વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.102
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.102.1
तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।
राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः ॥ २.१०२.१ ॥
ભરતે કહેલું, પિતાના મૃત્યુ સાથે જોડાયેલું તે કરુણ વચન સાંભળીને રાઘવ (રામ) ચેતનાહીન થઈ ગયા.
2.102.2
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा ।
वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परन्तपः ॥ २.१०२.२ ॥
યુદ્ધમાં દાનવોના શત્રુ (ઇન્દ્ર) દ્વારા ફેંકાયેલા વજ્રની જેમ, ભરતે કહેલું તે અપ્રિય વાણી-વજ્ર શત્રુઓને તપાવનાર (રામ) પર પડ્યું.
2.102.3
प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः ।
वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥ २.१०२.३ ॥
રામે બંને બાહુ ઊંચા કર્યા; વનમાં કુહાડીથી કપાયેલા, ફૂલેલા અગ્રભાગવાળા વૃક્ષની જેમ તેઓ ભૂમિ પર પડી ગયા.
2.102.4
तथा निपतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।
कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ २.१०२.४ ॥
એ રીતે ધરતી પર પડેલા રામ, પૃથ્વીના સ્વામી, કિનારા સાથે અથડાઈને થાકેલા સૂતેલા હાથી જેવા લાગ્યા.
2.102.5
भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् ।
रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै ॥ २.१०२.५ ॥
તમારા ભાઈઓએ સીતા સાથે રડતાં, શોકથી કૃશ થયેલા તે મહાધનુર્ધરને ચારેબાજુથી પાણીથી છાંટ્યા.
2.102.6
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् ।
उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहु भाषितुम् ॥ २.१०२.६ ॥
પરંતુ તે ફરી ચેતના પામ્યા અને બંને આંખોમાંથી આંસુ વહાવતા કાકુત્સ્થ (રામ) દીનતાથી ઘણું બોલવા લાગ્યા.
2.102.7
स रामः स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् ।
उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम् ॥ २.१०२.७ ॥
પૃથ્વીપતિ પિતા સ્વર્ગે ગયા એ સાંભળીને ધર્માત્મા રામે ભરતને ધર્મસંમત વચનો કહ્યાં.
2.102.8
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते ।
कस्तां राजवराद्धीनामयोध्यां पालयिष्यति ॥ २.१०२.८ ॥
પિતા નિર્ધારિત ગતિએ ગયા પછી હું અયોધ્યામાં શું કરીશ? શ્રેષ્ઠ રાજા વિનાની તે અયોધ્યાનું હવે કોણ પાલન કરશે?
2.102.9
किं नु तस्य मया कार्य्यं दुर्जातेन महात्मनः ।
यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः ॥ २.१०२.९ ॥
તે મહાત્મા માટે દુર્જાત એવા મારે હવે શું કરવાનું બાકી છે? મારા શોકથી મૃત્યુ પામેલા તેમનો મેં સંસ્કાર પણ નથી કર્યો.
2.102.10
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वया ऽनघ ।
शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥ २.१०२.१० ॥
અહો ભરત! નિષ્પાપ, તારું પ્રયોજન સિદ્ધ થયું; તેં અને શત્રુઘ્ને બધા પ્રેતકાર્યોમાં રાજાનો સત્કાર કર્યો.
2.102.11
निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विना कृताम् ।
निवृत्तवनवासोपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ॥ २.१०२.११ ॥
રાજા વિનાની, નેતૃત્વ અને એકાગ્રતા વિનાની બનેલી અયોધ્યામાં વનવાસ પૂરો કરીને પાછો ફરું તોપણ જવા હું ઇચ્છતો નથી.
2.102.12
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप ।
को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥ २.१०२.१२ ॥
હે શત્રુતાપન! વનવાસ પૂરો કરીને હું અયોધ્યામાં હોઉં ત્યારે, પિતા પરલોક ગયા પછી ફરી કોણ મારા પર શાસન કરશે?
2.102.13
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् ॥ २.१०२.१३ ॥
પહેલાં સદાચારી મને જોઈને પિતા સાંત્વન આપતાં જે વચનો કહેતા, કાનને સુખ આપનારાં તે વચનો હવે હું ક્યાંથી સાંભળીશ?
2.102.14
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः ।
उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ २.१०२.१४ ॥
આ પ્રમાણે કહીને ભરત સાથે વાત કર્યા પછી, શોકથી સંતપ્ત રાઘવ પૂર્ણચંદ્ર જેવા મુખવાળી પત્ની પાસે જઈને બોલ્યા.
2.102.15
सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनो ऽसि लक्ष्मण ।
भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥ २.१०२.१५ ॥
હે સીતા, તારા સસરા મૃત્યુ પામ્યા છે. હે લક્ષ્મણ, તું પિતાથી વંચિત થયો છે. સ્વર્ગે ગયેલા રાજાની દુઃખદ વાત ભરતે કહી.
2.102.16
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत ।
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ॥ २.१०२.१६ ॥
કાકુત્સ્થ (રામ) આ પ્રમાણે બોલતા હતા ત્યારે, તે યશસ્વી રાજકુમારોની આંખોમાં ઘણાં આંસુ ઊભરાયાં.
2.102.17
ततस्ते भ्रातरः सर्वे भृशमाश्वास्य राघवम् ।
अब्रुवन् जगतीभर्त्तुः क्रियतामुदकं पितुः ॥ २.१०२.१७ ॥
પછી તે સર્વ ભાઈઓએ રાઘવને ઘણો ધીરજ આપીને કહ્યું, "જગતના સ્વામી પિતા માટે ઉદકક્રિયા કરવામાં આવે."
2.102.18
सा सीता श्वशुरं श्रुत्वा स्वर्गलोकगतं नृपम् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामशकन्नेक्षितुं पतिम् ॥ २.१०२.१८ ॥
સ્વર્ગલોકે ગયેલા સસરાની વાત સાંભળીને સીતા આંસુથી ભરેલી આંખોથી પતિને જોઈ ન શકી.
2.102.19
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् ।
उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥ २.१०२.१९ ॥
રડતી જનકાત્મજાને શાંત પાડીને, દુઃખી થયેલા રામે ત્યાં લક્ષ્મણને દુઃખભર્યા શબ્દો કહ્યા.
2.102.20
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥ २.१०२.२० ॥
ઇંગુદીનો ખોળ લાવ અને ઉપરનું ચીર પણ લાવ. મહાત્મા પિતાની જલક્રિયા માટે હું જઈશ.
2.102.21
सीता पुरस्ताद्व्रजतुत्वमेनामभितो व्रज ।
अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥ २.१०२.२१ ॥
સીતા આગળ ચાલે, તું એની આસપાસ ચાલ. હું પાછળ આવીશ, કારણ કે આ માર્ગ અતિ કપરો છે.
2.102.22
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।
मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान् ॥ २.१०२.२२ ॥
ત્યારે તેમનો નિત્ય અનુચર, આત્મજ્ઞ, મહામતિ, મૃદુ, દાંત, શાંત અને રામ પ્રત્યે દૃઢ ભક્તિવાળો (સુમંત્ર)...
2.102.23
सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्द्धमाश्वास्य राघवम् ।
अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥ २.१०२.२३ ॥
સુમંત્રે તે રાજકુમારો સાથે રાઘવને શાંત કરીને, શુભ મંદાકિની નદીનો આશરો લઈ (તેમને ઉતાર્યા).
2.102.24
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।
नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥ २.१०२.२४ ॥
ત્યારે તે યશસ્વી લોકો મુશ્કેલીથી સારા ઘાટોવાળી, સદા ખીલેલાં વનોવાળી રમણીય મંદાકિની નદી પાસે પહોંચ્યા.
2.102.25
शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्द्दमम् ।
सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत्रैतत्ते भवत्विति ॥ २.१०२.२५ ॥
ઝડપી પ્રવાહવાળા, શુભ અને કીચડ વગરના તીર્થે પહોંચીને તેમણે રાજા માટે પાણી છાંટ્યું અને કહ્યું, "આ તમારા માટે હો."
2.102.26
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.१०२.२६ ॥
પાણીથી ભરેલી અંજલિ ઉપાડીને, તે રાજા દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ કરીને રડતાં આ શબ્દો બોલ્યા.
2.102.27
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥ २.१०२.२७ ॥
હે રાજાઓમાં વાઘ સમાન, આ નિર્મળ, અક્ષય જળ તમારા માટે છે. પિતૃલોકે ગયેલા તમને આજે મેં આપેલું આ પહોંચો.
2.102.28
ततो मन्दाकिनीतीरात् प्रत्युत्तीर्य्य स राघवः ।
पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह ॥ २.१०२.२८ ॥
પછી મંદાકિનીના કિનારેથી પાછા આવીને, તે તેજસ્વી રાઘવે ભાઈઓ સાથે પિતા માટે નિવાપ (તર્પણ) કર્યું.
2.102.29
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।
न्यस्य रामः सुदुःखार्त्तो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.१०२.२९ ॥
ઇંગુદી અને બોર મિશ્રિત પિણ્યાકને દર્ભની શય્યા પર મૂકીને, અતિ દુઃખથી પીડિત રામ રડતાં આ શબ્દો બોલ્યા.
2.102.30
इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम् ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ २.१०२.३० ॥
હે મહારાજ, આ આરોગો; અમે જે આરોગીએ છીએ તેનાથી તમે પણ તૃપ્ત થાઓ. માણસ જે અન્ન ખાય છે, તે જ તેના દેવતાઓનું અન્ન છે.
2.102.31
ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य्य नदीतटात् ।
आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ॥ २.१०२.३१ ॥
પછી એ જ માર્ગે નદીકિનારેથી પાછા ઉતરીને નરવ્યાઘ્ર (રામ) રમણીય શિખરવાળા તે પર્વત પર ચઢ્યા.
2.102.32
ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः ।
परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥ २.१०२.३२ ॥
પછી પર્ણકુટીના દ્વારે પહોંચીને જગતપતિ (રામ) એ ભરત અને લક્ષ્મણ બંનેને બંને બાહુઓથી ભેટી લીધા.
2.102.33
तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्को ऽभवद्गिरौ ।
भ्रातऽणां सह वैदेह्याः सिंहानामिव नर्दताम् ॥ २.१०२.३३ ॥
રડતા તેમના અવાજથી, ભાઈઓ અને વૈદેહી (સીતા) સાથે, ગર્જતા સિંહોની જેમ પર્વતમાં પ્રતિધ્વનિ ઊઠ્યો.
2.102.34
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः ।
विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः ॥ २.१०२.३४ ॥
પિતા માટે જલાંજલિ આપતા રડતા મહાબળવાનોનો તુમુલ અવાજ સાંભળીને ભરતના સૈનિકો ભયભીત થયા.
2.102.35
अब्रुवंश्चापि रामेण भरतः सङ्गतो ध्रुवम् ।
तेषामेव महाञ्छब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥ २.१०२.३५ ॥
"ચોક્કસ ભરત રામ સાથે મળ્યો છે; મૃત પિતા માટે શોક કરનારાઓનો જ એ મોટો અવાજ છે" એમ તેઓ બોલ્યા.
2.102.36
अथ वासान् परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुखाः स्वनम् ।
अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः ॥ २.१०२.३६ ॥
પછી બધા પોતાના તંબુ છોડીને, એ અવાજ તરફ મોં કરીને, એક મનથી દોડીને પોતપોતાના સ્થાને ગયા.
2.102.37
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः ।
सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥ २.१०२.३७ ॥
કેટલાક ઘોડા પર, કેટલાક હાથી પર, કેટલાક સુશોભિત રથમાં ગયા; અને સુકુમાર એવા બીજા લોકો માત્ર પગે ચાલીને ગયા.
2.102.38
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।
द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ॥ २.१०२.३८ ॥
તાજેતરમાં જ વિખૂટા પડેલા રામને, જાણે લાંબા સમયથી દૂર હોય તેમ જોવાની ઇચ્છાથી સર્વ લોકો તરત આશ્રમ તરફ ચાલ્યા.
2.102.39
भ्रातऽणां त्वरितास्तत्र द्रष्टुकामाः समागमम् ।
ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिस्वनाकुलैः ॥ २.१०२.३९ ॥
ત્યાંનો મેળાપ જોવાની ઇચ્છાથી સગાંસંબંધીઓ ઉતાવળે અનેક પ્રકારનાં વાહનોમાં ગયા, જે ખરીઓ અને પૈડાંના અવાજથી ભરેલાં હતાં.
2.102.40
सा भूमिर्बहुभिर्यानैः खुरनेमिसमाहता ।
मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥ २.१०२.४० ॥
ઘણાં વાહનોનાં ખરી અને પૈડાંના આઘાતથી તે ભૂમિ, વાદળો ભેગાં થતાં આકાશ ગર્જે તેમ ભયંકર અવાજ કરવા લાગી.
2.102.41
तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः ।
आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥ २.१०२.४१ ॥
તે અવાજથી ડરેલા હાથીઓ, હાથિણીઓથી ઘેરાયેલા, ગંધથી પોતાનું નિવાસસ્થાન ચિહ્નિત કરતા ત્યાંથી બીજા વનમાં ગયા.
2.102.42
वराहवृकसङ्घाश्च महिषाः सर्प्पवानराः ।
व्याघ्रगोकर्णगवयाः वित्रेसुः पृषतैः सह ॥ २.१०२.४२ ॥
ભૂંડ અને વરુઓનાં ટોળાં, ભેંસો, સાપ અને વાંદરા, વાઘ, ગોકર્ણ અને ગવય — ચિત્તળ હરણો સાથે બધાં ભયભીત થયાં.
2.102.43
रथाङ्गसाह्वा नत्यूहाः हंसाः कारण्डवाः प्लवाः ।
तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ॥ २.१०२.४३ ॥
રથાંગસાહ્વ, નત્યૂહ, હંસ, કારંડવ અને પ્લવ પક્ષીઓ, તેમજ નર કોયલો અને ક્રૌંચ પણ ભાન ભૂલીને દિશાઓ તરફ ભાગ્યા.
2.102.44
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।
मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ॥ २.१०२.४४ ॥
તે અવાજથી ભયભીત પક્ષીઓથી આકાશ ભરાઈ ગયું અને લોકોથી ભૂમિ ભરાઈ ગઈ; ત્યારે બંને શોભી ઊઠ્યાં.
2.102.45
ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमरिन्दमम् ।
आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः ॥ २.१०२.४५ ॥
ત્યારે લોકોએ અચાનક એ પુરુષવ્યાઘ્ર, યશસ્વી, શત્રુદમન રામને ઓટલા પર બેઠેલા જોયા.
2.102.46
विगर्हमाणः कैकेयीं सहितो मन्थरामपि ।
अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखो ऽभवत् ॥ २.१०२.४६ ॥
કૈકેયી અને મંથરાને પણ નિંદતા લોકો રામ પાસે આવ્યા; તેમના મુખ આંસુથી ભરાઈ ગયા.
2.102.47
तान्नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदुःखितान् ।
पर्य्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः ॥ २.१०२.४७ ॥
આંસુભીની આંખોવાળા, અતિ દુઃખી એ લોકોને જોઈને ધર્મજ્ઞ રામે પિતા અને માતાની જેમ તેમને ભેટી લીધા.
2.102.48
स तत्र कांच्चित् परिषस्वजे नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् ।
चकार सर्वान् सवयस्य बान्धवान् यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मजः ॥ २.१०२.४८ ॥
ત્યાં રાજકુમાર રામે કેટલાકને ભેટી લીધા, અને કેટલાકે તેમને પ્રણામ કર્યા; મિત્રો અને સ્વજનો સાથેના સૌને યથાયોગ્ય રીતે પોતાના બનાવી લીધા.
2.102.49
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन् स्वनः ।
गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे ॥ २.१०२.४९ ॥
ત્યાં તે મહાત્માઓના રુદનનો અવાજ પૃથ્વી અને આકાશને ગુંજાવતો, પર્વતોની ગુફાઓમાં અને દિશાઓમાં સતત મૃદંગના ઘોષ જેવો સંભળાયો.