળના ક્રમથી થાય છે.
9.66.23
सोऽयं मां समनुप्राप्तः प्रत्यक्षो भवतां हि यः ।
पृथिवीं पालयित्वाऽहमेतां निष्ठामुपागतः ॥ ९.६६.२३ ॥
આપ સર્વ પ્રત્યક્ષ જુઓ છો એવી આ દશા મારા પર આવી છે. પૃથ્વીનું પાલન કરીને હું આ અંતિમ સ્થિતિએ પહોંચ્યો છું.
9.66.24
दिष्ट्या नाहं परावृत्तो युद्धे कस्यांचिदापदि ।
दिष्ट्याऽहं निहतः पापैश्चलेनैव विशेषतः ॥ ९.६६.२४ ॥
સદ્ભાગ્યે હું યુદ્ધમાં કોઈ આપત્તિમાં પાછો હટ્યો નહીં. સદ્ભાગ્યે હું પાપીઓ દ્વારા, ખાસ કરીને ચલ દ્વારા જ માર્યો ગયો.
9.66.25
उत्साहश्च कृतो नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता ।
दिष्ट्या चास्मिन्हतो युद्धे निहतज्ञातिबान्धवः ॥ ९.६६.२५ ॥
યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છાથી મેં હંમેશાં ઉત્સાહ બતાવ્યો. સદ્ભાગ્યે આ જ યુદ્ધમાં, સગાંસંબંધીઓ હણાયા પછી હું હણાયો.
9.66.26
दिष्ट्या च वोऽहं पश्यामि मुक्तानस्माज्जनक्षयात् ।
स्वस्तियुक्तांश्च कल्याणांस्तन्मे प्रियमनुत्तमम् ॥ ९.६६.२६ ॥
સદ્ભાગ્યે આ જનસંહારથી મુક્ત, કલ્યાણ અને શુભથી યુક્ત એવા તમને હું જોઈ રહ્યો છું. એ જ મારું સર્વોત્તમ પ્રિય છે.
9.66.27
मा भवन्तोऽत्र तप्यन्तां सौहृदान्निधनेन मे ।
यदि वेदाः प्रमाणं वो जिता लोका मयाऽक्षयाः ॥ ९.६६.२७ ॥
અહીં મારા મૃત્યુને કારણે સ્નેહથી તમે દુઃખ ન કરો. વેદ જો તમારા માટે પ્રમાણ હોય, તો મેં અક્ષય લોકો જીતી લીધા છે.
9.66.28
जानमानः प्रभावं च कृष्णस्यामिततेजसः ।
तेन न च्यावितश्चाहं क्षत्रधर्मात्स्वनुष्ठितात् ॥ ९.६६.२८ ॥
અમિત તેજસ્વી કૃષ્ણનો પ્રભાવ જાણવા છતાં, તેમના દ્વારા હું સારી રીતે આચરેલા ક્ષત્રિયધર્મથી ચલિત થયો નહીં.
9.66.29
स मया समनुप्राप्तो नास्मि शोच्यः कथञ्चन ।
कृतं भवद्भिः सदृशमनुरूपमिवात्मनः।
यतितं विजये शक्त्या दैवं तु दुरतिक्रमम् ॥ ९.६६.२९ ॥
એ સ્થિતિ હું પામ્યો છું; હું કોઈ પણ રીતે શોકને યોગ્ય નથી. તમે તમારા માટે યોગ્ય, અનુરૂપ કાર્ય કર્યું; વિજય માટે શક્તિથી પ્રયત્ન કર્યો; પરંતુ દૈવ અતિક્રમવું દુષ્કર છે.
9.66.30
एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पव्याकुललोचनः ।
तूष्णीबभूव राजेन्द्र रुजाऽसौ विह्वलो भृशम् ॥ ९.६६.३० ॥
હે રાજેન્દ્ર, આટલું કહીને આંસુથી વ્યાકુળ નેત્રોવાળો તે પીડાથી અત્યંત વિહ્વળ થઈ મૌન રહ્યો.
9.66.31
तथा दृष्ट्वा तु राजानं बाष्पशोकसमन्वितम् ।
द्रौणिः क्रोधेन जज्वाल यथा वह्निर्जगत्क्षये ॥ ९.६६.३१ ॥
આંસુ અને શોકથી ભરેલા રાજાને જોઈને દ્રોણપુત્ર ક્રોધથી જગતના પ્રલયની અગ્નિની જેમ બળી ઊઠ્યો.
9.66.32
स च क्रोधसमाविष्टः पाणौ पाणिं निपीड्य च ।
बाष्पविह्वलया वाचा राजानमिदमब्रवीत् ॥ ९.६६.३२ ॥
ક્રોધથી ભરાયેલો તે હાથ પર હાથ દબાવીને, આંસુથી રૂંધાયેલા સ્વરે રાજાને આ પ્રમાણે બોલ્યો.
9.66.33
पिता मे निहतः क्षुद्रैः सुनृशंसेन कर्मणा ।
न तथा तेन तप्यामि तथा राजंस्त्वयाऽद्य वै ॥ ९.६६.३३ ॥
મારા પિતાને નીચ લોકોએ અતિ ક્રૂર કર્મથી મારી નાખ્યા; તે કર્મથી હું એટલો દુઃખી નથી, હે રાજન્, જેટલો આજે તમારા કારણે દુઃખી છું.
9.66.34
शृणु चेदं वचो मह्यं सत्येन वदतः प्रभो ।
इष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च ॥ ९.६६.३४ ॥
હે પ્રભુ, સત્યથી બોલતા મારું આ વચન સાંભળો — ઇષ્ટ, પૂર્ત, દાન, ધર્મ અને સુકૃતના સોગંદ લઈને.
9.66.35
अद्याहं सर्वपाञ्चालान्वासुदेवस्य पश्यतः ।
अद्य रात्रौ महाराज निहनिष्यामि पाण्डवान् ॥ ९.६६.३५ ॥
આજે વાસુદેવ જોતા હોય ત્યારે હું બધા પાંચાલોને મારી નાખીશ; આજે રાત્રે, હે મહારાજ, હું પાંડવોને મારી નાખીશ.
9.66.36
अनुज्ञां तु महाराज भवान्मे दातुमर्हति ॥ ९.६६.३६ ॥
હે મહારાજ, આપે મને અનુમતિ આપવી યોગ્ય છે.
9.66.37
तच्छ्रुत्वा वचनं द्रौणेर्धृतराष्ट्र तवात्मजः ।
मनसः प्रीतिजननं कृपं वचनमब्रवीत्।
आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्णं समानय ॥ ९.६६.३७ ॥
હે ધૃતરાષ્ટ્ર, દ્રોણપુત્રના તે વચન સાંભળીને તમારા પુત્રે મનને આનંદ આપે એવા શબ્દો કૃપને કહ્યા: 'હે આચાર્ય, જલથી ભરેલો કલશ શીઘ્ર લાવો.'
9.66.38
स तद्वचनमाज्ञाय राज्ञो ब्राह्मणसत्तमः ।
कलशं पूर्णमादाय राज्ञोऽन्तिकमुपागमत् ॥ ९.६६.३८ ॥
રાજાની એ આજ્ઞા સમજીને તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ભરેલો કલશ લઈને રાજા પાસે આવ્યા.
9.66.39
तमब्रवीन्महाराज पुत्रस्तव विशाम्पते ।
ममाज्ञया द्विजश्रेष्ठ द्रोणपुत्रोऽभिषिच्यताम्।
सैनापत्येन भद्रं ते मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ ९.६६.३९ ॥
તેને તમારા પુત્રે કહ્યું: 'હે મહારાજ, હે પ્રજાપાલક, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મારી આજ્ઞાથી દ્રોણપુત્રનો સેનાપતિપદે અભિષેક કરો. તમારું કલ્યાણ થાઓ, જો તમે મારું પ્રિય કરવા ઇચ્છતા હો.'
9.66.40
राज्ञो नियोगाद्योद्वव्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
वर्तता क्षत्रधर्मेण ह्येवं धर्मविदो विदुः ॥ ९.६६.४० ॥
રાજાની આજ્ઞાથી, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણે ક્ષત્રધર્મનું પાલન કરીને યુદ્ધ કરવું જોઈએ; ધર્મજ્ઞો આમ જાણે છે.
9.66.41
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा कृपः शारद्वतस्ततः ।
द्रौणिं राज्ञो नियोगेन सैनापत्येऽभ्यषेचयत् ॥ ९.६६.४१ ॥
રાજાના વચન સાંભળીને શારદ્વત કૃપે રાજાની આજ્ઞાથી દ્રોણપુત્રનો સેનાપતિપદે અભિષેક કર્યો.
9.66.42
सोऽभिषिक्तो महाराज परिष्वज्य नृपोत्तमम् ।
प्रययौ सिंहनादेन दिशः सर्वा विनादयन् ॥ ९.६६.४२ ॥
મહારાજ, અભિષિક્ત થઈને તેણે શ્રેષ્ઠ રાજાને આલિંગન આપ્યું અને સિંહનાદથી સર્વ દિશાઓ ગજાવતો ચાલ્યો ગયો.
9.66.43
दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र शोणितेन परिप्लुतः ।
तां निशां प्रतिपेदेऽथ सर्वभूतभयावहाम् ॥ ९.६६.४३ ॥
રાજેન્દ્ર, દુર્યોધન પણ લોહીથી ભીંજાયેલો થઈને સર્વ ભૂતોને ભય આપનારી તે રાત્રિમાં પ્રવેશ્યો.
9.66.44
अपक्रम्य तु ते तूर्णं तस्मादायोधनान्नृप ।
शोकसंविग्नमनसश्चिन्तामापेदिरे भृशम् ॥ ९.६६.४४ ॥
હે રાજન, તેઓ ઝડપથી તે યુદ્ધભૂમિ પરથી પાછા ફર્યા અને શોકથી વિચલિત મનવાળા થઈને અત્યંત ચિંતામાં ડૂબ્યા.