વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.1.1
गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदानघः।
शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः ॥ २.१.१ ॥
મામાના કુળ તરફ જતાં ભરતે નિષ્કલંક, સદા શત્રુઓનો સંહાર કરનાર શત્રુઘ્નને સ્નેહપૂર્વક પોતાની સાથે લઈ લીધો.
2.1.2
स तत्र न्यवसद् भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः।
मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः ॥ २.१.२ ॥
ત્યાં તે ભાઈ સાથે આદરપૂર્વક રહ્યો. મામા અશ્વપતિએ પુત્રના સ્નેહથી તેનું લાલન-પાલન કર્યું.
2.1.3
तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः।
भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ २.१.३ ॥
ત્યાં ઇચ્છા મુજબના સુખથી તૃપ્ત હોવા છતાં તે બંને વીર ભાઈઓ વૃદ્ધ રાજા દશરથને સ્મરતા હતા.
2.1.4
राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ।
उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ ॥ २.१.४ ॥
મહાતેજસ્વી રાજા પણ દૂર ગયેલા ઇન્દ્ર અને વરુણ સમાન પોતાના બે પુત્ર ભરત અને શત્રુઘ્નને યાદ કરતા હતા.
2.1.5
सर्व एव तु तस्येष्टाश्चत्वारः पुरुषर्षभाः।
स्वशरीराद् विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः ॥ २.१.५ ॥
તેને તે ચારેય પુરુષશ્રેષ્ઠ પુત્રો પ્રિય હતા; જાણે પોતાના શરીરમાંથી નીકળેલી ચાર ભુજાઓ હોય.
2.1.6
तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः।
स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥ २.१.६ ॥
તેમનામાં પણ મહાતેજસ્વી રામ પિતાને આનંદ આપનારા હતા; જેમ સર્વ જીવોમાં સ્વયંભૂ બ્રહ્મા, તેમ રામ સૌથી વધુ ગુણવાન બન્યા.
2.1.7
स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः।
अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुः सनातनः ॥ २.१.७ ॥
ઉદ્દંડ રાવણનો વધ ઇચ્છતા દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી તે સનાતન વિષ્ણુ મનુષ્યલોકમાં જન્મ્યા.
2.1.8
कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।
यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ॥ २.१.८ ॥
વજ્રધારી ઇન્દ્ર જેવા વરપુત્રથી જેમ અદિતિ શોભી, તેમ અમિત તેજસ્વી તે પુત્રથી કૌસલ્યા શોભી.
2.1.9
स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः।
भूमावनुपमः सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः ॥ २.१.९ ॥
તે રૂપવાન, પરાક્રમી અને અસૂયારહિત હતો; પૃથ્વી પર અનુપમ એ પુત્ર ગુણોમાં દશરથ સમાન હતો.
2.1.10
स च नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते।
उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥ २.१.१० ॥
તે સદા શાંતચિત્ત રહેતો, પહેલાં મૃદુ બોલતો; કઠોર કહેવાયા છતાં ઉત્તર આપતો નહીં.
2.1.11
कदाचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति।
न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ॥ २.१.११ ॥
એક નાના ઉપકારથી પણ તે પ્રસન્ન થાય છે; આત્મસંયમને કારણે સો અપકાર પણ યાદ રાખતો નથી.
2.1.12
शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः।
कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि ॥ २.१.१२ ॥
શીલ, જ્ઞાન અને વયથી વૃદ્ધ સજ્જનો સાથે તે સદા વાર્તાલાપ કરતો; શસ્ત્રાભ્યાસના વિરામમાં પણ એમ જ કરતો.
2.1.13
बुद्धिमान् मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः।
वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः ॥ २.१.१३ ॥
તેઓ બુદ્ધિમાન, મધુરભાષી, પહેલાં બોલનારા અને પ્રિયવાદી હતા; પરાક્રમી હોવા છતાં પોતાના મહાન બળથી અભિમાન કરતા નહોતા.
2.1.14
न चानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः।
अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरज्यते ॥ २.१.१४ ॥
તેઓ અસત્ય બોલતા નહોતા, વિદ્વાન હતા, વૃદ્ધજનોનું સન્માન કરતા; પ્રજા તેમના પર પ્રેમ કરતી અને તેઓ પણ પ્રજા પર પ્રેમ કરતા.
2.1.15
सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः।
दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवान् शुचिः ॥ २.१.१५ ॥
તેઓ કરુણાવાન, ક્રોધ પર વિજય મેળવનારા, બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરનારા, દીનો પર અનુકંપા રાખનારા, ધર્મજ્ઞ, સદા સંયમી અને શુદ્ધ હતા.
2.1.16
कुलोचितमतिः क्षात्रं स्वधर्मं बहु मन्यते।
मन्यते परया प्रीत्या महत् स्वर्गफलं ततः ॥ २.१.१६ ॥
પોતાના કુળને શોભે એવી બુદ્ધિવાળા તેઓ ક્ષાત્રધર્મને પોતાનો સ્વધર્મ માનીને ખૂબ સન્માન આપતા; અત્યંત પ્રેમથી તેને મહાન સ્વર્ગફળ આપનાર માનતા.
2.1.17
नाश्रेयसि रतो यश्च न विरुद्धकथारुचिः।
उत्तरोत्तरयुक्तीनां वक्ता वाचस्पतिर्यथा ॥ २.१.१७ ॥
તેઓ અકલ્યાણમાં રસ લેતા નહોતા, વિરોધી વાતોમાં તેમને રુચિ નહોતી; ઉત્તરોત્તર ઉચ્ચ યુક્તિઓ કહેનારા તેઓ બૃહસ્પતિ જેવા હતા.
2.1.18
अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान् देशकालवित्।
लोके पुरुषसारज्ञः साधुरेको विनिर्मितः ॥ २.१.१८ ॥
તેઓ રોગરહિત, યુવાન, વાક્પટુ, સુંદર શરીરવાળા, દેશ-કાળને જાણનારા હતા; લોકમાં પુરુષસારને જાણનારા એકમાત્ર સજ્જન તરીકે તેમનું નિર્માણ થયું હતું.
2.1.19
स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।
बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः ॥ २.१.१९ ॥
તે રાજકુમાર શ્રેષ્ઠ ગુણોથી યુક્ત હતા; પ્રજાને શરીરની બહાર વિચરતા પ્રાણની જેમ ગુણોને કારણે પ્રિય બન્યા.
2.1.20
सर्वविद्याव्रतस्नातो यथावत् साङ्गवेदवित्।
इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ॥ २.१.२० ॥
સર્વ વિદ્યાઓના વ્રતમાં સ્નાત, અંગો સહિત વેદોને યથાવત્ જાણનાર; ધનુષ્ય અને અસ્ત્રોમાં પિતાથી પણ શ્રેષ્ઠ, ભરતના મોટા ભાઈ થયા.
2.1.21
कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः।
वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः ॥ २.१.२१ ॥
શુભ કુળમાં જન્મેલ, સજ્જન, દીનતા રહિત, સત્યવાદી, સરળ; ધર્મ-અર્થને જોનારા વૃદ્ધો અને દ્વિજો દ્વારા સારી રીતે વિનયી બનાવાયેલ.
2.1.22
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान्।
लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः ॥ २.१.२२ ॥
ધર્મ, કામ, અર્થનું તત્ત્વ જાણનાર, સ્મૃતિવાન, પ્રતિભાવાન; લૌકિક આચાર અને સમયાચારમાં તૈયાર અને નિપુણ.
2.1.23
निभृतः संवृताकारो गुप्तमन्त्रः सहायवान्।
अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित् ॥ २.१.२३ ॥
સંયમી, ગંભીર આકારવાળા, ગુપ્ત મંત્રણા રાખનાર, સહાયકો ધરાવનાર; જેનો ક્રોધ અને હર્ષ નિષ્ફળ જતાં નથી, ત્યાગ અને સંયમનો યોગ્ય સમય જાણનાર.
2.1.24
दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचः।
निस्तन्द्रीरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित् ॥ २.१.२४ ॥
દૃઢ ભક્તિવાળા, સ્થિર પ્રજ્ઞાવાળા; અસત્ય ગ્રહણ ન કરનાર, કઠોર વચન ન બોલનાર; આળસ રહિત, સાવધાન; પોતાના અને બીજાના દોષ જાણનાર.
2.1.25
शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः।
यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः ॥ २.१.२५ ॥
જે શાસ્ત્રજ્ઞ અને કૃતજ્ઞ હતો, મનુષ્યોના ભેદને જાણવામાં નિપુણ હતો, અને દંડ તથા અનુગ્રહમાં ન્યાયાનુસાર વિચક્ષણ હતો.
2.1.26
सत्संग्रहानुग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च।
आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित् ॥ २.१.२६ ॥
સજ્જનોને એકઠા કરવામાં અને અનુગ્રહ કરવામાં, દંડનું યોગ્ય સ્થાન જાણવામાં, આવકના ઉપાયો જાણવામાં અને ખર્ચના કાર્યો સારી રીતે જાણવામાં તે નિપુણ હતો.
2.1.27
श्रैष्ठ्यं चास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च।
अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः ॥ २.१.२७ ॥
શસ્ત્રસમૂહોમાં અને મિશ્ર વિદ્યાઓમાં તે શ્રેષ્ઠતા પામ્યો હતો. અર્થ અને ધર્મ બંનેને સાથે ગ્રહણ કરીને, તે સુખને વશ ન હતો અને આળસુ પણ ન હતો.
2.1.28
वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित्।
आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम् ॥ २.१.२८ ॥
મનોરંજક કળાઓ અને શિલ્પોના વિષય-વિભાગોને સારી રીતે જાણનાર; હાથી અને ઘોડા પર આરોહણ તથા તેમની તાલીમમાં નિપુણ.
2.1.29
धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः।
अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः ॥ २.१.२९ ॥
ધનુર્વેદ જાણનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ; જગતમાં અતિરથ તરીકે માન્ય; આક્રમણ કરનાર અને પ્રહાર કરનાર, સેના સંચાલનમાં કુશળ.
2.1.30
अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः।
अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी ॥ २.१.३० ॥
યુદ્ધમાં ક્રોધે ભરાયેલા દેવો અને અસુરો દ્વારા પણ અજેય; દોષ ન શોધનાર, ક્રોધ જીતનાર, અભિમાન વગરનો અને ઈર્ષ્યા વગરનો.
2.1.31
नावज्ञेयश्च भूतानां न च कालवशानुगः।
एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ॥ २.१.३१ ॥
તે પ્રાણીઓ દ્વારા તિરસ્કારને પાત્ર ન હતો, અને કાળને વશ થનાર પણ ન હતો. આ રીતે શ્રેષ્ઠ ગુણોથી યુક્ત તે રાજકુમાર પ્રજાને પ્રિય હતો.
2.1.32
सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये चापि शचीपतेः ॥ २.१.३२ ॥
પૃથ્વી પર ક્ષમાના ગુણને કારણે તે ત્રણેય લોકમાં સન્માનિત હતો. બુદ્ધિમાં તે બૃહસ્પતિ સમાન અને વીર્યમાં શચીપતિ (ઇન્દ્ર) સમાન હતો.
2.1.33
तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः।
गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ॥ २.१.३३ ॥
એ જ રીતે, સર્વ પ્રજાને પ્રિય અને પિતામાં પ્રીતિ જગાડનાર ગુણોથી રામ સૂર્ય પોતાનાં કિરણોથી તેજસ્વી થાય તેમ દીપ્યમાન થયા.
2.1.34
तमेवंवृत्तसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्।
लोकनाथोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥ २.१.३४ ॥
આવા આચરણથી સંપન્ન, અજેય પરાક્રમી, લોકનાથ સમાન એ સ્વામીને પૃથ્વીએ ઇચ્છ્યો.
2.1.35
एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम्।
दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः ॥ २.१.३५ ॥
આ અનુપમ અનેક ગુણોથી યુક્ત પુત્રને જોઈને શત્રુઓને તપાવનાર રાજા દશરથે ચિંતા કરી.
2.1.36
अथ राज्ञो बभूवैव वृद्धस्य चिरजीविनः।
प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति ॥ २.१.३६ ॥
ત્યારે તે વૃદ્ધ, દીર્ઘાયુ રાજાના મનમાં આ વિચાર ઉદ્ભવ્યો — "હું જીવતો હોઉં ત્યારે રામ રાજા કેવી રીતે થાય?"
2.1.37
एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि सम्परिवर्तते।
कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम् ॥ २.१.३७ ॥
તેના પ્રત્યેનો આ પરમ સ્નેહ મારા હૃદયમાં ફર્યા કરે છે—મારો પ્રિય પુત્ર અભિષિક્ત થયેલો ક્યારે જોઈશ!
2.1.38
वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पकः।
मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ २.१.३८ ॥
લોકકલ્યાણની કામના રાખનાર અને સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા કરનાર તે જગતમાં મારા કરતાં પણ વધુ પ્રિય છે; વરસાદ વરસાવતા મેઘની જેમ.
2.1.39
यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ।
महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः ॥ २.१.३९ ॥
પરાક્રમમાં યમ અને ઇન્દ્ર સમાન, બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન, ધીરજમાં પર્વત સમાન—અને મારા કરતાં પણ વધુ ગુણવાન.
2.1.40
महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्।
अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम् ॥ २.१.४० ॥
આ આખી પૃથ્વી પર શાસન કરતા મારા પુત્રને આ ઉંમરમાં જોઈને હું સ્વર્ગ પામું.
2.1.41
इत्येवं विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।
शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः ॥ २.१.४१ ॥
આ રીતે બીજા રાજાઓમાં દુર્લભ, શ્રેષ્ઠ, અપાર અને લોકોત્તર એવા અનેક ગુણોથી (તે યુક્ત છે).
2.1.42
तं समीक्ष्य तदा राजा युक्तं समुदितैर्गुणैः।
निश्चित्य सचिवैः सार्धं यौवराज्यममन्यत ॥ २.१.४२ ॥
તેને એ ગુણોથી યુક્ત જોઈને રાજાએ ત્યારે મંત્રીઓ સાથે નિશ્ચય કરીને યુવરાજપદ આપવાનું વિચાર્યું.
2.1.43
दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्।
संचचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम् ॥ २.१.४३ ॥
આકાશમાં અને પૃથ્વી પર અપશુકનોથી ઉત્પન્ન થયેલો ભયંકર ભય તે બુદ્ધિમાન રાજાએ જોયો, અને પોતાના શરીરમાં પોતાની વૃદ્ધાવસ્થા પણ જોઈ.
2.1.44
पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः।
लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः ॥ २.१.४४ ॥
પૂર્ણ ચંદ્ર જેવા મુખવાળા તે રાજાએ, પોતાનો શોક દૂર કરનાર મહાત્મા રામ જગતમાં કેટલા પ્રિય છે તે જાણ્યું.
2.1.45
आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च।
प्राप्ते काले स धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः ॥ २.१.४५ ॥
પોતાના, પ્રજાના કલ્યાણ માટે અને જે પ્રિય છે તેના માટે, યોગ્ય સમય આવતાં તે ધર્માત્મા રાજાએ ભક્તિથી ઉતાવળ કરી.
2.1.46
नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदानपि।
समानिनाय मेदिन्यां प्रधानान् पृथिवीपतिः ॥ २.१.४६ ॥
પૃથ્વીના સ્વામી રાજાએ અનેક નગરોના રહેવાસીઓને, જુદા જુદા જનપદોના લોકોને પણ, અને મુખ્ય પુરુષોને એકત્ર કર્યા.
2.1.47
तान् वेश्मनानाभरणैर्यथार्हं प्रतिपूजितान्।
ददर्शालंकृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः ॥ २.१.४७ ॥
તેમને યોગ્ય રીતે નિવાસ અને વિવિધ આભૂષણોથી સન્માનિત કરાયા; અલંકૃત રાજાએ તેમને પ્રજાપતિ પ્રજાઓને જુએ તેમ જોયા.
2.1.48
न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः।
त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम् ॥ २.१.४८ ॥
પણ તે નરાધિપે કેકય રાજાને કે જનકને ઉતાવળથી બોલાવ્યા ન હતા; પછી તે બંને પ્રિય સમાચાર સાંભળશે.
2.1.49
अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन् परपुरार्दने।
ततः प्रविविशुः शेषा राजानो लोकसम्मताः ॥ २.१.४९ ॥
પછી શત્રુનગરોનો વિનાશ કરનાર તે નૃપતિ બેસી ગયા પછી, લોકમાન્ય બાકીના રાજાઓ અંદર પ્રવેશ્યા.
2.1.50
अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च।
राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः ॥ २.१.५० ॥
પછી રાજાએ આપેલાં વિવિધ આસનો પર સંયમી રાજાઓ રાજા તરફ મુખ રાખીને બેસી ગયા.
2.1.51
स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः
पुरालयैर्जानपदैश्च मानवैः।
उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ
सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः ॥ २.१.५१ ॥
સન્માનિત અને વિનયી રાજાઓ, નગરવાસીઓ, ગ્રામવાસીઓ અને લોકોથી ઘેરાયેલો તે રાજા, દેવોથી ઘેરાયેલા સહસ્રનેત્ર ભગવાન ઇન્દ્રની જેમ શોભ્યો.