વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.100
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.100.1
जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि ।
ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करं यथा ॥ २.१००.१ ॥
જટાધારી, વલ્કલ વસ્ત્ર પહેરેલા, હાથ જોડીને ભૂમિ પર પડેલા (ભરતને) રામે જોયો; યુગાંતે સૂર્યને જોવો કઠિન હોય તેમ તે દુર્દર્શ હતો.
2.100.2
कथञ्चिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम् ।
भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना ॥ २.१००.२ ॥
માંડમાંડ ઓળખીને, નિસ્તેજ મુખવાળા અને કૃશ ભાઈ ભરતને રામે બાહુઓથી આલિંગ્યો.
2.100.3
आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः ।
अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत् समाहितः ॥ २.१००.३ ॥
રાઘવ રામે તેનું મસ્તક સૂંઘીને અને આલિંગન આપીને, ભરતને ખોળામાં બેસાડીને શાંત ચિત્તે પૂછ્યું.
2.100.4
क्व नु ते ऽभूत् पिता तात यदरण्यं त्वमागतः ।
न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ॥ २.१००.४ ॥
હે તાત! તારા પિતા ક્યાં છે, કે તું વનમાં આવ્યો? તેઓ જીવતા હોય ત્યારે તારે વનમાં આવવું ઉચિત ન હતું.
2.100.5
चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम् ।
दुष्प्रतीकमरण्ये ऽस्मिन् किं तात वनमागतः ॥ २.१००.५ ॥
અરે! ઘણા સમય પછી દૂરથી ભરતને આવતો હું જોઉં છું. હે તાત! આ વનમાં ઓળખવો કઠિન એવા તું કેમ વનમાં આવ્યો?
2.100.6
कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहागतः ।
कच्चिन्न दीनः सहसा राजा लोकान्तरं गतः ॥ २.१००.६ ॥
હે તાત! શું રાજા જીવે છે, જેથી તું અહીં આવ્યો? રાજા દુઃખથી અચાનક પરલોક સિધાવ્યા છે?
2.100.7
कच्चित् सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम् ॥ २.१००.७ ॥
હે સૌમ્ય, બાળક એવા તારું શાશ્વત રાજ્ય ભ્રષ્ટ તો થયું નથી ને?
2.100.8
कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम् ॥ २.१००.८ ॥
હે તાત, સત્યપરાક્રમી પિતાની તું સેવા કરે છે ને?
2.100.9
कच्चिद्दशरथो राजा कुशली सत्यसङ्गरः ।
राजसूयाश्वमेधानामाहर्त्ता धर्मनिश्चयः ॥ २.१००.९ ॥
સત્યસંકલ્પ, રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞ કરનાર, ધર્મનિશ્ચયી દશરથ રાજા કુશળ છે ને?
2.100.10
स कच्चिद् ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः ।
इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते ॥ २.१००.१० ॥
હે તાત, તે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, ધર્મનિષ્ઠ, મહાતેજસ્વી, ઇક્ષ્વાકુવંશના ઉપાધ્યાય યથાયોગ્ય પૂજાય છે ને?
2.100.11
सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती ।
सुखिनी कच्चिदार्य्या च देवी नन्दति कैकयी ॥ २.१००.११ ॥
હે તાત, કૌસલ્યા અને પ્રજાવતી સુમિત્રા સુખી છે ને? આર્યા દેવી કૈકેયી આનંદમાં છે ને?
2.100.12
कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः ।
अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ २.१००.१२ ॥
વિનયસંપન્ન, કુળપુત્ર, બહુશ્રુત, અસૂયારહિત, માર્ગદર્શક, તારા વડે સત્કારાયેલા તારા પુરોહિત કુશળ છે ને?
2.100.13
कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः ।
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥ २.१००.१३ ॥
શું તારા પુરોહિત અગ્નિઓ પ્રત્યે સાવધાન છે, વિધિ જાણનારા, બુદ્ધિમાન અને સરળ છે? જે હોમ થઈ ચૂક્યો છે અને જે હોમવાનો છે, તે તેઓ સદા યોગ્ય સમયે જણાવે છે ખરા?
2.100.14
कच्चिद्देवान् पितऽन् मातऽर्गुरून् पितृसमानपि ।
वृद्धांश्च तत वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे ॥ २.१००.१४ ॥
શું તું દેવો, પિતૃઓ, માતાઓ, ગુરુજનો, પિતા સમાન લોકો, વૃદ્ધો, વૈદ્યો અને બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરે છે?
2.100.15
इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्रविशारदम् ।
सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे ॥ २.१००.१५ ॥
બાણવિદ્યા અને શ્રેષ્ઠ અસ્ત્રોમાં નિપુણ, અર્થશાસ્ત્રમાં કુશળ સુધન્વાને શું તું ઉપાધ્યાય માને છે, પ્રિય?
2.100.16
कच्चिदात्मसमाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः ।
कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः ॥ २.१००.१६ ॥
પોતાના જેવા શૂરવીર, શાસ્ત્રજ્ઞ, ઇન્દ્રિયજિત, કુલીન અને સંકેત જાણનારા મંત્રીઓ તેં નિયુક્ત કર્યા છે ખરા, પ્રિય?
2.100.17
मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव ।
सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः ॥ २.१००.१७ ॥
હે રાઘવ, રાજાઓના વિજયનું મૂળ મંત્રણા જ છે. ગુપ્તતા જાળવનારા અને શાસ્ત્રકુશળ અમાત્યો તેને સારી રીતે ગુપ્ત રાખે ત્યારે જ તે સુરક્ષિત રહે છે.
2.100.18
कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित्काले प्रबुध्यसे ।
कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम् ॥ २.१००.१८ ॥
તું નિદ્રાને વશ થતો નથી ને? યોગ્ય સમયે જાગે છે ને? અને રાત્રિના છેલ્લા પ્રહરોમાં રાજકાજની કુશળતા પર વિચાર કરે છે ને?
2.100.19
कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह ।
कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ॥ २.१००.१९ ॥
શું તું એકલો મંત્રણા નથી કરતો? શું ઘણાની સાથે મળીને પણ નથી કરતો? શું તારી ગુપ્ત મંત્રણા રાજ્યમાં ફેલાતી નથી?
2.100.20
कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् ।
क्षिप्रमारभसे कर्त्तुं न दीर्घयसि राघव ॥ २.१००.२० ॥
હે રાઘવ! નાના મૂળવાળું પણ મોટું ફળ આપનારું કાર્ય નક્કી કરીને શું તું તરત શરૂ કરે છે, તેમાં વિલંબ નથી કરતો?
2.100.21
कच्चित्ते सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः ।
विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्त्तव्यानि पार्थिवाः ॥ २.१००.२१ ॥
તારા સત્કર્મો, પૂર્ણ થયેલા હોય કે ફરી કરવાના હોય, તે લોકો જાણે છે? હે રાજાઓ, તમારાં કરવાનાં બધાં કાર્યો પહેલેથી જ જાણી લેવાતાં નથી ને?
2.100.22
कच्चिन्न तर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः ।
त्वया वा वा ऽमात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम् ॥ २.१००.२२ ॥
હે તાત! તું કે અમાત્યો જે મંત્રણા કરે છે, જે જાહેર કરી નથી, તે તર્ક કે યુક્તિથી બીજાઓ જાણી લેતા નથી ને?
2.100.23
कच्चित् सहस्रान् मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् ।
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्य्यान्निःश्रेयसं महत् ॥ २.१००.२३ ॥
હજારો મૂર્ખોને બદલે તું એક પંડિતને ઇચ્છે છે ને? કઠિન કાર્યોમાં પંડિત જ મહાન કલ્યાણ કરે છે.
2.100.24
सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपतिः ।
अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥ २.१००.२४ ॥
રાજા હજારો કે દસ હજાર મૂર્ખોની સેવા લે તોપણ તેમનામાં કોઈ સાચી સહાયતા નથી.
2.100.25
एकोप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः ।
राजानं राजमात्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ २.१००.२५ ॥
એક જ મંત્રી પણ બુદ્ધિમાન, શૂરવીર, દક્ષ અને વિચક્ષણ હોય, તો તે રાજાને અથવા રાજઅધિકારીને પણ મહાન સમૃદ્ધિ સુધી પહોંચાડી શકે છે.
2.100.26
कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः ।
जघन्यास्तु जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥ २.१००.२६ ॥
મહત્વના પદો પર મુખ્ય લોકોને, મધ્યમ પદો પર મધ્યમ લોકોને અને નીચલા પદો પર નીચલા સેવકોને તેં કાર્યમાં નિયુક્ત કર્યા છે ને?
2.100.27
अमात्यानुपधातीतान् पितृपैतामहाञ्छुचीन् ।
श्रेष्ठान् श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु ॥ २.१००.२७ ॥
પિતા અને દાદાના સમયથી ચાલી આવતા, પરીક્ષામાં ખરા ઉતરેલા, શુદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ મંત્રીઓને જ શ્રેષ્ઠ કાર્યોમાં તું નિયુક્ત કરે છે ને?
2.100.28
कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम् ।
राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत ॥ २.१००.२८ ॥
હે કૈકેયીપુત્ર! કઠોર દંડથી પ્રજાને અતિશય ત્રસ્ત કરતા તારા રાષ્ટ્રને મંત્રીઓ સંમતિ આપે છે કે નહીં?
2.100.29
कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ २.१००.२९ ॥
યાજકો તને, નિષિદ્ધ દાન લેનાર પતિત તથા સ્ત્રી માટે કામાસક્ત થનારની જેમ, તિરસ્કારતા તો નથી ને?
2.100.30
उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसन्दूषणे रतम् ।
शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स वध्यते ॥ २.१००.३० ॥
ઉપાયકુશળ, સેવકોને ભ્રષ્ટ કરવામાં રત, શૂરવીર અને ઐશ્વર્યની કામના ધરાવતા શત્રુને જે નથી મારતો, તે પોતે માર્યો જાય છે.
2.100.31
कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमाञ्छुचिः ।
कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिः कृतः ॥ २.१००.३१ ॥
નિર્ભય, શૂર, બુદ્ધિમાન, ધીરજવાન, શુદ્ધ, કુળવાન, વફાદાર અને દક્ષ એવા માણસને શું તેં સેનાપતિ બનાવ્યો છે?
2.100.32
बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युद्धविशारदाः ।
दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः ॥ २.१००.३२ ॥
તારા બળવાન, યુદ્ધકુશળ, આપત્તિમાં પરખાયેલા, પરાક્રમી મુખ્ય યોદ્ધાઓનો તેં સત્કાર કરીને માન આપ્યું છે ને?
2.100.33
कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् ।
सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे ॥ २.१००.३३ ॥
સૈન્યને ભોજન અને વેતન યોગ્ય રીતે, સમય પર આપવામાં આવે છે ને? તું વિલંબ વિના આપે છે ને?
2.100.34
कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः ।
भर्त्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सो ऽनर्थः सुमहान् स्मृतः ॥ २.१००.३४ ॥
ભોજન અને વેતનમાં વિલંબ થવાથી ભાડૂતી સૈનિકો માલિક પર ગુસ્સે થઈ ભ્રષ્ટ થાય છે; તે ઘણો મોટો અનર્થ કહેવાયો છે.
2.100.35
कच्चित् सर्वे ऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः ।
कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः ॥ २.१००.३५ ॥
બધા કુળવાન પુત્રો, ખાસ કરીને મુખ્ય જનો, તારા પ્રત્યે વફાદાર છે ને? તારા કાર્ય માટે તેઓ એકાગ્ર ચિત્તે પ્રાણ આપવા તૈયાર રહે છે ને?
2.100.36
कच्चिज्जानपदो विद्वान् दक्षिणः प्रतिभानवान् ।
यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः ॥ २.१००.३६ ॥
હે ભરત! દેશનો કોઈ વિદ્વાન, દક્ષ, પ્રતિભાશાળી, કહ્યા પ્રમાણે બોલનાર પંડિત એવા માણસને તેં તારા દૂત તરીકે નિયુક્ત કર્યો છે?
2.100.37
कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।
त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ २.१००.३७ ॥
અઢાર વિષયોમાં અને તારા રાજ્યનાં પંદર સ્થાનોમાં, કોઈને ન ખબર પડે એવા ત્રણ-ત્રણ ગુપ્તચરો દ્વારા શું તું જાણે છે?
2.100.38
कच्चिद्व्यपास्तानहितान् प्रतियातांश्च सर्वदा ।
दुर्बलाननवज्ञाय वर्त्तसे रिपुसूदन ॥ २.१००.३८ ॥
હે શત્રુસૂદન! હાંકી કઢાયેલા હિતવિરોધીઓને, પાછા ફરેલાઓને અને નિર્બળોને પણ સદા અવગણ્યા વિના તું વર્તે છે ને?
2.100.39
कच्चिन्न लोकायतिकान् ब्राह्मणांस्तात सेवसे ।
अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः ॥ २.१००.३९ ॥
હે તાત! તું લોકાયતિક બ્રાહ્મણોની સેવા નથી કરતો ને? આ લોકો અનર્થમાં કુશળ છે; મૂર્ખ હોવા છતાં પોતાને પંડિત માને છે.
2.100.40
धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः ।
बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते ॥ २.१००.४० ॥
મુખ્ય ધર્મશાસ્ત્રો વિદ્યમાન હોવા છતાં આ દુર્બુદ્ધિઓ તર્કવિદ્યા મેળવીને બુદ્ધિમાનની જેમ વ્યર્થ બોલે છે.
2.100.41
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः ।
सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम् ॥ २.१००.४१ ॥
હે તાત! અમારા પૂર્વજ વીરોએ પહેલાં જેમાં નિવાસ કર્યો હતો, આ નગર સત્યનામ ધરાવે છે, મજબૂત દરવાજાવાળું છે અને હાથી, ઘોડા, રથોથી ભરેલું છે.
2.100.42
ब्राह्मणैः क्षत्ऺित्रयैर्वैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा ।
जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यैः सहस्रशः ॥ २.१००.४२ ॥
હંમેશાં પોતાના કર્મમાં લાગેલા, જિતેન્દ્રિય, મહાઉત્સાહી બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો અને વૈશ્યો એવા હજારો આર્યજનોથી આ નગર ઘેરાયેલું છે.
2.100.43
प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम् ।
कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि ॥ २.१००.४३ ॥
વિવિધ આકારના મહેલોથી ઘેરાયેલી, વૈદ્યો અને લોકોથી ભરેલી, પ્રસન્ન અને સમૃદ્ધ અયોધ્યાનું શું તું બરાબર રક્ષણ કરે છે?
2.100.44
कच्चिच्चित्यशतैर्जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः ।
देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः ॥ २.१००.४४ ॥
સેંકડો ચૈત્યોથી યુક્ત, સારી રીતે વસેલા લોકોથી ભરેલી, દેવસ્થાનો, પરબો અને તળાવોથી શોભતી તે નગરી છે ને?
2.100.45
प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः ।
सुकृष्टसीमा पशुमान् हिंसाभिः परिवर्जितः ॥ २.१००.४५ ॥
સ્ત્રી-પુરુષો પ્રસન્ન, ઉત્સવો અને સમાજોથી શોભતી, સારી રીતે ખેડેલી સીમાવાળી, પશુધનથી ભરપૂર અને હિંસાથી મુક્ત એવી તે નગરી છે ને?
2.100.46
अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः ।
परित्यक्तो भयैः सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः ॥ २.१००.४६ ॥
માત્ર વરસાદ પર આધારિત નહીં, રમણીય, હિંસક પ્રાણીઓથી મુક્ત, સર્વ ભયથી રહિત અને ખાણોથી શોભતી તે નગરી છે ને?
2.100.47
विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वैः सुरक्षितः ।
कच्चिज्जनपदः स्फीतः सुखं वसति राघव ॥ २.१००.४७ ॥
પાપી માણસોથી મુક્ત, મારા પૂર્વજોએ સારી રીતે રક્ષેલો તે જનપદ, હે રાઘવ, સમૃદ્ધ થઈને સુખેથી વસે છે ને?
2.100.48
कच्चित्ते दयिताः सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः ।
वार्त्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते ॥ २.१००.४८ ॥
તારા બધા પ્રિય લોકો ખેતી અને ગોરક્ષાથી જીવિકા ચલાવનારા છે ને? હે તાત! વાર્તા (ખેતી-વ્યાપાર)નો આશરો લેનારા લોકો જ સુખમાં વધે છે.
2.100.49
तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम् ।
रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः ॥ २.१००.४९ ॥
તેમનું રક્ષણ અને કરમાફી આપીને શું તેં તેમનું પોષણ કર્યું છે? રાજાએ ધર્મ પ્રમાણે રાજ્યના સર્વ રહેવાસીઓનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.
2.100.50
कच्चित् स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः ।
कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद् गुह्यं न भाषसे ॥ २.१००.५० ॥
શું તું સ્ત્રીઓને સાંત્વન આપે છે? શું તેઓ સારી રીતે સુરક્ષિત છે? શું તું તેમના પર આંધળો વિશ્વાસ નથી કરતો? શું તું તેમની સાથે ગુપ્ત વાત નથી કરતો?
2.100.51
कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः ।
कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि ॥ २.१००.५१ ॥
શું હાથીઓનું વન સુરક્ષિત છે? શું તારી પાસે દૂધાળ ગાયો છે? શું ગણિકાઓના ઘોડા અને હાથીઓમાં તું આસક્ત થઈ સંતોષ નથી માનતો?
2.100.52
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम् ।
उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे ॥ २.१००.५२ ॥
શું તું દરરોજ સુશોભિત થઈને લોકોને દર્શન આપે છે? હે રાજકુમાર, શું સવારે વારંવાર ઊઠીને રાજમાર્ગ પર દેખાય છે?
2.100.53
कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्ते ऽविशङ्कया ।
सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम् ॥ २.१००.५३ ॥
શું તારાં બધાં કામ તું નિર્ભયપણે જાતે જુએ છે? કે બધું ઉપેક્ષિત થઈ જાય છે? અહીં વચેટિયાઓ જ કારણ છે.
2.100.54
कच्चित् सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः ।
यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्द्धरै ॥ २.१००.५४ ॥
શું બધા કિલ્લાઓ ધન, ધાન્ય, શસ્ત્ર, પાણી, યંત્રો અને કારીગરો તથા ધનુર્ધારીઓથી પૂર્ણ છે?
2.100.55
आयस्ते विपुलः कच्चित् कच्चिदल्पतरो व्ययः ।
अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव ॥ २.१००.५५ ॥
હે રાઘવ, તારી આવક વિપુલ છે ને? ખર્ચ ઓછો છે ને? તારો ખજાનો અપાત્રો તરફ જતો નથી ને?
2.100.56
देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च ।
योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः ॥ २.१००.५६ ॥
દેવો માટે, પિતૃઓ માટે, બ્રાહ્મણો અને અતિથિઓ માટે, યોદ્ધાઓ અને મિત્રવર્ગ માટે તારો ખર્ચ થાય છે ને?
2.100.57
कच्चिदार्य्यो विशुद्धात्मा ऽ ऽक्षारितश्चोरकर्मणा ।
अपृष्टः शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः ॥ २.१००.५७ ॥
આર્ય, વિશુદ્ધ આત્મા ધરાવતો કોઈ માણસ ચોરીના આરોપમાં ફસાઈ, શાસ્ત્રકુશળો દ્વારા પૂછપરછ વિના, લોભથી વધ પામતો નથી ને?
2.100.58
गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टः सकारणः ।
कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ ॥ २.१००.५८ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, પકડાયેલો ચોર, યોગ્ય સમયે પૂછપરછ થઈ કારણસહિત સિદ્ધ થયેલો, ધનના લોભથી છોડાઈ જતો નથી ને?
2.100.59
व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव ।
अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः ॥ २.१००.५९ ॥
હે રાઘવ, આપત્તિમાં પડેલા ધનિક અને ગરીબના કેસને તારા નિષ્પક્ષ, બહુશ્રુત અમાત્યો જુએ છે ને?
2.100.60
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यस्राणि राघव ।
तानि पुत्रपशून् घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः ॥ २.१००.६० ॥
હે રાઘવ, ખોટા આરોપથી કલંકિત થયેલાના જે આંસુ પડે છે, તે આનંદ ખાતર શાસન કરનાર રાજાના પુત્રો અને પશુઓનો નાશ કરે છે.
2.100.61
कच्चिद् वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यमुख्यांश्च राघव ।
दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे ॥ २.१००.६१ ॥
હે રાઘવ, વૃદ્ધો, બાળકો અને મુખ્ય વૈદ્યોને તું દાન, મન અને વાણી એ ત્રણેથી સંતુષ્ટ કરે છે ને?
2.100.62
कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन् ।
चैत्यांश्च सर्वान् सिद्धार्थान् ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ॥ २.१००.६२ ॥
તું ગુરુઓ, વૃદ્ધો, તપસ્વીઓ, દેવો અને અતિથિઓ, સર્વ ચૈત્યો, સિદ્ધાર્થ જનો અને બ્રાહ્મણોને નમન કરે છે ને?
2.100.63
कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः ।
उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे ॥ २.१००.६३ ॥
અર્થ માટે ધર્મને, ધર્મથી અર્થને, અથવા બંનેને પ્રીતિ-લોભથી કે કામથી તું પીડતો નથી ને?
2.100.64
कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर ।
विभज्य काले कालज्ञ सर्वान् वरद सेवसे ॥ २.१००.६४ ॥
હે વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ, કાળજ્ઞ, વરદાતા, અર્થ, ધર્મ અને કામને સમય પ્રમાણે વહેંચીને તું સૌની સેવા કરે છે ને?
2.100.65
कच्चित्ते ब्राह्मणाः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः ।
आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैः सह ॥ २.१००.६५ ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ, સર્વશાસ્ત્રાર્થમાં કુશળ તારા બ્રાહ્મણો નગરજનો અને ગ્રામજનો સાથે તારા કલ્યાણની આશા રાખે છે ને?
2.100.66
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् ।
अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम् ॥ २.१००.६६ ॥
નાસ્તિકતા, અસત્ય, ક્રોધ, પ્રમાદ, દીર્ઘસૂત્રતા, જ્ઞાનીઓનું દર્શન ન કરવું, આળસ — આ પાંચ વર્તનદોષ છે.
2.100.67
एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम् ।
निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम् ॥ २.१००.६७ ॥
કાર્યો વિશે એકાગ્રતાથી વિચાર ન કરવો, અનર્થ ન જાણનારાઓ સાથે મંત્રણા કરવી, નક્કી કરેલાં કાર્યો આરંભ ન કરવાં અને મંત્રનું રક્ષણ ન કરવું.
2.100.68
मङ्गलस्याप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः ।
कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान् राजदोषांश्चतुर्दश ॥ २.१००.६८ ॥
મંગળ કાર્યોનો પ્રયોગ ન કરવો, ચારે તરફથી ઊભા થઈ જવું — શું તું આ ચૌદ રાજદોષોનો ત્યાગ કરે છે?
2.100.69
दश पञ्च चतुर्वर्गान् सप्तवर्गं च तत्त्वतः ।
अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव ॥ २.१००.६९ ॥
પંદર, ચાર વર્ગ, સાત વર્ગ, તત્ત્વતઃ આઠ વર્ગ, ત્રણ વર્ગ અને ત્રણ વિદ્યાઓ — હે રાઘવ.
2.100.70
इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्वा षाङ्गुण्यं दैवमानुषम् ।
कृत्यं विंशतिवर्गञ्च तथा प्रकृतिमण्डलम् ॥ २.१००.७० ॥
ઇન્દ્રિયજય જાણીને, ષડ્ગુણ, દૈવ અને માનુષ, વીસ વર્ગનાં કૃત્યો, તથા પ્રકૃતિ-મંડળ.
2.100.71
यात्रादण्डविधानञ्च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ ।
कच्चिदेतान् महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे ॥ २.१००.७१ ॥
યાત્રા અને દંડવિધાન, બે યોનિઓ, સંધિ અને વિગ્રહ — હે મહાપ્રાજ્ઞ, શું તું આને યથાવત સ્વીકારે છે?
2.100.72
मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा ।
कच्चित् समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्र मन्त्रयसे मिथः ॥ २.१००.७२ ॥
કહ્યા પ્રમાણે મંત્રીઓ સાથે, ચાર કે ત્રણ સાથે, બધા સાથે કે અલગ અલગ, શું તું પરસ્પર ગુપ્ત મંત્રણા કરે છે?
2.100.73
कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः ।
कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ॥ २.१००.७३ ॥
શું તારા વેદ સફળ છે? શું તારાં યજ્ઞકર્મો સફળ છે? શું તારી પત્નીઓ સફળ છે? શું તારું શાસ્ત્રજ્ઞાન સફળ છે?
2.100.74
कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव ।
आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थसंहिता ॥ २.१००.७४ ॥
હે રાઘવ, મેં કહ્યું હતું તેમ જ શું તારી બુદ્ધિ છે? તે આયુષ્ય અને યશ આપનારી છે; ધર્મ, કામ અને અર્થથી યુક્ત છે.
2.100.75
यां वृत्तिं वर्त्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः ।
तां वृत्तिं वर्त्तसे कच्चिद्या च सत्पथगा शुभा ॥ २.१००.७५ ॥
આપણા પિતા અને પૂર્વજો જે આચરણ કરતા આવ્યા, શું તું તે જ આચરણ કરે છે? જે સત્પથે લઈ જનારું અને શુભ છે?
2.100.76
कच्चित् स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव ।
कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः सम्प्रयच्छसि ॥ २.१००.७६ ॥
હે રાઘવ, સ્વાદિષ્ટ ભોજન તું એકલો ખાતો નથી ને? આશા રાખનારા મિત્રોને તે આપે છે ને?
2.100.77
राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम् ।
अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युतः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ २.१००.७७ ॥
ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કરીને, મહામતિ અને દંડધારી રાજા સમગ્ર પૃથ્વીને યથાવત્ પામીને, અહીંથી ચ્યુત થયા પછી વિદ્વાન થઈને સ્વર્ગ પામે છે.