महाभारत · अध्याय 9.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
9.66.1
वादिकानां सकाशात्तु श्रुत्वा दुर्योधनं हतम् ।
हतशिष्टास्तदा राजन्कौरवाणां महारथाः
अतः परं सौप्तिकं पर्व भविष्यति ।
तस्यायमाद्यः श्लोकः।
ततस्ते सहिताः सर्वे प्रयाता दक्षिणामुखाः ।
उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशमागताः ॥ ९.६६.१ ॥
दूतांकडून दुर्योधन मारला गेला हे ऐकून, हे राजा, तेव्हा कौरवांचे उरलेले महारथी एकत्र दक्षिणेकडे तोंड करून निघाले. यापुढे सौप्तिक पर्व येईल; हा त्यातील पहिला श्लोक आहे. सूर्यास्ताच्या वेळी ते छावणीजवळ आले.
9.66.2
विनिर्भिन्नाः शितैर्बाणैर्णदातोमरशक्तिभिः ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः।
त्वरिता जवनैरश्वैरायोधनमुपागमन् ॥ ९.६६.२ ॥
तीक्ष्ण बाणांनी, गदा, तोमर आणि शक्तींनी जखमी झालेले अश्वत्थामा, कृप आणि सात्वत कृतवर्मा वेगवान घोड्यांवरून त्वरेने रणभूमीवर आले.
9.66.3
तत्रापश्यन्महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम् ।
प्रभग्नं वायुवेगेन महासालं यथा वने ॥ ९.६६.३ ॥
तेथे त्यांनी धृतराष्ट्राच्या महात्म्या पुत्राला पडलेले पाहिले; वनात वाऱ्याच्या वेगाने मोडून पडलेल्या महाशाल वृक्षाप्रमाणे.
9.66.4
भूमौ विवेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम् ।
महागर्जामेवारण्ये व्याधेन विनिपातितम् ॥ ९.६६.४ ॥
जमिनीवर तडफडणारा, रक्ताने माखलेला तो; वनात शिकाऱ्याने पाडलेल्या मोठ्या गाढवाप्रमाणे.
9.66.5
विवर्तमानं बहुशो रुधिरौघपरिप्लुतम् ।
यदृच्छया निपतितं चन्द्रमादित्यगोचरात् ॥ ९.६६.५ ॥
पुन्हा पुन्हा लोळणारा, रक्ताच्या प्रवाहात बुडालेला, योगायोगाने चंद्रसूर्यांच्या दृष्टिपथातून पडलेला जणू.
9.66.6
युगान्तमारुतेनेव शोषितं मकरालयम् ।
पूर्णचन्द्रमिव व्योम्नि तुषारावृतमण्डलम् ॥ ९.६६.६ ॥
युगान्तवाऱ्याने सुकवलेल्या समुद्रासारखा, आकाशात तुषारांनी झाकलेल्या पूर्णचंद्रासारखा.
9.66.7
रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातङ्गमिव विक्रमे ।
वृतं भूतगणैर्घोरैः क्रव्यादैश्च समन्ततः ॥ ९.६६.७ ॥
धुळीने माखलेला दीर्घभुज, युद्धात पडलेल्या हत्तीसारखा; सभोवती भयंकर भूतगण आणि मांसभक्षक प्राणी वेढून होते.
9.66.8
यथा धनं लिप्समानैर्भृत्यैर्नृपतिसत्तमम् ।
भ्रुकुटीकृतवक्त्रान्तं क्रोधादुद्वृत्तचक्षुषम्।
सामर्षं तं नरव्याघ्रं भौमं निपतितं तथा ॥ ९.६६.८ ॥
धनाची इच्छा करणारे सेवक श्रेष्ठ राजाभोवती जमावेत तसे, भुवया आक्रसलेल्या, क्रोधाने विस्फारलेल्या डोळ्यांचा, संतापाने भरलेला तो नरव्याघ्र भूमीवर पडलेला.
9.66.9
ते तं दृष्ट्वा महेष्वासं भूतले पतितं नृपम् ।
मोहमभ्यागमन्सर्वे कृपप्रभृतयो रथाः ॥ ९.६६.९ ॥
त्या महाधनुर्धर राजाला भूमीवर पडलेले पाहून कृपादी सर्व रथी मोहात पडले.
9.66.10
अवतीर्य रथेभ्यश्च प्राद्रवन्राजसन्निधौ ।
दुर्योधनं च सम्प्राप्य सर्वे भूमावुपाविशन् ॥ ९.६६.१० ॥
रथांवरून उतरून ते राजाच्या जवळ धावले; दुर्योधनाजवळ पोहोचून सर्व जण भूमीवर बसले.
9.66.11
ततो द्रौणिर्महाराज बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन् ।
उवाच भरतश्रेष्ठं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् ॥ ९.६६.११ ॥
मग हे महाराजा, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, उसासे टाकत द्रौणीने सर्व लोकेश्वरांचा ईश्वर अशा भरतश्रेष्ठाला म्हटले.
9.66.12
न नूनं विद्यते पुण्यं मानुषे किञ्चिदेव हि ।
यत्र त्वं पुरुषव्याघ्र शेषे पांसुषु रूषितः ॥ ९.६६.१२ ॥
मनुष्यांमध्ये खरोखर कोणतेही पुण्य नाही, कारण हे पुरुषव्याघ्रा, तू धुळीत माखून पडला आहेस.
9.66.13
भूत्वा हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनीम् ।
कथमेकोऽद्य राजेन्द्र तिष्ठसे निर्जने वने ॥ ९.६६.१३ ॥
पूर्वी तू राजा होऊन पृथ्वीवर आज्ञा देत होतास; आज, हे राजेन्द्रा, निर्जन अरण्यात तू एकटा कसा उभा आहेस?
9.66.14
दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्णं महारथम् ।
नापि तान्सुहृदः सर्वान्किमिदं भरतर्षभ ॥ ९.६६.१४ ॥
दुःशासनाला मी पाहत नाही, महारथी कर्णालाही नाही, तसेच ते सर्व सुहृदही दिसत नाहीत. हे भरतश्रेष्ठा, हे काय आहे?
9.66.15
दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कथञ्चन ।
लोकनाथो भवान्यत्र शेषे पांसुषु रूषितः ॥ ९.६६.१५ ॥
कृतान्ताची (मृत्यूची) गती कोणत्याही प्रकारे जाणता येत नाही, हे खरोखर दुःख आहे; हे लोकनाथा, तू येथे धुळीत माखून पडला आहेस.
9.66.16
एष मूर्धाभिषिक्तानामग्रे गत्वा परन्तपः ।
सतृणं ग्रसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ ९.६६.१६ ॥
मूर्धाभिषिक्त राजांच्या पुढे चालणारा हा परंतप गवतासह धूळ गिळत आहे; कालाचा फेरा पाहा.
9.66.17
क्व ते तदमलं छत्रं व्यजनं क्व च पार्थिव ।
सा च ते महती सेना क्व गता पार्थिवोत्तम ॥ ९.६६.१७ ॥
हे पार्थिवा, तुझे ते निर्मल छत्र आणि व्यजन कुठे आहे? हे पार्थिवोत्तमा, तुझी ती महान सेना कुठे गेली?
9.66.18
दुर्विज्ञेया गतिर्नूनं कार्याणां कारणान्तरे ।
यो वै लोकगुरुर्नाथो भवानेतां दशां गताः ॥ ९.६६.१८ ॥
कार्यांची गती इतर कारणांमध्ये दडलेली असते; ती जाणणे कठीण आहे. लोकांचे गुरु आणि रक्षक असलेले आपणच ही दशा प्राप्त झालात.
9.66.19
अध्रुवा सर्वमर्त्येषु ध्रुवैव श्रीर्विचिन्त्यते ।
भवतो व्यसनं दृष्ट्वा शक्रविस्पर्धिनो भृशम् ॥ ९.६६.१९ ॥
मरणाऱ्या सर्वांमध्ये संपत्ती अस्थिर असते; तरीही ती स्थिर मानली जाते. इंद्राशी स्पर्धा करणाऱ्या आपले मोठे संकट पाहून हे स्पष्ट होते.
9.66.20
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुःखितस्य विशेषतः ।
उवाच राजन्पुत्रस्ते प्राप्तकालमिदं वचः ॥ ९.६६.२० ॥
त्यांचे ते बोलणे ऐकून, विशेषतः दुःखी होऊन, हे राजा, तुमचा पुत्र हे योग्य वेळचे वचन बोलला.
9.66.21
विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शोकजं बाष्पमुत्सृजन् ।
कृपादीन्स तदा वीरान्सर्वानेव नराधिपः ॥ ९.६६.२१ ॥
हाताने डोळे पुसून, शोकातून आलेले अश्रू ढाळत, तेव्हा त्या नराधिपाने कृप आदी सर्व वीरांना संबोधले.
9.66.22
ईदृशो लोकधर्मोऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते ।
विनाशः सर्वभूतानां कालपर्यायकारितः ॥ ९.६६.२२ ॥
हा लोकधर्म आहे, विधात्याने ठरवलेला, असे म्हटले जाते. सर्व प्राण्यांचा नाश कालाच्या क्रमाने होतो.
9.66.23
सोऽयं मां समनुप्राप्तः प्रत्यक्षो भवतां हि यः ।
पृथिवीं पालयित्वाऽहमेतां निष्ठामुपागतः ॥ ९.६६.२३ ॥
तुम्हा सर्वांना प्रत्यक्ष दिसणारी ही दशा माझ्यावर आली आहे. पृथ्वीचे पालन करून मी या अंतिम स्थितीला पोहोचलो आहे.
9.66.24
दिष्ट्या नाहं परावृत्तो युद्धे कस्यांचिदापदि ।
दिष्ट्याऽहं निहतः पापैश्चलेनैव विशेषतः ॥ ९.६६.२४ ॥
सुदैवाने मी युद्धात कोणत्याही आपत्तीत मागे फिरलो नाही. सुदैवाने मी पापी लोकांकडून, विशेषतः चलाकडूनच मारला गेलो.
9.66.25
उत्साहश्च कृतो नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता ।
दिष्ट्या चास्मिन्हतो युद्धे निहतज्ञातिबान्धवः ॥ ९.६६.२५ ॥
युद्ध करण्याच्या इच्छेने मी नेहमी उत्साह दाखवला. सुदैवाने याच युद्धात, नातेवाईक व बांधव मारले गेलेले असताना मी मारला गेलो.
9.66.26
दिष्ट्या च वोऽहं पश्यामि मुक्तानस्माज्जनक्षयात् ।
स्वस्तियुक्तांश्च कल्याणांस्तन्मे प्रियमनुत्तमम् ॥ ९.६६.२६ ॥
सुदैवाने या जनक्षयातून मुक्त, कल्याण व स्वस्तीने युक्त अशा तुम्हांला मी पाहतो. तेच माझे सर्वोत्तम प्रिय आहे.
9.66.27
मा भवन्तोऽत्र तप्यन्तां सौहृदान्निधनेन मे ।
यदि वेदाः प्रमाणं वो जिता लोका मयाऽक्षयाः ॥ ९.६६.२७ ॥
येथे माझ्या मरणामुळे स्नेहाने तुम्ही दुःख करू नका. वेद तुम्हांला प्रमाण असतील तर मी अक्षय लोक जिंकले आहेत.
9.66.28
जानमानः प्रभावं च कृष्णस्यामिततेजसः ।
तेन न च्यावितश्चाहं क्षत्रधर्मात्स्वनुष्ठितात् ॥ ९.६६.२८ ॥
अमित तेजस्वी कृष्णाचा प्रभाव जाणत असूनही, त्याच्याकडून मी चांगल्या रीतीने पाळलेल्या क्षत्रियधर्मापासून ढळलो नाही.
9.66.29
स मया समनुप्राप्तो नास्मि शोच्यः कथञ्चन ।
कृतं भवद्भिः सदृशमनुरूपमिवात्मनः।
यतितं विजये शक्त्या दैवं तु दुरतिक्रमम् ॥ ९.६६.२९ ॥
ती स्थिती मी प्राप्त केली आहे; मी कोणत्याही प्रकारे शोकास योग्य नाही. तुम्ही तुम्हाला योग्य, साजेसे कार्य केलेत; विजयासाठी शक्तीने प्रयत्न केलेत; परंतु दैव अतिक्रमण करण्यास कठीण आहे.
9.66.30
एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पव्याकुललोचनः ।
तूष्णीबभूव राजेन्द्र रुजाऽसौ विह्वलो भृशम् ॥ ९.६६.३० ॥
हे राजेंद्रा, इतके बोलून अश्रूंनी व्याकुल डोळ्यांनी तो वेदनेने अत्यंत विह्वल होऊन गप्प बसला.
9.66.31
तथा दृष्ट्वा तु राजानं बाष्पशोकसमन्वितम् ।
द्रौणिः क्रोधेन जज्वाल यथा वह्निर्जगत्क्षये ॥ ९.६६.३१ ॥
अश्रू व शोकाने भरलेल्या राजाला पाहून द्रोणपुत्र क्रोधाने जगत्क्षयाच्या अग्नीप्रमाणे पेटला.
9.66.32
स च क्रोधसमाविष्टः पाणौ पाणिं निपीड्य च ।
बाष्पविह्वलया वाचा राजानमिदमब्रवीत् ॥ ९.६६.३२ ॥
क्रोधाने व्याप्त झालेला तो हाताने हात दाबून, अश्रूंनी गहिवरलेल्या वाणीने राजाला म्हणाला.
9.66.33
पिता मे निहतः क्षुद्रैः सुनृशंसेन कर्मणा ।
न तथा तेन तप्यामि तथा राजंस्त्वयाऽद्य वै ॥ ९.६६.३३ ॥
माझे वडील नीचांनी अत्यंत क्रूर कर्माने मारले; त्या कर्माने मी इतका दुःखी नाही, हे राजा, जितका आज तुझ्यामुळे दुःखी आहे.
9.66.34
शृणु चेदं वचो मह्यं सत्येन वदतः प्रभो ।
इष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च ॥ ९.६६.३४ ॥
हे प्रभो, सत्याने बोलणाऱ्या माझे हे वचन ऐका — इष्ट, पूर्त, दान, धर्म आणि सुकृत यांची शपथ घेऊन.
9.66.35
अद्याहं सर्वपाञ्चालान्वासुदेवस्य पश्यतः ।
अद्य रात्रौ महाराज निहनिष्यामि पाण्डवान् ॥ ९.६६.३५ ॥
आज वासुदेव पाहत असताना मी सर्व पांचालांना ठार मारीन; आज रात्री, हे महाराजा, मी पांडवांना ठार मारीन.
9.66.36
अनुज्ञां तु महाराज भवान्मे दातुमर्हति ॥ ९.६६.३६ ॥
हे महाराज, आपण मला अनुमती देणे योग्य आहे.
9.66.37
तच्छ्रुत्वा वचनं द्रौणेर्धृतराष्ट्र तवात्मजः ।
मनसः प्रीतिजननं कृपं वचनमब्रवीत्।
आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्णं समानय ॥ ९.६६.३७ ॥
हे धृतराष्ट्रा, द्रोणपुत्राचे ते शब्द ऐकून तुझ्या पुत्राने मनाला आनंद देणारे शब्द कृपाला सांगितले: 'हे आचार्या, लवकर पाण्याने भरलेला कलश आणा.'
9.66.38
स तद्वचनमाज्ञाय राज्ञो ब्राह्मणसत्तमः ।
कलशं पूर्णमादाय राज्ञोऽन्तिकमुपागमत् ॥ ९.६६.३८ ॥
राजाची ती आज्ञा समजून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण भरलेला कलश घेऊन राजाजवळ आला.
9.66.39
तमब्रवीन्महाराज पुत्रस्तव विशाम्पते ।
ममाज्ञया द्विजश्रेष्ठ द्रोणपुत्रोऽभिषिच्यताम्।
सैनापत्येन भद्रं ते मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ ९.६६.३९ ॥
त्याला तुझा पुत्र म्हणाला: 'हे महाराज, हे प्रजापाला, हे द्विजश्रेष्ठा, माझ्या आज्ञेने द्रोणपुत्राला सेनापतीपदी अभिषेक करा. तुमचे कल्याण असो, जर तुम्हाला माझे प्रिय करायचे असेल तर.'
9.66.40
राज्ञो नियोगाद्योद्वव्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
वर्तता क्षत्रधर्मेण ह्येवं धर्मविदो विदुः ॥ ९.६६.४० ॥
राजाच्या आज्ञेने, विशेषतः ब्राह्मणाने क्षत्रधर्माचे पालन करीत युद्ध करावे; धर्मज्ञ असेच जाणतात.
9.66.41
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा कृपः शारद्वतस्ततः ।
द्रौणिं राज्ञो नियोगेन सैनापत्येऽभ्यषेचयत् ॥ ९.६६.४१ ॥
राजाचे शब्द ऐकून शारद्वत कृपाने राजाच्या आज्ञेने द्रोणपुत्राला सेनापतीपदी अभिषेक केला.
9.66.42
सोऽभिषिक्तो महाराज परिष्वज्य नृपोत्तमम् ।
प्रययौ सिंहनादेन दिशः सर्वा विनादयन् ॥ ९.६६.४२ ॥
महाराज, अभिषिक्त झालेला तो श्रेष्ठ राजाला आलिंगन देऊन सिंहगर्जनेने सर्व दिशा दुमदुमवत निघून गेला.
9.66.43
दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र शोणितेन परिप्लुतः ।
तां निशां प्रतिपेदेऽथ सर्वभूतभयावहाम् ॥ ९.६६.४३ ॥
राजेंद्रा, दुर्योधनही रक्ताने माखलेला होऊन सर्व प्राण्यांना भय देणाऱ्या त्या रात्रीत शिरला.
9.66.44
अपक्रम्य तु ते तूर्णं तस्मादायोधनान्नृप ।
शोकसंविग्नमनसश्चिन्तामापेदिरे भृशम् ॥ ९.६६.४४ ॥
हे राजा, ते त्वरेने त्या रणभूमीतून माघारी फिरले आणि शोकाने विचलित मनाने अत्यंत चिंतेत पडले.