वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.100
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.100.1
जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि ।
ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करं यथा ॥ २.१००.१ ॥
जटाधारी, वल्कलवस्त्र परिधान केलेल्या, हात जोडून भूमीवर पडलेल्या (भरताला) रामाने पाहिले; युगान्तातील सूर्याकडे पाहणे कठीण असते तसे ते दृश्य कठीण होते.
2.100.2
कथञ्चिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम् ।
भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना ॥ २.१००.२ ॥
कसेबसे ओळखून, विवर्ण मुख आणि कृश झालेल्या भाऊ भरताला रामाने बाहूंनी आलिंगन दिले.
2.100.3
आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः ।
अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत् समाहितः ॥ २.१००.३ ॥
राघव रामाने त्याचे मस्तक हुंगून व आलिंगन देऊन, भरताला मांडीवर बसवून, शांतचित्ताने विचारले.
2.100.4
क्व नु ते ऽभूत् पिता तात यदरण्यं त्वमागतः ।
न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ॥ २.१००.४ ॥
अरे वत्सा! तुझे वडील कुठे आहेत, की तू अरण्यात आलास? ते जिवंत असताना तुला वनात येणे योग्य नव्हते.
2.100.5
चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम् ।
दुष्प्रतीकमरण्ये ऽस्मिन् किं तात वनमागतः ॥ २.१००.५ ॥
अरेरे! बऱ्याच काळानंतर दुरून भरत येताना मी पाहत आहे. वत्सा! या अरण्यात ओळखणे कठीण होत असताना तू वनात का आलास?
2.100.6
कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहागतः ।
कच्चिन्न दीनः सहसा राजा लोकान्तरं गतः ॥ २.१००.६ ॥
अरे वत्सा! राजा जिवंत आहेत काय, म्हणून तू येथे आलास? राजा दुःखाने अचानक परलोकी गेले काय?
2.100.7
कच्चित् सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम् ॥ २.१००.७ ॥
हे सौम्य, बालक अशा तुझे शाश्वत राज्य भ्रष्ट तर झाले नाही ना?
2.100.8
कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम् ॥ २.१००.८ ॥
हे तात, सत्यपराक्रमी पित्याची तू सेवा करतोस ना?
2.100.9
कच्चिद्दशरथो राजा कुशली सत्यसङ्गरः ।
राजसूयाश्वमेधानामाहर्त्ता धर्मनिश्चयः ॥ २.१००.९ ॥
सत्यसंकल्प, राजसूय व अश्वमेध यज्ञ करणारे, धर्मनिश्चयी दशरथ राजा कुशल आहेत ना?
2.100.10
स कच्चिद् ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः ।
इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते ॥ २.१००.१० ॥
हे तात, ते विद्वान ब्राह्मण, धर्मनिष्ठ, महातेजस्वी, इक्ष्वाकुवंशाचे उपाध्याय यथोचित पूजिले जातात ना?
2.100.11
सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती ।
सुखिनी कच्चिदार्य्या च देवी नन्दति कैकयी ॥ २.१००.११ ॥
हे तात, कौसल्या आणि प्रजावती सुमित्रा सुखी आहेत ना? आर्या देवी कैकेयी आनंदात आहे ना?
2.100.12
कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः ।
अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ २.१००.१२ ॥
विनयसंपन्न, कुलपुत्र, बहुश्रुत, असूयारहित, मार्गदर्शक, तुझ्याकडून सत्कारलेले तुझे पुरोहित कुशल आहेत ना?
2.100.13
कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः ।
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥ २.१००.१३ ॥
तुझे पुरोहित अग्नींबाबत सावध आहेत का, विधी जाणणारे, बुद्धिमान आणि सरळ आहेत का? जे हवन झाले आहे आणि जे व्हायचे आहे, ते ते योग्य वेळी ते नेहमी सांगतात का?
2.100.14
कच्चिद्देवान् पितऽन् मातऽर्गुरून् पितृसमानपि ।
वृद्धांश्च तत वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे ॥ २.१००.१४ ॥
तू देव, पितर, माता, गुरुजन, पित्यासमान व्यक्ती, वृद्ध, वैद्य आणि ब्राह्मण यांचा आदर करतोस का?
2.100.15
इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्रविशारदम् ।
सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे ॥ २.१००.१५ ॥
धनुर्विद्या आणि श्रेष्ठ अस्त्रांत निपुण, अर्थशास्त्रात कुशल अशा सुधन्व्याला तू आपला उपाध्याय मानतोस ना, प्रिय बंधो?
2.100.16
कच्चिदात्मसमाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः ।
कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः ॥ २.१००.१६ ॥
स्वतःसारखे शूर, शास्त्रज्ञ, इंद्रियजित, कुलीन आणि खुणा ओळखणारे मंत्री तू नेमले आहेस ना, प्रिय बंधो?
2.100.17
मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव ।
सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः ॥ २.१००.१७ ॥
हे राघवा, राजांच्या विजयाचे मूळ मंत्रणाच आहे. ती गुप्त राखणाऱ्या, शास्त्रात निपुण अमात्यांनी काळजीपूर्वक जपली तरच ती सुरक्षित राहते.
2.100.18
कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित्काले प्रबुध्यसे ।
कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम् ॥ २.१००.१८ ॥
तू झोपेच्या अधीन होत नाहीस ना? योग्य वेळी जागा होतोस ना? आणि रात्रीच्या उत्तर प्रहरी राज्यकारभाराच्या कौशल्याचा विचार करतोस ना?
2.100.19
कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह ।
कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ॥ २.१००.१९ ॥
तू एकटाच मसलत करतोस ना? अनेकांशी मिळूनही करत नाहीस ना? तुझी गुप्त मसलत राज्यात पसरत नाही ना?
2.100.20
कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् ।
क्षिप्रमारभसे कर्त्तुं न दीर्घयसि राघव ॥ २.१००.२० ॥
हे राघवा! लहान मूळ असलेले पण मोठे फळ देणारे कार्य निश्चित करून तू ते लगेच सुरू करतोस ना, त्याला उशीर करत नाहीस ना?
2.100.21
कच्चित्ते सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः ।
विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्त्तव्यानि पार्थिवाः ॥ २.१००.२१ ॥
तुझी सत्कर्मे, पूर्ण झालेली असोत वा पुन्हा करायची असोत, लोकांना कळतात का? हे राजांनो, तुम्ही करायची सर्व कामे आधीच कळून जात नाहीत ना?
2.100.22
कच्चिन्न तर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः ।
त्वया वा वा ऽमात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम् ॥ २.१००.२२ ॥
हे तात! तू किंवा अमात्यांनी केलेली मसलत, जी उघड केलेली नाही, ती तर्काने किंवा युक्तीने इतरांना कळून जात नाही ना?
2.100.23
कच्चित् सहस्रान् मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् ।
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्य्यान्निःश्रेयसं महत् ॥ २.१००.२३ ॥
हजारो मूर्खांऐवजी तू एका पंडिताची इच्छा करतोस ना? कठीण कार्यांत पंडितच महान कल्याण करतो.
2.100.24
सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपतिः ।
अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥ २.१००.२४ ॥
राजा हजारो किंवा दहा हजार मूर्खांची मदत घेतो, तरी त्यांच्यात खरी मदत नसते.
2.100.25
एकोप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः ।
राजानं राजमात्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ २.१००.२५ ॥
एकच जरी मंत्री बुद्धिमान, शूर, दक्ष आणि विचक्षण असला, तर तो राजाला किंवा राजाच्या अधिकाऱ्याला मोठ्या समृद्धीपर्यंत पोहोचवू शकतो.
2.100.26
कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः ।
जघन्यास्तु जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥ २.१००.२६ ॥
मोठ्या पदांवर श्रेष्ठ लोकांना, मध्यम पदांवर मध्यम लोकांना आणि कनिष्ठ पदांवर कनिष्ठ सेवकांना तू कामावर नेमले आहेस ना?
2.100.27
अमात्यानुपधातीतान् पितृपैतामहाञ्छुचीन् ।
श्रेष्ठान् श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु ॥ २.१००.२७ ॥
वडील आणि आजोबांपासून चालत आलेल्या, परीक्षेत उतरलेल्या, शुद्ध आणि श्रेष्ठ अमात्यांनाच श्रेष्ठ कार्यांवर तू नेमतोस ना?
2.100.28
कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम् ।
राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत ॥ २.१००.२८ ॥
हे कैकेयीपुत्रा! कठोर दंडाने प्रजेला अत्यंत त्रस्त करणाऱ्या तुझ्या राष्ट्राला मंत्री संमती देतात का, की नाही?
2.100.29
कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ २.१००.२९ ॥
यजमान-पुरोहित तुला, निषिद्ध दान घेणाऱ्या पतिताप्रमाणे आणि स्त्रीसाठी कामातुर झालेल्याप्रमाणे, तुच्छ लेखत नाहीत ना?
2.100.30
उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसन्दूषणे रतम् ।
शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स वध्यते ॥ २.१००.३० ॥
उपाय जाणणारा, सेवकांना भ्रष्ट करण्यात रमणारा, शूर आणि ऐश्वर्याची इच्छा धरणारा शत्रू जो मारत नाही, तोच मारला जातो.
2.100.31
कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमाञ्छुचिः ।
कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिः कृतः ॥ २.१००.३१ ॥
धाडसी, शूर, बुद्धिमान, धैर्यवान, शुद्ध, कुलीन, निष्ठावान आणि दक्ष अशा माणसाला तू सेनापती नेमले आहेस का?
2.100.32
बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युद्धविशारदाः ।
दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः ॥ २.१००.३२ ॥
तुझे बलवान, युद्धकुशल, संकटात परीक्षिलेले, पराक्रमी प्रमुख योद्धे तुझ्याकडून सत्कारले आणि मानले जातात का?
2.100.33
कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् ।
सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे ॥ २.१००.३३ ॥
सैन्याचे अन्न आणि वेतन योग्य प्रकारे, वेळेवर दिले जाते का? तू उशीर न करता देतोस ना?
2.100.34
कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः ।
भर्त्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सो ऽनर्थः सुमहान् स्मृतः ॥ २.१००.३४ ॥
अन्न आणि वेतनास उशीर झाल्यास नोकर सैनिक धन्यावर रागावतात आणि भ्रष्ट होतात; हा मोठा अनर्थ मानला जातो.
2.100.35
कच्चित् सर्वे ऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः ।
कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः ॥ २.१००.३५ ॥
सर्व कुलीन पुत्र, विशेषतः प्रधान, तुझ्यावर अनुरक्त आहेत ना? तुझ्या कार्यासाठी ते एकाग्र मनाने प्राणही त्यागण्यास तयार असतात ना?
2.100.36
कच्चिज्जानपदो विद्वान् दक्षिणः प्रतिभानवान् ।
यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः ॥ २.१००.३६ ॥
भरता! देशातला विद्वान, दक्ष, प्रतिभावान, सांगितल्याप्रमाणे बोलणारा आणि पंडित असा माणूस तू आपला दूत नेमला आहेस का?
2.100.37
कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।
त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ २.१००.३७ ॥
अठरा विषयांत आणि स्वराज्यातील पंधरा ठिकाणी, कोणालाही न कळणाऱ्या तीन-तीन हेरांद्वारे तू जाणतोस का?
2.100.38
कच्चिद्व्यपास्तानहितान् प्रतियातांश्च सर्वदा ।
दुर्बलाननवज्ञाय वर्त्तसे रिपुसूदन ॥ २.१००.३८ ॥
हे शत्रुसूदना! हाकलून दिलेल्या हितविरोधकांना, परत आलेल्यांना आणि दुर्बलांनाही सदैव दुर्लक्ष न करता तू वागतोस ना?
2.100.39
कच्चिन्न लोकायतिकान् ब्राह्मणांस्तात सेवसे ।
अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः ॥ २.१००.३९ ॥
हे तात! तू लोकायतिक ब्राह्मणांची सेवा करत नाहीस ना? हे अनर्थात कुशल आहेत; मूर्ख असूनही स्वतःला पंडित समजतात.
2.100.40
धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः ।
बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते ॥ २.१००.४० ॥
मुख्य धर्मशास्त्रे उपलब्ध असतानाही हे दुर्बुद्धी लोक तर्कविद्या मिळवून बुद्धिमानासारखे निरर्थक बोलतात.
2.100.41
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः ।
सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम् ॥ २.१००.४१ ॥
हे तात! आमच्या पूर्वज वीरांनी पूर्वी वास्तव्य केलेले हे नगर सत्यनामक, भक्कम दारांचे असून हत्ती, घोडे व रथांनी भरलेले आहे.
2.100.42
ब्राह्मणैः क्षत्ऺित्रयैर्वैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा ।
जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यैः सहस्रशः ॥ २.१००.४२ ॥
नेहमी आपापल्या कर्मात निरत, जितेंद्रिय, महोत्साही ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य अशा हजारो आर्यजनांनी हे नगर वेढलेले आहे.
2.100.43
प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम् ।
कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि ॥ २.१००.४३ ॥
विविध आकारांच्या प्रासादांनी वेढलेली, वैद्य व लोकांनी भरलेली, आनंदी व समृद्ध अयोध्या तू नीट सांभाळतोस ना?
2.100.44
कच्चिच्चित्यशतैर्जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः ।
देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः ॥ २.१००.४४ ॥
शेकडो चैत्यांनी युक्त, चांगल्या रीतीने वसलेल्या लोकांनी भरलेली, देवस्थाने, पाणपोया व तलावांनी शोभणारी ती नगरी आहे ना?
2.100.45
प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः ।
सुकृष्टसीमा पशुमान् हिंसाभिः परिवर्जितः ॥ २.१००.४५ ॥
स्त्री-पुरुष आनंदी असलेली, उत्सव व समारंभांनी शोभणारी, उत्तम नांगरलेल्या सीमा असलेली, पशुधनाने समृद्ध आणि हिंसेपासून मुक्त अशी ती नगरी आहे ना?
2.100.46
अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः ।
परित्यक्तो भयैः सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः ॥ २.१००.४६ ॥
केवळ पावसावर अवलंबून नसलेली, रमणीय, हिंस्र श्वापदांपासून मुक्त, सर्व भयांपासून रहित आणि खाणींनी शोभणारी ती नगरी आहे ना?
2.100.47
विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वैः सुरक्षितः ।
कच्चिज्जनपदः स्फीतः सुखं वसति राघव ॥ २.१००.४७ ॥
दुष्ट माणसांपासून मुक्त, माझ्या पूर्वजांनी उत्तम रक्षिलेला तो जनपद, हे राघवा, समृद्ध होऊन सुखाने वसतो आहे ना?
2.100.48
कच्चित्ते दयिताः सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः ।
वार्त्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते ॥ २.१००.४८ ॥
तुझे सर्व प्रिय लोक शेती व गोरक्षणावर उपजीविका करणारे आहेत ना? हे तात! वार्ता (शेती-व्यापार) आश्रयाला असलेले लोकच सुखाने वाढतात.
2.100.49
तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम् ।
रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः ॥ २.१००.४९ ॥
त्यांचे संरक्षण आणि करसवलत देऊन तू त्यांचे पालनपोषण केले आहेस ना? राजाने धर्मानुसार राज्यातील सर्व रहिवाशांचे रक्षण करावे.
2.100.50
कच्चित् स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः ।
कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद् गुह्यं न भाषसे ॥ २.१००.५० ॥
तू स्त्रियांचे सांत्वन करतोस ना? त्या चांगल्या सुरक्षित आहेत ना? तू त्यांच्यावर आंधळा विश्वास ठेवत नाहीस ना? गुपित त्यांच्याजवळ बोलत नाहीस ना?
2.100.51
कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः ।
कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि ॥ २.१००.५१ ॥
हत्तींचे अरण्य सुरक्षित आहे ना? तुझ्याकडे दुधाळ गायी आहेत ना? गणिकांचे घोडे आणि हत्ती यांच्यात तू रमून जात नाहीस ना?
2.100.52
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम् ।
उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे ॥ २.१००.५२ ॥
तू दररोज सजून लोकांना दर्शन देतोस ना? हे राजपुत्रा, सकाळी वारंवार उठून राजमार्गावर दिसतोस ना?
2.100.53
कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्ते ऽविशङ्कया ।
सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम् ॥ २.१००.५३ ॥
तुझी सर्व कामे तू निर्भयपणे स्वतः पाहतोस ना? की सर्व दुर्लक्षित राहते? येथे मध्यस्थच कारण आहेत.
2.100.54
कच्चित् सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः ।
यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्द्धरै ॥ २.१००.५४ ॥
सर्व किल्ले धन, धान्य, शस्त्रे, पाणी, यंत्रे आणि कारागीर व धनुर्धारी यांनी परिपूर्ण आहेत ना?
2.100.55
आयस्ते विपुलः कच्चित् कच्चिदल्पतरो व्ययः ।
अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव ॥ २.१००.५५ ॥
राघवा, तुझे उत्पन्न विपुल आहे ना? खर्च कमी आहे ना? तुझा कोश अपात्रांकडे जात नाही ना?
2.100.56
देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च ।
योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः ॥ २.१००.५६ ॥
देवतांसाठी, पितरांसाठी, ब्राह्मण व अतिथींसाठी, योद्ध्यांसाठी आणि मित्रवर्गासाठी तुझा खर्च होत आहे ना?
2.100.57
कच्चिदार्य्यो विशुद्धात्मा ऽ ऽक्षारितश्चोरकर्मणा ।
अपृष्टः शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः ॥ २.१००.५७ ॥
आर्य, विशुद्ध आत्म्याचा एखादा माणूस चोरीच्या आरोपाखाली अडकून, शास्त्रज्ञांकडून चौकशी न होता, लोभाने मारला जात नाही ना?
2.100.58
गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टः सकारणः ।
कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ ॥ २.१००.५८ ॥
हे नरश्रेष्ठा, पकडलेला चोर, योग्य वेळी चौकशी होऊन कारणांसह सिद्ध झालेला, धनलोभाने सोडला जात नाही ना?
2.100.59
व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव ।
अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः ॥ २.१००.५९ ॥
राघवा, संकटात सापडलेल्या श्रीमंत आणि गरीब यांच्या खटल्याकडे तुझे निःस्पृह, बहुश्रुत अमात्य लक्ष देतात ना?
2.100.60
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यस्राणि राघव ।
तानि पुत्रपशून् घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः ॥ २.१००.६० ॥
राघवा, खोट्या आरोपांखाली सापडलेल्यांचे जे अश्रू गळतात, ते सुखासाठी राज्य करणाऱ्या राजाच्या पुत्रांना व पशूंना नष्ट करतात.
2.100.61
कच्चिद् वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यमुख्यांश्च राघव ।
दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे ॥ २.१००.६१ ॥
हे राघवा, वृद्ध, बालके आणि प्रमुख वैद्य यांना तू दान, मन आणि वाणी या तिन्हींनी संतुष्ट करतोस ना?
2.100.62
कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन् ।
चैत्यांश्च सर्वान् सिद्धार्थान् ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ॥ २.१००.६२ ॥
तू गुरु, वृद्ध, तपस्वी, देव आणि अतिथी, सर्व चैत्य, सिद्धार्थ पुरुष आणि ब्राह्मण यांना नमस्कार करतोस ना?
2.100.63
कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः ।
उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे ॥ २.१००.६३ ॥
अर्थासाठी धर्माला, धर्माने अर्थाला, किंवा दोन्ही प्रीतिलोभाने वा कामाने तू बाधा करत नाहीस ना?
2.100.64
कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर ।
विभज्य काले कालज्ञ सर्वान् वरद सेवसे ॥ २.१००.६४ ॥
हे जयिष्ठांत श्रेष्ठा, कालज्ञा, वरदा, अर्थ, धर्म आणि काम यांची वेळेनुसार विभागणी करून तू सर्वांची सेवा करतोस ना?
2.100.65
कच्चित्ते ब्राह्मणाः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः ।
आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैः सह ॥ २.१००.६५ ॥
हे महाप्राज्ञा, सर्वशास्त्रार्थ जाणणारे तुझे ब्राह्मण नगरवासी व ग्रामवासी यांच्यासह तुझ्या कल्याणाची इच्छा करतात ना?
2.100.66
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् ।
अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम् ॥ २.१००.६६ ॥
नास्तिकपणा, असत्य, क्रोध, प्रमाद, दीर्घसूत्रता, ज्ञानी लोकांची भेट न घेणे, आळस — ही पाच आचरणदोषांची वृत्ती आहे.
2.100.67
एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम् ।
निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम् ॥ २.१००.६७ ॥
विषयांवर एकाग्रतेने विचार न करणे, अनर्थ न जाणणाऱ्यांशी मंत्रणा करणे, निश्चित केलेली कामे सुरू न करणे आणि मंत्र गुप्त न ठेवणे.
2.100.68
मङ्गलस्याप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः ।
कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान् राजदोषांश्चतुर्दश ॥ २.१००.६८ ॥
मंगल कार्यांचा प्रयोग न करणे, सर्वत्र उठून उभे राहणे — हे चौदा राजदोष तू टाळतोस का?
2.100.69
दश पञ्च चतुर्वर्गान् सप्तवर्गं च तत्त्वतः ।
अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव ॥ २.१००.६९ ॥
पंधरा, चार वर्ग, सात वर्ग, तत्त्वतः आठ वर्ग, तीन वर्ग आणि तीन विद्या — हे राघवा.
2.100.70
इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्वा षाङ्गुण्यं दैवमानुषम् ।
कृत्यं विंशतिवर्गञ्च तथा प्रकृतिमण्डलम् ॥ २.१००.७० ॥
इंद्रियजय जाणून, षड्गुण, दैव व मानुष, वीस वर्गांचे कृत्य आणि प्रकृती-मंडल.
2.100.71
यात्रादण्डविधानञ्च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ ।
कच्चिदेतान् महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे ॥ २.१००.७१ ॥
यात्रा व दंडविधान, दोन योनी, संधी व विग्रह — हे महाप्राज्ञा, हे तू यथायोग्य मानतोस का?
2.100.72
मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा ।
कच्चित् समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्र मन्त्रयसे मिथः ॥ २.१००.७२ ॥
सांगितल्याप्रमाणे मंत्र्यांसह, चार किंवा तिघांसह, सर्वांसह किंवा वेगवेगळ्या रीतीने, तू परस्पर गुप्त मंत्रणा करतोस का?
2.100.73
कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः ।
कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ॥ २.१००.७३ ॥
तुझे वेद सफल आहेत का? तुझी यज्ञकर्मे सफल आहेत का? तुझ्या पत्नी सफल आहेत का? तुझे शास्त्रज्ञान सफल आहे का?
2.100.74
कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव ।
आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थसंहिता ॥ २.१००.७४ ॥
हे राघवा, मी सांगितल्याप्रमाणेच तुझी बुद्धी आहे ना? ती आयुष्य आणि यश देणारी आहे; धर्म, काम आणि अर्थ यांनी युक्त आहे.
2.100.75
यां वृत्तिं वर्त्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः ।
तां वृत्तिं वर्त्तसे कच्चिद्या च सत्पथगा शुभा ॥ २.१००.७५ ॥
आपले वडील आणि पूर्वज ज्या आचरणाचे पालन करत आले, तेच आचरण तू करतोस ना? जे सत्पथावर नेणारे आणि शुभ आहे?
2.100.76
कच्चित् स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव ।
कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः सम्प्रयच्छसि ॥ २.१००.७६ ॥
हे राघवा, चविष्ट अन्न तू एकटा खात नाहीस ना? आशेने वाट पाहणाऱ्या मित्रांना ते देतोस ना?
2.100.77
राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम् ।
अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युतः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ २.१००.७७ ॥
धर्मानुसार प्रजेचे पालन करून, महामती आणि दंडधारी असलेला राजा संपूर्ण पृथ्वी यथावत मिळवतो; इथून गेल्यावर विद्वान होऊन स्वर्गाला जातो.