Rāmāyaṇa de Vālmīki · Sarga 2.102
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.102.1
तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।
राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः ॥ २.१०२.१ ॥
Al oír aquel discurso lastimero, dicho por Bharata y relacionado con la muerte del padre, Rāghava (Rāma) quedó sin sentido.
2.102.2
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा ।
वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परन्तपः ॥ २.१०२.२ ॥
Como un rayo lanzado en la batalla por el enemigo de los dānavas (Indra), aquel desagradable rayo de palabras pronunciado por Bharata cayó sobre el abrasador de enemigos (Rāma).
2.102.3
प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः ।
वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥ २.१०२.३ ॥
Rāma alzó ambos brazos, y como un árbol de copa florida cortado con hacha en el bosque, cayó al suelo.
2.102.4
तथा निपतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।
कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ २.१०२.४ ॥
Así Rāma, señor de la tierra, yacía caído en el suelo, como un elefante dormido, agotado de embestir la orilla.
2.102.5
भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् ।
रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै ॥ २.१०२.५ ॥
Vuestros hermanos, llorando junto con Vaidehī (Sītā), rociaron agua por todas partes sobre aquel gran arquero consumido por el dolor.
2.102.6
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् ।
उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहु भाषितुम् ॥ २.१०२.६ ॥
Pero recobró el sentido, y con lágrimas que brotaban de ambos ojos, Kākutstha (Rāma) comenzó a hablar largamente con voz lastimera.
2.102.7
स रामः स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् ।
उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम् ॥ २.१०२.७ ॥
Al oír que su padre, señor de la tierra, había ido al cielo, Rāma, de alma justa, dijo a Bharata estas palabras conformes al dharma.
2.102.8
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते ।
कस्तां राजवराद्धीनामयोध्यां पालयिष्यति ॥ २.१०२.८ ॥
¿Qué haré yo en Ayodhyā ahora que el padre ha seguido el camino destinado? ¿Quién protegerá ahora a Ayodhyā, privada del mejor de los reyes?
2.102.9
किं नु तस्य मया कार्य्यं दुर्जातेन महात्मनः ।
यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः ॥ २.१०२.९ ॥
¿Qué deber me queda, yo, de nacimiento infausto, para con aquel magnánimo, que murió por mi pesar y a quien ni siquiera di las exequias?
2.102.10
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वया ऽनघ ।
शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥ २.१०२.१० ॥
¡Ah, Bharata, sin mancha! Tu propósito se ha cumplido, pues tú y Śatrughna honrasteis al rey en todos los ritos fúnebres.
2.102.11
निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विना कृताम् ।
निवृत्तवनवासोपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ॥ २.१०२.११ ॥
Aun regresando del exilio en el bosque, no tengo ánimo de ir a Ayodhyā, hecha sin su rey, sin cabeza y sin unidad de propósito.
2.102.12
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप ।
को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥ २.१०२.१२ ॥
¡Abrasador de enemigos! Cumplido mi exilio en el bosque y estando yo en Ayodhyā, ¿quién volverá a gobernarme ahora que el padre ha partido a otro mundo?
2.102.13
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् ॥ २.१०२.१३ ॥
Antes, cuando mi padre, viendo mi buena conducta, me consolaba con palabras, ¿de dónde oiré ahora esas palabras tan gratas al oído?
2.102.14
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः ।
उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ २.१०२.१४ ॥
Habiendo dicho esto a Bharata, Rāghava, afligido por el dolor, se acercó a su esposa, cuyo rostro era como la luna llena, y le habló.
2.102.15
सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनो ऽसि लक्ष्मण ।
भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥ २.१०२.१५ ॥
Sītā, tu suegro ha muerto; Lakṣmaṇa, has quedado sin padre. Bharata ha relatado el dolor sobre el rey que ha ido al cielo.
2.102.16
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत ।
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ॥ २.१०२.१६ ॥
Mientras Kākutstha hablaba así, surgieron abundantes lágrimas en los ojos de aquellos gloriosos príncipes.
2.102.17
ततस्ते भ्रातरः सर्वे भृशमाश्वास्य राघवम् ।
अब्रुवन् जगतीभर्त्तुः क्रियतामुदकं पितुः ॥ २.१०२.१७ ॥
Entonces todos aquellos hermanos, consolando mucho a Rāghava, dijeron: "Que se haga la ofrenda de agua por el padre, señor de la tierra."
2.102.18
सा सीता श्वशुरं श्रुत्वा स्वर्गलोकगतं नृपम् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामशकन्नेक्षितुं पतिम् ॥ २.१०२.१८ ॥
Sītā, al oír que su suegro había ido al mundo celestial, no pudo mirar a su esposo, con los ojos llenos de lágrimas.
2.102.19
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् ।
उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥ २.१०२.१९ ॥
Tras consolar a la hija de Janaka, que lloraba, Rāma, afligido, dijo allí a Lakṣmaṇa estas palabras dolorosas.
2.102.20
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥ २.१०२.२० ॥
Trae la torta de aceite de la fruta iṅgudī y tráeme también la prenda de corteza que va encima. Iré a hacer la libación de agua por el padre magnánimo.
2.102.21
सीता पुरस्ताद्व्रजतुत्वमेनामभितो व्रज ।
अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥ २.१०२.२१ ॥
Que Sītā vaya delante, y tú camina a su lado. Yo iré detrás, porque este camino es sumamente duro.
2.102.22
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।
मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान् ॥ २.१०२.२२ ॥
Entonces Sumantra, su fiel servidor, dueño de sí mismo, de gran sabiduría, dulce, dominado, sereno y de firme devoción a Rāma...
2.102.23
सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्द्धमाश्वास्य राघवम् ।
अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥ २.१०२.२३ ॥
Sumantra, junto con aquellos príncipes, tras consolar a Rāghava, se sujetó a la auspiciosa río Mandākinī y los hizo descender.
2.102.24
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।
नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥ २.१०२.२४ ॥
Entonces aquellos ilustres, con dificultad, llegaron al encantador río Mandākinī, de buenos vados y bosques siempre floridos.
2.102.25
शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्द्दमम् ।
सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत्रैतत्ते भवत्विति ॥ २.१०२.२५ ॥
Al llegar al vado de corriente veloz, auspicioso y sin lodo, rociaron agua para el rey diciendo: "Que esto sea para ti."
2.102.26
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.१०२.२६ ॥
Tomando un puñado de agua, el rey, de cara al sur, habló estas palabras llorando.
2.102.27
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥ २.१०२.२७ ॥
Oh tigre entre los reyes, esta agua pura e imperecedera es para ti. Que lo que te he ofrecido hoy te alcance, tú que has ido al mundo de los antepasados.
2.102.28
ततो मन्दाकिनीतीरात् प्रत्युत्तीर्य्य स राघवः ।
पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह ॥ २.१०२.२८ ॥
Luego, saliendo de la orilla del Mandākinī, el radiante Rāghava realizó la ofrenda (nivāpa) para su padre junto con sus hermanos.
2.102.29
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।
न्यस्य रामः सुदुःखार्त्तो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.१०२.२९ ॥
Habiendo colocado sobre un lecho de hierba kuśa el pastel de aceite mezclado con iṅgudī y azufaifo, Rāma, profundamente afligido por el dolor, habló estas palabras llorando.
2.102.30
इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम् ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ २.१०२.३० ॥
Come esto, gran rey; que te complazca lo que nosotros comemos. Aquel alimento del que se nutre un hombre es también el alimento de sus dioses.
2.102.31
ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य्य नदीतटात् ।
आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ॥ २.१०२.३१ ॥
Entonces, por el mismo camino, tras cruzar de vuelta desde la orilla del río, el tigre entre los hombres (Rāma) subió a la montaña de hermosa cumbre.
2.102.32
ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः ।
परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥ २.१०२.३२ ॥
Entonces, al llegar a la puerta de la cabaña de hojas, el señor de la tierra (Rāma) abrazó con sus brazos a ambos, Bharata y Lakṣmaṇa.
2.102.33
तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्को ऽभवद्गिरौ ।
भ्रातऽणां सह वैदेह्याः सिंहानामिव नर्दताम् ॥ २.१०२.३३ ॥
Por el sonido de los que lloraban, los hermanos junto con Vaidehī (Sītā), surgió un eco en la montaña, como el rugido de leones rugientes.
2.102.34
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः ।
विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः ॥ २.१०२.३४ ॥
Al oír el tumultuoso sonido de los poderosos que lloraban y ofrecían agua por su padre, los soldados de Bharata se aterrorizaron.
2.102.35
अब्रुवंश्चापि रामेण भरतः सङ्गतो ध्रुवम् ।
तेषामेव महाञ्छब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥ २.१०२.३५ ॥
También dijeron: "Sin duda Bharata se ha reunido con Rāma; ese gran sonido es de los que lloran a su padre muerto."
2.102.36
अथ वासान् परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुखाः स्वनम् ।
अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः ॥ २.१०२.३६ ॥
Entonces todos, abandonando sus tiendas, volviendo el rostro hacia aquel sonido, con una sola mente, corrieron de regreso a sus propios lugares.
2.102.37
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः ।
सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥ २.१०२.३७ ॥
Unos fueron a caballo, otros en elefantes, otros en carros bellamente adornados, y otros, delicados, fueron solo a pie.
2.102.38
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।
द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ॥ २.१०२.३८ ॥
Deseando ver a Rāma, que acababa de partir, como si hubiera estado lejos mucho tiempo, toda la gente se dirigió de prisa hacia el ermitaño.
2.102.39
भ्रातऽणां त्वरितास्तत्र द्रष्टुकामाः समागमम् ।
ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिस्वनाकुलैः ॥ २.१०२.३९ ॥
Ansiosos por ver el encuentro allí, los parientes se apresuraron en muchos tipos de vehículos, llenos del estruendo de cascos y llantas.
2.102.40
सा भूमिर्बहुभिर्यानैः खुरनेमिसमाहता ।
मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥ २.१०२.४० ॥
Aquella tierra, golpeada por los cascos y las llantas de muchos vehículos, emitió un estruendo tumultuoso, como el cielo cuando las nubes se encuentran.
2.102.41
तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः ।
आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥ २.१०२.४१ ॥
Aterrorizados por aquel estruendo, los elefantes, rodeados de sus hembras, marcando su morada con su olor, se trasladaron desde allí a otro bosque.
2.102.42
वराहवृकसङ्घाश्च महिषाः सर्प्पवानराः ।
व्याघ्रगोकर्णगवयाः वित्रेसुः पृषतैः सह ॥ २.१०२.४२ ॥
Manadas de jabalíes y lobos, búfalos, serpientes y monos, tigres, gokarṇas y gavayas se asustaron, junto con los ciervos moteados.
2.102.43
रथाङ्गसाह्वा नत्यूहाः हंसाः कारण्डवाः प्लवाः ।
तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ॥ २.१०२.४३ ॥
Las aves rathāṅgasāhvā, los natyūhā, los cisnes, los kāraṇḍavā y los plavā, así como los cuclillos machos y las grullas, aturdidos, huyeron hacia todas las direcciones.
2.102.44
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।
मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ॥ २.१०२.४४ ॥
Aterrados por aquel estruendo, el cielo se llenó de pájaros y la tierra de gente; entonces ambos resplandecieron.
2.102.45
ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमरिन्दमम् ।
आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः ॥ २.१०२.४५ ॥
Entonces la gente vio de repente a Rāma, tigre entre los hombres, glorioso y domador de enemigos, sentado sobre el suelo desnudo.
2.102.46
विगर्हमाणः कैकेयीं सहितो मन्थरामपि ।
अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखो ऽभवत् ॥ २.१०२.४६ ॥
Censurando también a Kaikeyī y a Mantharā, la gente se acercó a Rāma, y sus rostros se llenaron de lágrimas.
2.102.47
तान्नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदुःखितान् ।
पर्य्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः ॥ २.१०२.४७ ॥
Al ver a aquellos hombres con los ojos llenos de lágrimas y muy afligidos, Rāma, conocedor del dharma, los abrazó como un padre y una madre.
2.102.48
स तत्र कांच्चित् परिषस्वजे नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् ।
चकार सर्वान् सवयस्य बान्धवान् यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मजः ॥ २.१०२.४८ ॥
Allí el príncipe abrazó a algunos de los hombres, mientras otros se inclinaron ante él; con el honor debido, hizo suyos a todos, junto con sus compañeros y parientes.
2.102.49
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन् स्वनः ।
गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे ॥ २.१०२.४९ ॥
Allí, el sonido del llanto de aquellos magnánimos, resonando por la tierra y el cielo, se oía sin cesar en las cuevas de las montañas y en las direcciones, semejante al estruendo de un mṛdaṅga.