বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 2.100
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.100.1
जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि ।
ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करं यथा ॥ २.१००.१ ॥
জটাধারী, বল্কলবস্ত্র পরিহিত, করজোড়ে ভূমিতে পতিত (ভরতকে) রাম দেখলেন; যুগান্তে সূর্যের দিকে তাকানোর মতো তাঁকে দেখা কঠিন ছিল।
2.100.2
कथञ्चिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम् ।
भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना ॥ २.१००.२ ॥
কোনোমতে চিনতে পেরে, বিবর্ণ মুখ ও কৃশ দেহের ভ্রাতা ভরতকে রাম বাহু দ্বারা আলিঙ্গন করলেন।
2.100.3
आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः ।
अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत् समाहितः ॥ २.१००.३ ॥
রাঘব রাম তার মাথা আঘ্রাণ করে ও আলিঙ্গন করে, ভরতকে কোলে বসিয়ে, সমাহিত চিত্তে জিজ্ঞাসা করলেন।
2.100.4
क्व नु ते ऽभूत् पिता तात यदरण्यं त्वमागतः ।
न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ॥ २.१००.४ ॥
হে তাত! তোমার পিতা কোথায়, যে তুমি বনে এসেছ? তিনি জীবিত থাকতে তোমার বনে আসা উচিত নয়।
2.100.5
चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम् ।
दुष्प्रतीकमरण्ये ऽस्मिन् किं तात वनमागतः ॥ २.१००.५ ॥
আহা! বহুদিন পরে দূর থেকে ভরতকে আসতে দেখছি। হে তাত! এই অরণ্যে চিনতে কষ্টকর হয়ে তুমি কেন বনে এসেছ?
2.100.6
कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहागतः ।
कच्चिन्न दीनः सहसा राजा लोकान्तरं गतः ॥ २.१००.६ ॥
হে তাত! রাজা কি জীবিত আছেন, যে তুমি এখানে এসেছ? রাজা কি দুঃখে হঠাৎ পরলোকে গমন করেছেন?
2.100.7
कच्चित् सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम् ॥ २.१००.७ ॥
হে সৌম্য, বালক তোমার শাশ্বত রাজ্য কি নষ্ট হয়নি?
2.100.8
कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम् ॥ २.१००.८ ॥
হে তাত, সত্যবিক্রম পিতার সেবা তুমি করছ তো?
2.100.9
कच्चिद्दशरथो राजा कुशली सत्यसङ्गरः ।
राजसूयाश्वमेधानामाहर्त्ता धर्मनिश्चयः ॥ २.१००.९ ॥
সত্যসঙ্কল্প, রাজসূয় ও অশ্বমেধ যজ্ঞের অনুষ্ঠাতা, ধর্মনিশ্চয় দশরথ রাজা কি কুশলে আছেন?
2.100.10
स कच्चिद् ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः ।
इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते ॥ २.१००.१० ॥
হে তাত, সেই বিদ্বান ব্রাহ্মণ, ধর্মনিষ্ঠ, মহাদ্যুতি, ইক্ষ্বাকুবংশের উপাধ্যায়, যথাযথভাবে সম্মানিত হচ্ছেন তো?
2.100.11
सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती ।
सुखिनी कच्चिदार्य्या च देवी नन्दति कैकयी ॥ २.१००.११ ॥
হে তাত, কৌসল্যা ও প্রজাবতী সুমিত্রা কি সুখে আছেন? আর্যা দেবী কৈকেয়ী কি আনন্দে আছেন?
2.100.12
कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः ।
अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ २.१००.१२ ॥
বিনয়সম্পন্ন, কুলপুত্র, বহুশ্রুত, অসূয়াহীন, উপদেষ্টা, তোমার দ্বারা সম্মানিত তোমার পুরোহিত কি কুশলে আছেন?
2.100.13
कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः ।
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥ २.१००.१३ ॥
তোমার পুরোহিত কি অগ্নিতে নিষ্ঠাবান, বিধিজ্ঞ, বুদ্ধিমান ও সরল? যা আহুতি দেওয়া হয়েছে এবং যা দেওয়া হবে, তা কি তিনি সর্বদা যথাসময়ে জানান?
2.100.14
कच्चिद्देवान् पितऽन् मातऽर्गुरून् पितृसमानपि ।
वृद्धांश्च तत वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे ॥ २.१००.१४ ॥
তুমি কি দেবতাদের, পিতৃপুরুষদের, মাতাদের, গুরুজনদের, পিতৃতুল্যদের, বৃদ্ধদের, বৈদ্যদের ও ব্রাহ্মণদের সম্মান কর?
2.100.15
इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्रविशारदम् ।
सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे ॥ २.१००.१५ ॥
ইষু ও শ্রেষ্ঠ অস্ত্রে সুদক্ষ, অর্থশাস্ত্রে পারদর্শী সুধন্বাকে কি তুমি উপাধ্যায় বলে মান্য কর, প্রিয়?
2.100.16
कच्चिदात्मसमाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः ।
कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः ॥ २.१००.१६ ॥
নিজের মতো বীর, শাস্ত্রজ্ঞ, জিতেন্দ্রিয়, কুলীন ও ইঙ্গিতজ্ঞ মন্ত্রীদের কি তুমি নিযুক্ত করেছ, প্রিয়?
2.100.17
मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव ।
सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः ॥ २.१००.१७ ॥
হে রাঘব, রাজাদের জয়ের মূল হলো মন্ত্রণা। গোপনীয়তা রক্ষাকারী, শাস্ত্রজ্ঞ অমাত্যরা তা সুরক্ষিতভাবে রাখলেই তা নিরাপদ থাকে।
2.100.18
कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित्काले प्रबुध्यसे ।
कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम् ॥ २.१००.१८ ॥
তুমি কি নিদ্রার বশীভূত হও না? যথাসময়ে জাগ্রত হও? আর রাতের শেষ প্রহরে কি রাজকার্যের দক্ষতা নিয়ে ভাবো?
2.100.19
कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह ।
कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ॥ २.१००.१९ ॥
তুমি কি একা মন্ত্রণা কর না? বহুজনের সঙ্গে মিলেও কর না? তোমার গোপন মন্ত্রণা রাজ্যে ছড়িয়ে পড়ে না তো?
2.100.20
कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् ।
क्षिप्रमारभसे कर्त्तुं न दीर्घयसि राघव ॥ २.१००.२० ॥
হে রাঘব! ক্ষুদ্র মূল থেকে মহৎ ফলদায়ক কার্য স্থির করে কি তুমি দ্রুত তা আরম্ভ কর, বিলম্ব কর না?
2.100.21
कच्चित्ते सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः ।
विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्त्तव्यानि पार्थिवाः ॥ २.१००.२१ ॥
তোমার সুকর্মগুলি, সম্পন্ন হোক বা অসম্পন্ন, লোকে কি জানে? হে রাজারা, তোমাদের সমস্ত কার্য কি আগে থেকেই জানাজানি হয়ে যায় না, যদিও তা এখনও করার বাকি?
2.100.22
कच्चिन्न तर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः ।
त्वया वा वा ऽमात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम् ॥ २.१००.२२ ॥
হে তাত! তুমি বা অমাত্যেরা যে মন্ত্রণা করেছ, যা প্রকাশ করা হয়নি, তর্ক বা যুক্তির দ্বারা কি তা অন্যেরা জেনে ফেলে না?
2.100.23
कच्चित् सहस्रान् मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् ।
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्य्यान्निःश्रेयसं महत् ॥ २.१००.२३ ॥
হাজার মূর্খের বদলে কি তুমি একজন পণ্ডিত চাও? কঠিন কাজে পণ্ডিতই তো মহৎ কল্যাণ সাধন করে।
2.100.24
सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपतिः ।
अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥ २.१००.२४ ॥
রাজা যদি হাজার হাজার বা দশ হাজার মূর্খের আশ্রয় নেন, তবু তাদের কাছে কোনো প্রকৃত সহায়তা থাকে না।
2.100.25
एकोप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः ।
राजानं राजमात्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ २.१००.२५ ॥
একজন মাত্র মন্ত্রীও যদি বুদ্ধিমান, বীর, দক্ষ ও বিচক্ষণ হন, তবে তিনি রাজাকে বা কোনও রাজকর্মচারীকে মহাসমৃদ্ধিতে পৌঁছে দিতে পারেন।
2.100.26
कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः ।
जघन्यास्तु जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥ २.१००.२६ ॥
প্রধান পদে প্রধানদের, মধ্যম পদে মধ্যমদের এবং নিম্ন পদে নিম্নস্তরের ভৃত্যদের তুমি কাজে নিয়োগ করেছ তো?
2.100.27
अमात्यानुपधातीतान् पितृपैतामहाञ्छुचीन् ।
श्रेष्ठान् श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु ॥ २.१००.२७ ॥
পিতা ও পিতামহের আমল থেকে আসা, পরীক্ষায় উত্তীর্ণ, শুদ্ধচিত্ত শ্রেষ্ঠ অমাত্যদেরই কি তুমি শ্রেষ্ঠ কাজে নিয়োগ করছ?
2.100.28
कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम् ।
राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत ॥ २.१००.२८ ॥
হে কৈকেয়ীপুত্র! কঠোর দণ্ডে প্রজাদের অত্যন্ত উদ্বিগ্ন করছে যে তোমার রাষ্ট্র, তা কি অমাত্যরা অনুমোদন করছেন, না কি করছেন না?
2.100.29
कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ २.१००.२९ ॥
যাজকেরা কি তোমাকে তেমনই অবজ্ঞা করছেন না, যেমন করে পতিত ব্যক্তিকে, নিষিদ্ধ দান গ্রহণকারীকে, নারীর প্রতি কামাসক্ত ব্যক্তিকে অবজ্ঞা করা হয়?
2.100.30
उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसन्दूषणे रतम् ।
शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स वध्यते ॥ २.१००.३० ॥
যে উপায়কুশল, ভৃত্যদের দূষণে রত, বীর ও ঐশ্বর্যকামী শত্রুকে হত্যা করে না, সে নিজেই নিহত হয়।
2.100.31
कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमाञ्छुचिः ।
कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिः कृतः ॥ २.१००.३१ ॥
সাহসী, বীর, বুদ্ধিমান, ধৈর্যশীল, শুদ্ধচিত্ত, কুলীন, অনুরক্ত ও দক্ষ ব্যক্তিকে কি তুমি সেনাপতি নিযুক্ত করেছ?
2.100.32
बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युद्धविशारदाः ।
दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः ॥ २.१००.३२ ॥
তোমার বলবান, যুদ্ধনিপুণ, বিপদে পরীক্ষিত, বিক্রমী প্রধান যোদ্ধারা কি তোমার দ্বারা সম্মানিত ও সৎকৃত হন?
2.100.33
कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् ।
सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे ॥ २.१००.३३ ॥
সৈন্যদের খাদ্য ও বেতন কি যথোচিতভাবে, যথাসময়ে দেওয়া হয়? তুমি কি দেরি না করে দাও?
2.100.34
कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः ।
भर्त्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सो ऽनर्थः सुमहान् स्मृतः ॥ २.१००.३४ ॥
খাদ্য ও বেতনে বিলম্ব হলে ভৃত্য সৈন্যরা প্রভুর উপর ক্রুদ্ধ হয় ও বিপথে যায়; সেটি অতি মহা অনর্থ বলে কথিত।
2.100.35
कच्चित् सर्वे ऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः ।
कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः ॥ २.१००.३५ ॥
সকল কুলীন পুত্র, বিশেষত প্রধানরা, কি তোমার প্রতি অনুরক্ত? তোমার কাজের জন্য তারা কি একাগ্রচিত্তে প্রাণ বিসর্জন দিতে প্রস্তুত?
2.100.36
कच्चिज्जानपदो विद्वान् दक्षिणः प्रतिभानवान् ।
यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः ॥ २.१००.३६ ॥
হে ভরত! দেশের বিদ্বান, দক্ষ, প্রতিভাবান, নির্দেশমতো বাক্যবলনকারী ও পণ্ডিত একজনকে কি তুমি দূত নিযুক্ত করেছ?
2.100.37
कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।
त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ २.१००.३७ ॥
আঠারোটি বিষয়ে এবং নিজ রাজ্যের পনেরোটি স্থানে, কেউ জানে না এমন তিনজন করে গুপ্তচরের মাধ্যমে তুমি কি জানো?
2.100.38
कच्चिद्व्यपास्तानहितान् प्रतियातांश्च सर्वदा ।
दुर्बलाननवज्ञाय वर्त्तसे रिपुसूदन ॥ २.१००.३८ ॥
হে শত্রুসূদন! যাদের বিতাড়িত করা হয়েছে, যারা হিতবিরোধী, যারা ফিরে এসেছে এবং দুর্বল—তাদের সবসময় উপেক্ষা না করে তুমি কি আচরণ করো?
2.100.39
कच्चिन्न लोकायतिकान् ब्राह्मणांस्तात सेवसे ।
अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः ॥ २.१००.३९ ॥
হে তাত! তুমি কি লোকায়তিক ব্রাহ্মণদের সেবা করো না? এরা অনর্থে দক্ষ; মূর্খ হয়েও নিজেদের পণ্ডিত মনে করে।
2.100.40
धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः ।
बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते ॥ २.१००.४० ॥
প্রধান ধর্মশাস্ত্রগুলি বিদ্যমান থাকলেও এই দুর্বুদ্ধিরা তর্কবিদ্যা লাভ করে, বুদ্ধিমানের মতো নিরর্থক কথা বলে।
2.100.41
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः ।
सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम् ॥ २.१००.४१ ॥
হে তাত! আমাদের পূর্বপুরুষ বীরেরা পূর্বে যে নগরে বাস করতেন, তা সত্যনামা, সুদৃঢ় দ্বারযুক্ত এবং হাতি, ঘোড়া ও রথে পরিপূর্ণ।
2.100.42
ब्राह्मणैः क्षत्ऺित्रयैर्वैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा ।
जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यैः सहस्रशः ॥ २.१००.४२ ॥
সর্বদা নিজ কর্মে রত, জিতেন্দ্রিয়, মহোৎসাহী ব্রাহ্মণ, ক্ষত্রিয় ও বৈশ্য—সহস্র সহস্র আর্যজনে এই নগর পরিবেষ্টিত।
2.100.43
प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम् ।
कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि ॥ २.१००.४३ ॥
বিবিধ আকৃতির প্রাসাদে ঘেরা, বৈদ্য ও জনতায় পরিপূর্ণ, আনন্দিত ও সমৃদ্ধ অযোধ্যাকে কি তুমি সম্যক রক্ষা করছ?
2.100.44
कच्चिच्चित्यशतैर्जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः ।
देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः ॥ २.१००.४४ ॥
শত শত চৈত্যে সমৃদ্ধ, সুসংহতভাবে বসবাসকারী মানুষে পূর্ণ, দেবালয়, জলসত্র ও পুকুরে শোভিত কি সেই নগরী?
2.100.45
प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः ।
सुकृष्टसीमा पशुमान् हिंसाभिः परिवर्जितः ॥ २.१००.४५ ॥
নরনারী আনন্দিত, উৎসব ও সমাবেশে শোভিত, সুকর্ষিত সীমানাযুক্ত, পশুসম্পদে সমৃদ্ধ এবং হিংসামুক্ত কি সেই নগরী?
2.100.46
अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः ।
परित्यक्तो भयैः सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः ॥ २.१००.४६ ॥
বৃষ্টিনির্ভর নয়, রমণীয়, হিংস্র পশুমুক্ত, সর্বভয়শূন্য এবং খনিতে শোভিত কি সেই নগরী?
2.100.47
विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वैः सुरक्षितः ।
कच्चिज्जनपदः स्फीतः सुखं वसति राघव ॥ २.१००.४७ ॥
পাপী মানুষমুক্ত, আমার পূর্বপুরুষদের দ্বারা সুরক্ষিত সেই জনপদ, হে রাঘব, সমৃদ্ধ হয়ে সুখে বাস করছে তো?
2.100.48
कच्चित्ते दयिताः सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः ।
वार्त्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते ॥ २.१००.४८ ॥
তোমার প্রিয় সকলে কি কৃষি ও গোরক্ষায় জীবিকা নির্বাহ করে? হে তাত! বার্তা (কৃষি-বাণিজ্য) আশ্রয় করে থাকা মানুষই সুখে বৃদ্ধি পায়।
2.100.49
तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम् ।
रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः ॥ २.१००.४९ ॥
তাদের রক্ষা ও কর-মুকুবের দ্বারা কি তুমি তাদের ভরণপোষণ করেছ? রাজার উচিত ধর্মানুসারে রাজ্যের সকল অধিবাসীকে রক্ষা করা।
2.100.50
कच्चित् स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः ।
कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद् गुह्यं न भाषसे ॥ २.१००.५० ॥
তুমি কি নারীদের সান্ত্বনা দাও? তারা কি সুরক্ষিত আছে? তুমি কি তাদের অন্ধভাবে বিশ্বাস কর না? তাদের কাছে গোপন কথা বল না তো?
2.100.51
कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः ।
कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि ॥ २.१००.५१ ॥
হাতিদের বন কি সুরক্ষিত? তোমার কি দুধেল গরু আছে? গণিকাদের ঘোড়া ও হাতিতে কি তুমি আসক্ত হয়ে তৃপ্তি পাচ্ছ না?
2.100.52
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम् ।
उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे ॥ २.१००.५२ ॥
তুমি কি প্রতিদিন সজ্জিত হয়ে মানুষকে দর্শন দাও? হে রাজপুত্র, তুমি কি সকালে বারবার উঠে রাজপথে দেখা দাও?
2.100.53
कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्ते ऽविशङ्कया ।
सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम् ॥ २.१००.५३ ॥
তোমার সব কাজ কি নির্ভয়ে তুমি নিজে প্রত্যক্ষ কর? না কি সব উপেক্ষিত হয়? এখানে মধ্যস্থরাই কারণ।
2.100.54
कच्चित् सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः ।
यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्द्धरै ॥ २.१००.५४ ॥
সব দুর্গ কি ধন, ধান্য, অস্ত্র, জল, যন্ত্র এবং শিল্পী ও ধনুর্ধরে পূর্ণ আছে?
2.100.55
आयस्ते विपुलः कच्चित् कच्चिदल्पतरो व्ययः ।
अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव ॥ २.१००.५५ ॥
হে রাঘব, তোমার আয় কি বিপুল? ব্যয় কি অল্প? তোমার কোষ কি অযোগ্যদের কাছে যায় না?
2.100.56
देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च ।
योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः ॥ २.१००.५६ ॥
দেবতার উদ্দেশ্যে, পিতৃপুরুষের উদ্দেশ্যে, ব্রাহ্মণ ও অতিথিদের জন্য, যোদ্ধাদের ও বন্ধুবর্গের জন্য কি তোমার ব্যয় যাচ্ছে?
2.100.57
कच्चिदार्य्यो विशुद्धात्मा ऽ ऽक्षारितश्चोरकर्मणा ।
अपृष्टः शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः ॥ २.१००.५७ ॥
আর্য ও বিশুদ্ধচিত্ত কোনো ব্যক্তি চুরির অভিযোগে অভিযুক্ত হয়ে, শাস্ত্রজ্ঞদের দ্বারা জিজ্ঞাসিত না হয়ে, লোভবশে বধ হচ্ছে না তো?
2.100.58
गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टः सकारणः ।
कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ ॥ २.१००.५८ ॥
হে নরশ্রেষ্ঠ, ধৃত চোর, যথাসময়ে জিজ্ঞাসিত ও কারণসহ প্রমাণিত, ধনলোভে কি মুক্তি পায় না?
2.100.59
व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव ।
अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः ॥ २.१००.५९ ॥
হে রাঘব, বিপদগ্রস্ত ধনী ও দরিদ্রের বিষয়টি তোমার নিরপেক্ষ ও বহুজ্ঞ অমাত্যগণ কি দেখেন?
2.100.60
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यस्राणि राघव ।
तानि पुत्रपशून् घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः ॥ २.१००.६० ॥
হে রাঘব, মিথ্যা অভিযোগে অভিযুক্তদের যে অশ্রু পড়ে, তা প্রীতির জন্য শাসনকারী রাজার পুত্র ও পশুদের বিনাশ করে।
2.100.61
कच्चिद् वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यमुख्यांश्च राघव ।
दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे ॥ २.१००.६१ ॥
হে রাঘব, বৃদ্ধ, শিশু ও প্রধান বৈদ্যদের তুমি দান, মন ও বাক্য—এই তিনটির দ্বারা সম্মানিত করছ তো?
2.100.62
कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन् ।
चैत्यांश्च सर्वान् सिद्धार्थान् ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ॥ २.१००.६२ ॥
তুমি কি গুরু, বৃদ্ধ, তপস্বী, দেবতা ও অতিথিদের, সকল চৈত্য, সিদ্ধার্থ ব্যক্তি ও ব্রাহ্মণদের প্রণাম করো?
2.100.63
कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः ।
उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे ॥ २.१००.६३ ॥
অর্থের জন্য ধর্মকে, ধর্মের দ্বারা অর্থকে, অথবা দুটিকেই প্রীতিলোভে বা কামের বশে তুমি পীড়িত করো না তো?
2.100.64
कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर ।
विभज्य काले कालज्ञ सर्वान् वरद सेवसे ॥ २.१००.६४ ॥
হে জয়ীদের শ্রেষ্ঠ, হে কালজ্ঞ, হে বরদাতা, অর্থ, ধর্ম ও কামকে যথাসময়ে ভাগ করে তুমি সকলের সেবা করো তো?
2.100.65
कच्चित्ते ब्राह्मणाः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः ।
आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैः सह ॥ २.१००.६५ ॥
হে মহাপ্রাজ্ঞ, সর্বশাস্ত্রার্থে পণ্ডিত তোমার ব্রাহ্মণগণ নগরবাসী ও জনপদবাসীদের সঙ্গে তোমার কল্যাণ কামনা করেন তো?
2.100.66
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् ।
अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम् ॥ २.१००.६६ ॥
নাস্তিকতা, মিথ্যা, ক্রোধ, প্রমাদ, দীর্ঘসূত্রিতা, জ্ঞানীদের দর্শন না করা, আলস্য—এগুলি পাঁচ প্রকার আচরণ (দোষ)।
2.100.67
एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम् ।
निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम् ॥ २.१००.६७ ॥
বিষয়সমূহ নিয়ে একাগ্রচিত্তে চিন্তা না করা, অনর্থ না জানা ব্যক্তিদের সঙ্গে মন্ত্রণা করা, নিশ্চিত কার্য আরম্ভ না করা এবং মন্ত্র রক্ষা না করা।
2.100.68
मङ्गलस्याप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः ।
कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान् राजदोषांश्चतुर्दश ॥ २.१००.६८ ॥
মঙ্গলকার্য প্রয়োগ না করা, চারদিক থেকে উঠে দাঁড়ানো — এই চোদ্দটি রাজদোষ কি তুমি বর্জন কর?
2.100.69
दश पञ्च चतुर्वर्गान् सप्तवर्गं च तत्त्वतः ।
अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव ॥ २.१००.६९ ॥
পনেরো, চার বর্গ, সাত বর্গ, তত্ত্বত আট বর্গ, তিন বর্গ এবং তিন বিদ্যা — হে রাঘব।
2.100.70
इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्वा षाङ्गुण्यं दैवमानुषम् ।
कृत्यं विंशतिवर्गञ्च तथा प्रकृतिमण्डलम् ॥ २.१००.७० ॥
ইন্দ্রিয় জয় জেনে, ষড়গুণ, দৈব ও মানুষ, বিশ বর্গের কৃত্য, এবং প্রকৃতি-মণ্ডল।
2.100.71
यात्रादण्डविधानञ्च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ ।
कच्चिदेतान् महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे ॥ २.१००.७१ ॥
যাত্রা ও দণ্ডবিধান, দুই যোনি, সন্ধি ও বিগ্রহ — হে মহাপ্রাজ্ঞ, এগুলো কি তুমি যথাযথ স্বীকার কর?
2.100.72
मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा ।
कच्चित् समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्र मन्त्रयसे मिथः ॥ २.१००.७२ ॥
নির্দিষ্টভাবে মন্ত্রীদের সঙ্গে, চারজন বা তিনজনের সঙ্গে, অথবা সকলের সঙ্গে বা পৃথক পৃথকভাবে, তুমি কি গোপনে মন্ত্রণা কর?
2.100.73
कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः ।
कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ॥ २.१००.७३ ॥
তোমার বেদসমূহ কি ফলপ্রসূ? তোমার যজ্ঞকর্ম কি ফলপ্রসূ? তোমার স্ত্রীরা কি ফলপ্রসূ? তোমার শাস্ত্রজ্ঞান কি ফলপ্রসূ?
2.100.74
कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव ।
आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थसंहिता ॥ २.१००.७४ ॥
হে রাঘব, আমি যেমন বলেছি, তোমার বুদ্ধি কি সেরকমই? তা আয়ু ও যশ দেয়; ধর্ম, কাম ও অর্থের সঙ্গে যুক্ত।
2.100.75
यां वृत्तिं वर्त्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः ।
तां वृत्तिं वर्त्तसे कच्चिद्या च सत्पथगा शुभा ॥ २.१००.७५ ॥
আমাদের পিতা ও প্রপিতামহরা যে আচরণ অনুসরণ করতেন, তুমি কি সেই আচরণই অনুসরণ করছ, যা সৎপথে নিয়ে যায় ও শুভ?
2.100.76
कच्चित् स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव ।
कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः सम्प्रयच्छसि ॥ २.१००.७६ ॥
হে রাঘব, সুস্বাদু খাদ্য তুমি কি একা খাও না? যারা আশা নিয়ে অপেক্ষা করে সেই বন্ধুদের কি তা দাও?
2.100.77
राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम् ।
अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युतः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ २.१००.७७ ॥
ধর্ম অনুসারে প্রজাদের পালন করে, মহামতি ও দণ্ডধর রাজা সমগ্র পৃথিবী যথাযথভাবে লাভ করে, এখান থেকে চ্যুত হলে জ্ঞানী হয়ে স্বর্গ লাভ করেন।