वाल्मीकि रामायण · सर्ग 1.57
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.57.1
ततः संतप्तहृदयः स्मरन्निग्रहमात्मनः।
विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य कृतवैरो महात्मना ॥ १.५७.१ ॥
तेव्हा संतप्त हृदयाने, आपल्या पराभवाचे स्मरण करीत, वारंवार दीर्घ उसासे टाकत त्यांनी त्या महात्म्याशी वैर धरले.
1.57.2
स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव।
तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महातपाः ॥ १.५७.२ ॥
हे राघवा! ते दक्षिण दिशेला जाऊन आपल्या राणीसह अत्यंत घोर तप करू लागले; ते महातपस्वी विश्वामित्र.
1.57.3
फलमूलाशनो दान्तश्चचार परमं तपः।
अथास्य जज्ञिरे पुत्राः सत्यधर्मपरायणाः ॥ १.५७.३ ॥
फळे-मुळे खाऊन, इंद्रिये आवरून त्यांनी परम तप केले; मग त्यांना सत्य-धर्मपरायण पुत्र झाले.
1.57.4
हविष्पन्दो मधुष्पन्दो दृढनेत्रो महारथः।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १.५७.४ ॥
हविष्पंद, मधुष्पंद, दृढनेत्र हे महारथी (पुत्र झाले); हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर लोकपितामह ब्रह्मदेव आले.
1.57.5
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।
जिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज ॥ १.५७.५ ॥
तपोधन विश्वामित्रांना त्यांनी मधुर वचने सांगितली: हे कुशिकपुत्रा! तपाने तू राजर्षींची लोके जिंकली आहेत.
1.57.6
अनेन तपसा त्वां हि राजर्षिरिति विद्महे।
एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतैः ॥ १.५७.६ ॥
"या तपाने तुला आम्ही राजर्षी म्हणून जाणतो" असे बोलून ते महातेजस्वी देवांसह निघून गेले.
1.57.7
त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वरः।
विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ॥ १.५७.७ ॥
स्वर्ग, ब्रह्मलोक आणि सर्व लोकांचे परमेश्वर (असे बोलले) हे ऐकून, लाजेने किंचित मान खाली घातलेले विश्वामित्रही.
1.57.8
दुःखेन महताविष्टः समन्युरिदमब्रवीत्।
तपश्च सुमहत् तप्तं राजर्षिरिति मां विदुः ॥ १.५७.८ ॥
मोठ्या दुःखाने व्यापलेले, क्रोधाने विश्वामित्र असे म्हणाले: "मी अत्यंत मोठे तप केले आहे; तरीही लोक मला राजर्षी असेच ओळखतात."
1.57.9
देवाः सर्षिगणाः सर्वे नास्ति मन्ये तपः फलम्।
एवं निश्चित्य मनसा भूय एव महातपाः ॥ १.५७.९ ॥
"देव आणि ऋषिगण सर्वच तपाचे फळ देणारे नाहीत असे मला वाटते." असा मनाशी निश्चय करून, त्या महातपस्वीने पुन्हा (तप आरंभले).
1.57.10
तपश्चचार धर्मात्मा काकुत्स्थ परमात्मवान्।
एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ १.५७.१० ॥
हे काकुत्स्था (राम)! धर्मात्मा आणि आत्मसंयमी त्यांनी तप केले. त्याच काळात, सत्यवादी आणि जितेंद्रिय (एक राजा)...
1.57.11
त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकुकुलवर्धनः।
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना यजेयमिति राघव ॥ १.५७.११ ॥
त्रिशंकु नावाने प्रसिद्ध, इक्ष्वाकु कुलाची वृद्धी करणाऱ्या (राजाच्या) मनात — हे राघवा — "मी यज्ञ करावा" असा विचार उत्पन्न झाला.
1.57.12
गच्छेयं स्वशरीरेण देवतानां परां गतिम्।
वसिष्ठं स समाहूय कथयामास चिन्तितम् ॥ १.५७.१२ ॥
"मी माझ्याच देहाने देवांच्या परम लोकात जावे." त्याने वसिष्ठांना बोलावून आपला विचार सांगितला.
1.57.13
अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना।
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौ दक्षिणां दिशम् ॥ १.५७.१३ ॥
"हे अशक्य आहे" असे महात्मा वसिष्ठांनी सांगितले; वसिष्ठांनी नाकारलेला तो दक्षिण दिशेला गेला.
1.57.14
ततस्तत्कर्मसिद्ध्यर्थं पुत्रांस्तस्य गतो नृपः।
वासिष्ठा दीर्घतपसस्तपो यत्र हि तेपिरे ॥ १.५७.१४ ॥
मग त्या कर्माच्या सिद्धीसाठी राजा वसिष्ठांच्या पुत्रांकडे गेला; दीर्घ तपश्चर्या करणारे ते तेथे तप करीत होते.
1.57.15
त्रिशङ्कुस्तु महातेजाः शतं परमभास्वरम्।
वसिष्ठपुत्रान् ददृशे तप्यमानान् मनस्विनः ॥ १.५७.१५ ॥
पण महातेजस्वी त्रिशंकूने तप करणाऱ्या वसिष्ठांच्या अत्यंत तेजस्वी, मनस्वी अशा शंभर पुत्रांना पाहिले.
1.57.16
सोऽभिगम्य महात्मानः सर्वानेव गुरोः सुतान्।
अभिवाद्यानुपूर्वेण ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ॥ १.५७.१६ ॥
तो गुरु वसिष्ठांच्या त्या सर्व महात्मा पुत्रांजवळ गेला, क्रमाने त्यांना वंदन केले आणि लज्जेने किंचित मान खाली घालून उभा राहिला.
1.57.17
अब्रवीत् स महात्मानः सर्वानेव कृताञ्जलिः।
शरणं वः प्रपन्नोऽहं शरण्यान् शरणं गतः ॥ १.५७.१७ ॥
तो हात जोडून त्या सर्व महात्म्यांना म्हणाला — "हे महात्मे हो, मी तुम्हांला शरण आलो आहे; हे शरण देण्यास योग्य असलेले हो, मी शरण मागण्यास आलो आहे."
1.57.18
प्रत्याख्यातो हि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना।
यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ १.५७.१८ ॥
महात्मा वसिष्ठांनी मला नाकारले आहे; तुमचे कल्याण असो. मला एक महायज्ञ करायचा आहे; त्यास अनुमती देण्यास तुम्ही योग्य आहात.
1.57.19
गुरुपुत्रानहं सर्वान् नमस्कृत्य प्रसादये।
शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान् ॥ १.५७.१९ ॥
गुरुपुत्रांना, त्या सर्वांना, नमस्कार करून मी त्यांना प्रसन्न करतो. मस्तक नमवून तपात स्थित असलेल्या त्या ब्राह्मणांना मी विनवतो.
1.57.20
ते मां भवन्तः सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिताः।
सशरीरो यथाहं वै देवलोकमवाप्नुयाम् ॥ १.५७.२० ॥
तुम्ही सर्वजण एकाग्रचित्ताने सिद्धीसाठी माझा यज्ञ करवा, म्हणजे मी सशरीर देवलोक प्राप्त करू शकेन.
1.57.21
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन गतिमन्यां तपोधनाः।
गुरुपुत्रानृते सर्वान् नाहं पश्यामि कांचन ॥ १.५७.२१ ॥
हे तपोधनांनो, वसिष्ठांनी नाकारलेला मी गुरुपुत्रांशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग पाहत नाही.
1.57.22
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः।
तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम ॥ १.५७.२२ ॥
इक्ष्वाकूंच्या सर्वांचा पुरोहितच परम आश्रय आहे; म्हणून आता तुम्ही सर्वजण माझे दैवत आहात.