वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.1.1
गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदानघः।
शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः ॥ २.१.१ ॥
मामाच्या कुलाकडे जात असताना भरताने निर्दोष, सदैव शत्रूंचा नाश करणाऱ्या शत्रुघ्नाला प्रेमाने सोबत नेले.
2.1.2
स तत्र न्यवसद् भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः।
मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः ॥ २.१.२ ॥
तिथे तो भावासह आदराने राहिला. मामा अश्वपती पुत्रस्नेहाने त्याचे लालन करीत असत.
2.1.3
तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः।
भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ २.१.३ ॥
तिथे इच्छेनुसार सुखात तृप्त असतानाही ते दोघे वीर बंधू वृद्ध राजा दशरथाचे स्मरण करीत.
2.1.4
राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ।
उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ ॥ २.१.४ ॥
महातेजस्वी राजाही दूर गेलेल्या इंद्र व वरुणासारख्या आपल्या भरत व शत्रुघ्न या दोन पुत्रांचे स्मरण करीत.
2.1.5
सर्व एव तु तस्येष्टाश्चत्वारः पुरुषर्षभाः।
स्वशरीराद् विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः ॥ २.१.५ ॥
त्याला ते चारही पुरुषश्रेष्ठ पुत्र प्रिय होते; जणू स्वतःच्या शरीरातून निघालेले चार बाहूच.
2.1.6
तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः।
स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥ २.१.६ ॥
त्यांच्यातही महातेजस्वी राम पित्याला आनंद देणारा होता; सर्व प्राण्यांत स्वयंभू ब्रह्मा जसा, तसा राम सर्वाधिक गुणवान होता.
2.1.7
स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः।
अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुः सनातनः ॥ २.१.७ ॥
उन्मत्त रावणाचा वध इच्छिणाऱ्या देवांनी विनंती केल्यावर, तो सनातन विष्णू मानवलोकात अवतरला.
2.1.8
कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।
यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ॥ २.१.८ ॥
वज्रधारी इंद्रासारख्या वरपुत्राने जशी अदिती शोभली, तशी अमित तेजस्वी त्या पुत्राने कौसल्या शोभली.
2.1.9
स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः।
भूमावनुपमः सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः ॥ २.१.९ ॥
तो रूपवान, पराक्रमी आणि असूयारहित होता; पृथ्वीवर अनुपम असा तो पुत्र गुणांनी दशरथासारखा होता.
2.1.10
स च नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते।
उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥ २.१.१० ॥
तो नेहमी शांतचित्त असे, आधी मृदू बोलत; कठोर बोलले गेले तरी उत्तर देत नसे.
2.1.11
कदाचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति।
न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ॥ २.१.११ ॥
एका उपकारानेही तो संतुष्ट होतो; आत्मसंयमामुळे शंभर अपकारांचेही स्मरण ठेवत नाही.
2.1.12
शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः।
कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि ॥ २.१.१२ ॥
शील, ज्ञान आणि वयाने वृद्ध सज्जनांशी तो नेहमी संवाद करत असे; शस्त्राभ्यासाच्या विश्रांतीतही तसाच असे.
2.1.13
बुद्धिमान् मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः।
वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः ॥ २.१.१३ ॥
ते बुद्धिमान, मधुरभाषी, प्रथम बोलणारे आणि प्रियवादी होते; पराक्रमी असूनही आपल्या महान सामर्थ्याने गर्विष्ठ होत नसत.
2.1.14
न चानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः।
अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरज्यते ॥ २.१.१४ ॥
ते असत्य बोलत नसत, विद्वान होते, वृद्धांचा सन्मान करीत; प्रजा त्यांच्यावर प्रेम करीत आणि तेही प्रजेवर प्रेम करीत.
2.1.15
सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः।
दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवान् शुचिः ॥ २.१.१५ ॥
ते करुणामय, क्रोधावर विजय मिळवलेले, ब्राह्मणांचा सन्मान करणारे, दीनांवर अनुकंपा करणारे, धर्मज्ञ, सदा संयमी आणि शुचि होते.
2.1.16
कुलोचितमतिः क्षात्रं स्वधर्मं बहु मन्यते।
मन्यते परया प्रीत्या महत् स्वर्गफलं ततः ॥ २.१.१६ ॥
कुलाला साजेशी बुद्धी असलेले ते क्षात्रधर्माला आपला स्वधर्म मानून फार मान देत; परम प्रेमाने त्याला महान स्वर्गफल देणारा मानीत.
2.1.17
नाश्रेयसि रतो यश्च न विरुद्धकथारुचिः।
उत्तरोत्तरयुक्तीनां वक्ता वाचस्पतिर्यथा ॥ २.१.१७ ॥
ते अश्रेयस्कर गोष्टीत रमत नसत, विरुद्ध बोलण्यात त्यांना रुची नसे; उत्तरोत्तर उच्च युक्ती सांगणारे ते बृहस्पतीसारखे होते.
2.1.18
अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान् देशकालवित्।
लोके पुरुषसारज्ञः साधुरेको विनिर्मितः ॥ २.१.१८ ॥
ते रोगरहित, तरुण, वाक्पटू, सुंदर देहाचे, देश-काळ जाणणारे होते; जगात पुरुषांचे सार जाणणारे एकमेव सत्पुरुष म्हणून त्यांची रचना झाली होती.
2.1.19
स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।
बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः ॥ २.१.१९ ॥
तो राजपुत्र श्रेष्ठ गुणांनी युक्त होता; प्रजांना शरीराबाहेर संचार करणाऱ्या प्राणाप्रमाणे गुणांमुळे तो प्रिय झाला.
2.1.20
सर्वविद्याव्रतस्नातो यथावत् साङ्गवेदवित्।
इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ॥ २.१.२० ॥
सर्व विद्यांच्या व्रतांत स्नात, अंगांसह वेद यथावत जाणणारा; धनुर्विद्या व अस्त्रांत पित्यापेक्षाही श्रेष्ठ असा तो भरताचा थोरला भाऊ झाला.
2.1.21
कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः।
वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः ॥ २.१.२१ ॥
शुभ कुलात जन्मलेला, सज्जन, दीनतारहित, सत्यवादी, सरळ; धर्म-अर्थ जाणणाऱ्या वृद्धांनी व द्विजांनी चांगले शिक्षित केलेला.
2.1.22
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान्।
लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः ॥ २.१.२२ ॥
धर्म, काम, अर्थ यांचे तत्त्व जाणणारा, स्मरणशक्तीचा, प्रतिभावान; लौकिक आचारात आणि काळानुरूप व्यवहारात सिद्ध आणि निपुण.
2.1.23
निभृतः संवृताकारो गुप्तमन्त्रः सहायवान्।
अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित् ॥ २.१.२३ ॥
संयमी, गंभीर आकाराचा, गुप्त मसलत राखणारा, सहायकांनी युक्त; ज्याचा राग व हर्ष व्यर्थ जात नाहीत, त्याग व संयमाची योग्य वेळ जाणणारा.
2.1.24
दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचः।
निस्तन्द्रीरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित् ॥ २.१.२४ ॥
दृढ भक्ती, स्थिर प्रज्ञा; असत्य स्वीकारणारा नाही, कठोर बोलणारा नाही; आळसरहित, सावध; स्वतःचे व दुसऱ्याचे दोष जाणणारा.
2.1.25
शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः।
यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः ॥ २.१.२५ ॥
जो शास्त्रज्ञ आणि कृतज्ञ होता, माणसांतील भेद जाणण्यात निपुण होता, आणि शिक्षा व अनुग्रह यांत न्यायानुसार विचक्षण होता.
2.1.26
सत्संग्रहानुग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च।
आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित् ॥ २.१.२६ ॥
सज्जनांचा संग्रह व अनुग्रह करण्यात, शिक्षेचे योग्य स्थान जाणण्यात, उत्पन्नाचे उपाय जाणण्यात आणि खर्चाचे कार्य नीट जाणण्यात तो निपुण होता.
2.1.27
श्रैष्ठ्यं चास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च।
अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः ॥ २.१.२७ ॥
अस्त्रांच्या समूहांत आणि मिश्र विद्यांत तो श्रेष्ठत्व प्राप्त होता. अर्थ आणि धर्म दोन्ही एकत्र धरून तो सुखाधीन नव्हता आणि आळशीही नव्हता.
2.1.28
वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित्।
आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम् ॥ २.१.२८ ॥
मनोरंजक कला व शिल्पे यांतील विषयविभाग चांगला जाणणारा; हत्ती व घोडे यांवर आरोहण आणि त्यांना शिकवण्यात निपुण.
2.1.29
धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः।
अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः ॥ २.१.२९ ॥
धनुर्वेद जाणणाऱ्यांत श्रेष्ठ, जगात अतिरथ म्हणून मान्य; आक्रमण करणारा व प्रहार करणारा, सेनेचे नेतृत्व करण्यात प्रवीण.
2.1.30
अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः।
अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी ॥ २.१.३० ॥
युद्धात संतप्त देवांनाही व असुरांनाही अजिंक्य; दोष न पाहणारा, क्रोध जिंकलेला, गर्व नसलेला आणि मत्सर नसलेला.
2.1.31
नावज्ञेयश्च भूतानां न च कालवशानुगः।
एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ॥ २.१.३१ ॥
तो प्राण्यांकडून निंदनीय नव्हता आणि कालाच्या अधीनही नव्हता. अशा श्रेष्ठ गुणांनी युक्त असलेला तो राजपुत्र प्रजेचा प्रिय होता.
2.1.32
सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये चापि शचीपतेः ॥ २.१.३२ ॥
क्षमाशीलतेच्या गुणामुळे तो पृथ्वीवर त्रिलोकात सन्मानित होता. बुद्धीत तो बृहस्पतीसमान आणि पराक्रमात शचीपती (इंद्र) सारखा होता.
2.1.33
तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः।
गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ॥ २.१.३३ ॥
त्याचप्रमाणे सर्व प्रजेला प्रिय असलेला आणि पित्याच्या मनात प्रेम निर्माण करणाऱ्या गुणांनी राम सूर्य आपल्या किरणांनी तेजस्वी दिसावा तसा तेजस्वी झाला.
2.1.34
तमेवंवृत्तसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्।
लोकनाथोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥ २.१.३४ ॥
अशा आचरणाने संपन्न, अजेय पराक्रमी, लोकनाथासारख्या त्या स्वामीची पृथ्वीने इच्छा केली.
2.1.35
एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम्।
दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः ॥ २.१.३५ ॥
या अनुपम अनेक गुणांनी युक्त पुत्राला पाहून शत्रूंना तापविणारा राजा दशरथ चिंतेत पडला.
2.1.36
अथ राज्ञो बभूवैव वृद्धस्य चिरजीविनः।
प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति ॥ २.१.३६ ॥
तेव्हा त्या वृद्ध, दीर्घायुषी राजाच्या मनात हा विचार आला — "मी जिवंत असताना राम राजा कसा होईल?"
2.1.37
एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि सम्परिवर्तते।
कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम् ॥ २.१.३७ ॥
त्याच्याबद्दलचे हे परम प्रेम माझ्या हृदयात फिरत राहते—माझ्या प्रिय पुत्राला अभिषिक्त झालेले मी कधी पाहीन!
2.1.38
वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पकः।
मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ २.१.३८ ॥
लोककल्याणाची इच्छा बाळगणारा आणि सर्व प्राण्यांवर करुणा करणारा तो जगात माझ्यापेक्षाही प्रिय आहे; पाऊस देणाऱ्या मेघाप्रमाणे.
2.1.39
यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ।
महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः ॥ २.१.३९ ॥
पराक्रमात यम आणि इंद्राइतका, बुद्धीत बृहस्पतीइतका, धैर्यात पर्वतासारखा—आणि माझ्यापेक्षाही अधिक गुणवान.
2.1.40
महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्।
अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम् ॥ २.१.४० ॥
ही संपूर्ण पृथ्वी राज्य करीत असलेल्या माझ्या पुत्राला या वयातच पाहून मी स्वर्ग प्राप्त करावा.
2.1.41
इत्येवं विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।
शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः ॥ २.१.४१ ॥
अशा प्रकारे इतर राजांमध्ये दुर्लभ, श्रेष्ठ, अपरिमित आणि लोकोत्तर अशा विविध गुणांनी (तो युक्त आहे).
2.1.42
तं समीक्ष्य तदा राजा युक्तं समुदितैर्गुणैः।
निश्चित्य सचिवैः सार्धं यौवराज्यममन्यत ॥ २.१.४२ ॥
त्याला त्या गुणांनी युक्त पाहून राजाने तेव्हा मंत्र्यांसह निश्चय करून युवराजपद देण्याचे ठरवले.
2.1.43
दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्।
संचचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम् ॥ २.१.४३ ॥
आकाशात आणि पृथ्वीवर अपशकुनांमुळे निर्माण झालेले भयंकर भय त्या बुद्धिमान राजाने पाहिले, आणि आपल्या शरीरात आपली वृद्धावस्थाही पाहिली.
2.1.44
पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः।
लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः ॥ २.१.४४ ॥
पूर्ण चंद्रासारखा मुख असलेल्या त्या राजाने, आपला शोक दूर करणारा महात्मा राम जगात किती प्रिय आहे हे जाणले.
2.1.45
आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च।
प्राप्ते काले स धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः ॥ २.१.४५ ॥
स्वतःच्या, प्रजेच्या कल्याणासाठी आणि प्रिय गोष्टीसाठी, योग्य वेळ आल्यावर त्या धर्मात्मा राजाने भक्तीने घाई केली.
2.1.46
नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदानपि।
समानिनाय मेदिन्यां प्रधानान् पृथिवीपतिः ॥ २.१.४६ ॥
पृथ्वीपती राजाने अनेक नगरांतील रहिवासी, वेगवेगळ्या जनपदांचे लोक आणि प्रमुख पुरुष यांना एकत्र बोलावले.
2.1.47
तान् वेश्मनानाभरणैर्यथार्हं प्रतिपूजितान्।
ददर्शालंकृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः ॥ २.१.४७ ॥
त्यांना योग्यतेनुसार निवास आणि विविध अलंकारांनी सन्मानित केले; अलंकृत राजाने त्यांना प्रजापती जसे प्रजांकडे पाहतो तसे पाहिले.
2.1.48
न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः।
त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम् ॥ २.१.४८ ॥
पण त्या नराधिपाने केकयराजाला किंवा जनकाला घाईने बोलावले नाही; पुढे ते दोघे प्रिय वार्ता ऐकतील.
2.1.49
अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन् परपुरार्दने।
ततः प्रविविशुः शेषा राजानो लोकसम्मताः ॥ २.१.४९ ॥
मग शत्रुनगरांचा विध्वंस करणारे ते नृपती बसल्यानंतर, लोकमान्य इतर राजे आत प्रविष्ट झाले.
2.1.50
अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च।
राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः ॥ २.१.५० ॥
मग राजाने दिलेल्या विविध आसनांवर संयमी राजे राजाकडे तोंड करून बसले.
2.1.51
स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः
पुरालयैर्जानपदैश्च मानवैः।
उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ
सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः ॥ २.१.५१ ॥
सन्मानित आणि विनयसंपन्न राजे, नगरवासी, ग्रामवासी व इतर लोकांनी वेढलेला तो राजा, देवांनी वेढलेल्या सहस्रनेत्र भगवान इंद्राप्रमाणे शोभला.