మహాభారతం · అధ్యాయం 9.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.66.1
वादिकानां सकाशात्तु श्रुत्वा दुर्योधनं हतम् ।
हतशिष्टास्तदा राजन्कौरवाणां महारथाः
अतः परं सौप्तिकं पर्व भविष्यति ।
तस्यायमाद्यः श्लोकः।
ततस्ते सहिताः सर्वे प्रयाता दक्षिणामुखाः ।
उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशमागताः ॥ ९.६६.१ ॥
దూతల ద్వారా దుర్యోధనుడు హతుడయ్యాడని విని, ఓ రాజా, అప్పుడు కౌరవులలో మిగిలిన మహారథులు అందరూ కలిసి దక్షిణ ముఖంగా వెళ్ళారు. ఇక మీదట సౌప్తిక పర్వం వస్తుంది; దాని మొదటి శ్లోకం ఇది. సూర్యాస్త సమయంలో వారు శిబిరం సమీపానికి చేరుకున్నారు.
9.66.2
विनिर्भिन्नाः शितैर्बाणैर्णदातोमरशक्तिभिः ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः।
त्वरिता जवनैरश्वैरायोधनमुपागमन् ॥ ९.६६.२ ॥
పదునైన బాణాలతో, గదలు, తోమరాలు, శక్తులతో గాయపడిన అశ్వత్థామ, కృపుడు, సాత్వతుడు కృతవర్మ వేగవంతమైన గుర్రాలపై త్వరగా యుద్ధభూమికి చేరుకున్నారు.
9.66.3
तत्रापश्यन्महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम् ।
प्रभग्नं वायुवेगेन महासालं यथा वने ॥ ९.६६.३ ॥
అక్కడ వారు ధృతరాష్ట్రుని మహాత్ముడైన కుమారుడు కూలిపడి ఉండటం చూశారు; అడవిలో గాలి వేగానికి విరిగి పడిన మహా సాల వృక్షంలా.
9.66.4
भूमौ विवेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम् ।
महागर्जामेवारण्ये व्याधेन विनिपातितम् ॥ ९.६६.४ ॥
నేలపై దొర్లుతూ, రక్తంతో తడిసి ఉన్న అతనిని; అడవిలో వేటగాడు కొట్టి పడవేసిన మహా గర్దభంలా.
9.66.5
विवर्तमानं बहुशो रुधिरौघपरिप्लुतम् ।
यदृच्छया निपतितं चन्द्रमादित्यगोचरात् ॥ ९.६६.५ ॥
పదే పదే దొర్లుతూ, రక్త ప్రవాహాలలో మునిగి, యాదృచ్ఛికంగా చంద్ర-సూర్యులు చూడగల చోటు నుండి పడిపోయినట్లు.
9.66.6
युगान्तमारुतेनेव शोषितं मकरालयम् ।
पूर्णचन्द्रमिव व्योम्नि तुषारावृतमण्डलम् ॥ ९.६६.६ ॥
యుగాంత వాయువుచే ఎండిన సముద్రంలా, ఆకాశంలో మంచుతో కప్పబడిన పూర్ణచంద్రుడిలా.
9.66.7
रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातङ्गमिव विक्रमे ।
वृतं भूतगणैर्घोरैः क्रव्यादैश्च समन्ततः ॥ ९.६६.७ ॥
ధూళితో కప్పబడిన దీర్ఘబాహువు, యుద్ధంలో పడిన ఏనుగులా; చుట్టూ భయంకర భూతగణాలు, మాంసభక్షక జీవులు ఆవరించి ఉన్నాయి.
9.66.8
यथा धनं लिप्समानैर्भृत्यैर्नृपतिसत्तमम् ।
भ्रुकुटीकृतवक्त्रान्तं क्रोधादुद्वृत्तचक्षुषम्।
सामर्षं तं नरव्याघ्रं भौमं निपतितं तथा ॥ ९.६६.८ ॥
ధనం కోరే సేవకులు గొప్ప రాజును చుట్టుముట్టినట్లుగా, కోపంతో కనుబొమ్మలు ముడిచి, కళ్ళు పెద్దవి చేసి, రోషంతో నేలపై పడిన ఆ నరవ్యాఘ్రుని.
9.66.9
ते तं दृष्ट्वा महेष्वासं भूतले पतितं नृपम् ।
मोहमभ्यागमन्सर्वे कृपप्रभृतयो रथाः ॥ ९.६६.९ ॥
ఆ మహాధనుర్ధారి రాజు నేలపై పడి ఉండటం చూసి కృపుడు మొదలైన రథికులందరూ మోహంలో పడ్డారు.
9.66.10
अवतीर्य रथेभ्यश्च प्राद्रवन्राजसन्निधौ ।
दुर्योधनं च सम्प्राप्य सर्वे भूमावुपाविशन् ॥ ९.६६.१० ॥
రథాల నుండి దిగి వారు రాజు సమీపానికి పరుగెత్తారు; దుర్యోధనుని చేరి అందరూ నేలపై కూర్చున్నారు.
9.66.11
ततो द्रौणिर्महाराज बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन् ।
उवाच भरतश्रेष्ठं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् ॥ ९.६६.११ ॥
అప్పుడు ఓ మహారాజా! కన్నీటితో నిండిన కన్నులతో, నిట్టూర్చుతూ ద్రౌణి, సర్వలోకేశ్వరులకూ ఈశ్వరుడైన భరతశ్రేష్ఠునితో ఇలా అన్నాడు.
9.66.12
न नूनं विद्यते पुण्यं मानुषे किञ्चिदेव हि ।
यत्र त्वं पुरुषव्याघ्र शेषे पांसुषु रूषितः ॥ ९.६६.१२ ॥
మనుష్యులలో నిజంగా ఏ పుణ్యమూ లేదు; పురుషవ్యాఘ్రా, నీవు ధూళిలో మలినమై పడి ఉన్నావు.
9.66.13
भूत्वा हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनीम् ।
कथमेकोऽद्य राजेन्द्र तिष्ठसे निर्जने वने ॥ ९.६६.१३ ॥
పూర్వం నీవు రాజువై భూమిని ఆజ్ఞాపించావు; ఇప్పుడు, రాజేంద్రా, నిర్జన అరణ్యంలో ఒంటరిగా ఎలా నిలబడి ఉన్నావు?
9.66.14
दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्णं महारथम् ।
नापि तान्सुहृदः सर्वान्किमिदं भरतर्षभ ॥ ९.६६.१४ ॥
దుశ్శాసనుడిని నేను చూడటం లేదు, మహారథుడు కర్ణుడిని కూడా చూడటం లేదు; ఆ మిత్రులందరినీ కూడా చూడటం లేదు. భరతర్షభా, ఇదేమిటి?
9.66.15
दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कथञ्चन ।
लोकनाथो भवान्यत्र शेषे पांसुषु रूषितः ॥ ९.६६.१५ ॥
మృత్యువు గతిని ఏ విధంగానూ తెలుసుకోలేము; ఇది నిజంగా దుఃఖమే. లోకనాథా, నీవు ఇక్కడ ధూళిలో మలినమై పడి ఉన్నావు.
9.66.16
एष मूर्धाभिषिक्तानामग्रे गत्वा परन्तपः ।
सतृणं ग्रसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ ९.६६.१६ ॥
మూర్ధాభిషిక్త రాజుల ముందు నడిచిన ఈ పరంతపుడు గడ్డితో కలిపి ధూళిని మింగుతున్నాడు; కాలపు మలుపును చూడు.
9.66.17
क्व ते तदमलं छत्रं व्यजनं क्व च पार्थिव ।
सा च ते महती सेना क्व गता पार्थिवोत्तम ॥ ९.६६.१७ ॥
ఓ రాజా, నీ ఆ నిర్మలమైన ఛత్రం, వ్యజనం ఎక్కడ? రాజోత్తమా, నీ ఆ మహాసేన ఎక్కడికి వెళ్ళిపోయింది?
9.66.18
दुर्विज्ञेया गतिर्नूनं कार्याणां कारणान्तरे ।
यो वै लोकगुरुर्नाथो भवानेतां दशां गताः ॥ ९.६६.१८ ॥
కార్యాల గమనం కారణాల వెనుక దాగి ఉంది; అది తెలుసుకోవడం కష్టం. లోకానికి గురువు, రక్షకుడైన నీవే ఈ దశకు చేరావు.
9.66.19
अध्रुवा सर्वमर्त्येषु ध्रुवैव श्रीर्विचिन्त्यते ।
भवतो व्यसनं दृष्ट्वा शक्रविस्पर्धिनो भृशम् ॥ ९.६६.१९ ॥
మరణించే ప్రాణులందరిలో సంపద అస్థిరమైనది; అయినా అది స్థిరంగా భావించబడుతుంది. ఇంద్రునితో పోటీపడిన నీ తీవ్ర కష్టాన్ని చూసి ఇది తెలుస్తోంది.
9.66.20
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुःखितस्य विशेषतः ।
उवाच राजन्पुत्रस्ते प्राप्तकालमिदं वचः ॥ ९.६६.२० ॥
అతని ఆ మాటలు విని, ముఖ్యంగా దుఃఖితుడై, రాజా, నీ కుమారుడు ఈ సమయోచితమైన మాటలు పలికాడు.
9.66.21
विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शोकजं बाष्पमुत्सृजन् ।
कृपादीन्स तदा वीरान्सर्वानेव नराधिपः ॥ ९.६६.२१ ॥
చేతులతో కళ్ళు తుడుచుకుంటూ, శోకంతో పుట్టిన కన్నీళ్లు రాలుస్తూ, అప్పుడా నరాధిపతి కృపుడు మొదలైన వీరులందరితో మాట్లాడాడు.
9.66.22
ईदृशो लोकधर्मोऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते ।
विनाशः सर्वभूतानां कालपर्यायकारितः ॥ ९.६६.२२ ॥
ఇది లోకధర్మమని, సృష్టికర్త నియమించినదని చెప్పబడుతుంది. సమస్త ప్రాణుల వినాశనం కాలక్రమంలో కలుగుతుంది.
9.66.23
सोऽयं मां समनुप्राप्तः प्रत्यक्षो भवतां हि यः ।
पृथिवीं पालयित्वाऽहमेतां निष्ठामुपागतः ॥ ९.६६.२३ ॥
మీరందరూ ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్న ఈ దశ నాకు సంభవించింది. భూమిని పాలించిన తర్వాత నేను ఈ చివరి స్థితికి చేరుకున్నాను.
9.66.24
दिष्ट्या नाहं परावृत्तो युद्धे कस्यांचिदापदि ।
दिष्ट्याऽहं निहतः पापैश्चलेनैव विशेषतः ॥ ९.६६.२४ ॥
అదృష్టవశాత్తు నేను యుద్ధంలో ఏ ఆపదలోనూ వెనుదిరగలేదు. అదృష్టవశాత్తు నేను పాపులచేత, ముఖ్యంగా చలుడి చేత చంపబడ్డాను.
9.66.25
उत्साहश्च कृतो नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता ।
दिष्ट्या चास्मिन्हतो युद्धे निहतज्ञातिबान्धवः ॥ ९.६६.२५ ॥
యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో నేను ఎల్లప్పుడూ ఉత్సాహం చూపాను. అదృష్టవశాత్తు ఈ యుద్ధంలోనే, బంధుమిత్రులు చంపబడిన స్థితిలో నేను చంపబడ్డాను.
9.66.26
दिष्ट्या च वोऽहं पश्यामि मुक्तानस्माज्जनक्षयात् ।
स्वस्तियुक्तांश्च कल्याणांस्तन्मे प्रियमनुत्तमम् ॥ ९.६६.२६ ॥
అదృష్టవశాత్తు ఈ జనక్షయం నుండి విముక్తులై, శుభంతో కూడిన మీరు నాకు కనిపిస్తున్నారు. అదే నాకు అత్యంత ప్రియమైనది.
9.66.27
मा भवन्तोऽत्र तप्यन्तां सौहृदान्निधनेन मे ।
यदि वेदाः प्रमाणं वो जिता लोका मयाऽक्षयाः ॥ ९.६६.२७ ॥
ఇక్కడ మీరు నా మరణం గురించి స్నేహంతో బాధపడకండి. వేదాలు మీకు ప్రమాణమైతే, నేను అక్షయ లోకాలను జయించాను.
9.66.28
जानमानः प्रभावं च कृष्णस्यामिततेजसः ।
तेन न च्यावितश्चाहं क्षत्रधर्मात्स्वनुष्ठितात् ॥ ९.६६.२८ ॥
అమిత తేజస్సుగల కృష్ణుని ప్రభావాన్ని తెలిసినప్పటికీ, ఆయన వల్ల నేను చక్కగా ఆచరించిన క్షత్రియధర్మం నుండి చలించలేదు.
9.66.29
स मया समनुप्राप्तो नास्मि शोच्यः कथञ्चन ।
कृतं भवद्भिः सदृशमनुरूपमिवात्मनः।
यतितं विजये शक्त्या दैवं तु दुरतिक्रमम् ॥ ९.६६.२९ ॥
ఆ మరణాన్ని నేను పొందాను; నేను ఏ విధంగానూ శోకించదగినవాణ్ణి కాను. మీరు మీకు తగిన, సరైన పని చేశారు; విజయం కోసం శక్తితో ప్రయత్నించారు; కానీ దైవం అతిక్రమించలేనిది.
9.66.30
एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पव्याकुललोचनः ।
तूष्णीबभूव राजेन्द्र रुजाऽसौ विह्वलो भृशम् ॥ ९.६६.३० ॥
రాజేంద్రా, ఇంతగా చెప్పి, కన్నీటితో కలత చెందిన కళ్ళతో అతడు బాధతో అత్యంత విహ్వలుడై మౌనంగా ఉండిపోయాడు.
9.66.31
तथा दृष्ट्वा तु राजानं बाष्पशोकसमन्वितम् ।
द्रौणिः क्रोधेन जज्वाल यथा वह्निर्जगत्क्षये ॥ ९.६६.३१ ॥
కన్నీళ్లు, శోకంతో నిండిన రాజును చూసి ద్రోణుని కుమారుడు క్రోధంతో, జగత్ప్రళయంలో అగ్నిలాగా మండిపోయాడు.
9.66.32
स च क्रोधसमाविष्टः पाणौ पाणिं निपीड्य च ।
बाष्पविह्वलया वाचा राजानमिदमब्रवीत् ॥ ९.६६.३२ ॥
క్రోధంతో నిండిన అతడు చేతిపై చేతిని నొక్కి, కన్నీటితో గద్గదమైన వాక్కుతో రాజుతో ఇలా అన్నాడు.
9.66.33
पिता मे निहतः क्षुद्रैः सुनृशंसेन कर्मणा ।
न तथा तेन तप्यामि तथा राजंस्त्वयाऽद्य वै ॥ ९.६६.३३ ॥
నా తండ్రి నీచులచే అతి క్రూరమైన కర్మతో చంపబడ్డాడు; ఆ కర్మ వల్ల నేను అంతగా బాధపడను, రాజా, ఈ రోజు నీ వల్ల అంతగా బాధపడుతున్నాను.
9.66.34
शृणु चेदं वचो मह्यं सत्येन वदतः प्रभो ।
इष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च ॥ ९.६६.३४ ॥
ప్రభూ, సత్యంతో మాట్లాడుతున్న నా ఈ మాటలు వినుము — ఇష్టము, పూర్తము, దానము, ధర్మము, సుకృతము మీద ప్రమాణంగా.
9.66.35
अद्याहं सर्वपाञ्चालान्वासुदेवस्य पश्यतः ।
अद्य रात्रौ महाराज निहनिष्यामि पाण्डवान् ॥ ९.६६.३५ ॥
ఈ రోజు వాసుదేవుడు చూస్తుండగా నేను పాంచాలులందరినీ చంపుతాను; ఈ రాత్రి, మహారాజా, పాండవులను వధిస్తాను.
9.66.36
अनुज्ञां तु महाराज भवान्मे दातुमर्हति ॥ ९.६६.३६ ॥
మహారాజా, మీరు నాకు అనుమతి ఇవ్వడం తగును.
9.66.37
तच्छ्रुत्वा वचनं द्रौणेर्धृतराष्ट्र तवात्मजः ।
मनसः प्रीतिजननं कृपं वचनमब्रवीत्।
आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्णं समानय ॥ ९.६६.३७ ॥
ధృతరాష్ట్రా, ద్రోణపుత్రుని ఆ మాటలు విని మీ కుమారుడు మనసుకు ఆనందం కలిగించే మాటలు కృపునితో ఇలా అన్నాడు: 'ఆచార్యా, త్వరగా నీటితో నిండిన కలశాన్ని తీసుకురండి.'
9.66.38
स तद्वचनमाज्ञाय राज्ञो ब्राह्मणसत्तमः ।
कलशं पूर्णमादाय राज्ञोऽन्तिकमुपागमत् ॥ ९.६६.३८ ॥
రాజు ఆ ఆజ్ఞను గ్రహించి, ఆ బ్రాహ్మణోత్తముడు నిండిన కలశాన్ని తీసుకుని రాజు సమీపానికి వచ్చాడు.
9.66.39
तमब्रवीन्महाराज पुत्रस्तव विशाम्पते ।
ममाज्ञया द्विजश्रेष्ठ द्रोणपुत्रोऽभिषिच्यताम्।
सैनापत्येन भद्रं ते मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ ९.६६.३९ ॥
ఆయనతో మీ కుమారుడు ఇలా అన్నాడు: 'మహారాజా, ప్రజాపాలకా, ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడా, నా ఆజ్ఞ మేరకు ద్రోణపుత్రుని సేనాపతిగా అభిషేకించండి. మీకు శుభం కలుగుగాక, నాకు ప్రియమైనది చేయాలని మీరు కోరితే.'
9.66.40
राज्ञो नियोगाद्योद्वव्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
वर्तता क्षत्रधर्मेण ह्येवं धर्मविदो विदुः ॥ ९.६६.४० ॥
రాజు ఆజ్ఞ ప్రకారం, ముఖ్యంగా బ్రాహ్మణుడు క్షత్రియ ధర్మాన్ని అనుసరిస్తూ యుద్ధం చేయాలి; ధర్మజ్ఞులు ఇలాగే తెలుసుకున్నారు.
9.66.41
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा कृपः शारद्वतस्ततः ।
द्रौणिं राज्ञो नियोगेन सैनापत्येऽभ्यषेचयत् ॥ ९.६६.४१ ॥
రాజు మాటలు విని శారద్వతుడైన కృపుడు, రాజు ఆజ్ఞ ప్రకారం ద్రోణపుత్రుని సేనాపతిగా అభిషేకించాడు.
9.66.42
सोऽभिषिक्तो महाराज परिष्वज्य नृपोत्तमम् ।
प्रययौ सिंहनादेन दिशः सर्वा विनादयन् ॥ ९.६६.४२ ॥
మహారాజా, అభిషిక్తుడైన అతడు శ్రేష్ఠ రాజును కౌగిలించుకుని, సింహనాదంతో అన్ని దిక్కులను ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ వెళ్ళిపోయాడు.
9.66.43
दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र शोणितेन परिप्लुतः ।
तां निशां प्रतिपेदेऽथ सर्वभूतभयावहाम् ॥ ९.६६.४३ ॥
రాజేంద్రా, దుర్యోధనుడు కూడా రక్తంలో తడిసి, సర్వప్రాణులకూ భయం కలిగించే ఆ రాత్రిలో ప్రవేశించాడు.
9.66.44
अपक्रम्य तु ते तूर्णं तस्मादायोधनान्नृप ।
शोकसंविग्नमनसश्चिन्तामापेदिरे भृशम् ॥ ९.६६.४४ ॥
రాజా, వారు త్వరగా ఆ యుద్ధభూమి నుండి తిరిగి వెళ్ళి, శోకంతో కలత చెందిన మనసుతో అత్యంత చింతలో మునిగిపోయారు.