വാല്മീകി രാമായണം · സർഗം 2.102
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.102.1
तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।
राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः ॥ २.१०२.१ ॥
ഭരതൻ പറഞ്ഞ, പിതാവിന്റെ മരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആ കരുണാർദ്രമായ വാക്ക് കേട്ട് രാഘവൻ (രാമൻ) ബോധരഹിതനായി.
2.102.2
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा ।
वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परन्तपः ॥ २.१०२.२ ॥
യുദ്ധത്തിൽ ദാനവരുടെ ശത്രുവായ (ഇന്ദ്രൻ) എറിഞ്ഞ വജ്രം പോലെ, ഭരതൻ പറഞ്ഞ ആ അനിഷ്ടമായ വാക്കുവജ്രം ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നവനായ (രാമനിൽ) വീണു.
2.102.3
प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः ।
वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥ २.१०२.३ ॥
രാമൻ ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി; കാട്ടിൽ കോടാലിയാൽ മുറിക്കപ്പെട്ട, പൂത്ത അഗ്രമുള്ള മരം പോലെ അവൻ നിലത്തു വീണു.
2.102.4
तथा निपतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।
कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ २.१०२.४ ॥
ഇങ്ങനെ നിലത്ത് വീണുകിടന്ന രാമൻ, ഭൂമിയുടെ നാഥൻ, കരയിൽ ഇടിച്ച് തളർന്ന് ഉറങ്ങുന്ന ആന പോലെ കാണപ്പെട്ടു.
2.102.5
भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् ।
रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै ॥ २.१०२.५ ॥
നിങ്ങളുടെ സഹോദരന്മാർ സീതയോടൊപ്പം കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ദുഃഖത്താൽ ക്ഷീണിച്ച ആ മഹാധനുർധരനെ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും വെള്ളം തളിച്ചു.
2.102.6
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् ।
उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहु भाषितुम् ॥ २.१०२.६ ॥
എന്നാൽ അവൻ വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, രണ്ടു കണ്ണുകളിൽ നിന്നും കണ്ണീർ ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട്, കാകുത്സ്ഥൻ (രാമൻ) ദീനമായി ഏറെ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
2.102.7
स रामः स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् ।
उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम् ॥ २.१०२.७ ॥
ഭൂപതിയായ പിതാവ് സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചതു കേട്ട ധർമ്മാത്മാവായ രാമൻ ധർമ്മാനുസൃതമായ വാക്കുകൾ ഭരതനോട് പറഞ്ഞു.
2.102.8
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते ।
कस्तां राजवराद्धीनामयोध्यां पालयिष्यति ॥ २.१०२.८ ॥
പിതാവ് വിധിക്കപ്പെട്ട ഗതി പ്രാപിച്ച ശേഷം ഞാൻ അയോധ്യയിൽ എന്ത് ചെയ്യും? ശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവില്ലാത്ത ആ അയോധ്യയെ ഇനി ആര് പാലിക്കും?
2.102.9
किं नु तस्य मया कार्य्यं दुर्जातेन महात्मनः ।
यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः ॥ २.१०२.९ ॥
ആ മഹാത്മാവിനായി ദുർജാതനായ ഞാൻ ഇനി എന്ത് ചെയ്യാനുണ്ട്? എന്റെ ദുഃഖത്താൽ മരിച്ച അദ്ദേഹത്തിന് ഞാൻ സംസ്കാരവും ചെയ്തില്ലല്ലോ.
2.102.10
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वया ऽनघ ।
शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥ २.१०२.१० ॥
അഹോ ഭരതാ! പാപരഹിതനേ, നിന്റെ ലക്ഷ്യം സിദ്ധിച്ചു; നീയും ശത്രുഘ്നനും എല്ലാ പ്രേതകർമ്മങ്ങളിലും രാജാവിനെ ആദരിച്ചു.
2.102.11
निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विना कृताम् ।
निवृत्तवनवासोपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ॥ २.१०२.११ ॥
രാജാവില്ലാതെ, നേതൃത്വവും ഏകാഗ്രതയുമില്ലാതെ ആക്കപ്പെട്ട അയോധ്യയിലേക്ക് വനവാസം കഴിഞ്ഞ് മടങ്ങിയാലും പോകാൻ ഞാൻ ഒരുക്കമല്ല.
2.102.12
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप ।
को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥ २.१०२.१२ ॥
ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നവനേ! വനവാസം കഴിഞ്ഞ് ഞാൻ അയോധ്യയിലിരിക്കുമ്പോൾ, പിതാവ് പരലോകം പ്രാപിച്ച ശേഷം ആരാണ് വീണ്ടും എന്നെ ഭരിക്കുക?
2.102.13
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् ॥ २.१०२.१३ ॥
മുമ്പ് സദാചാരിയായ എന്നെ കണ്ട് പിതാവ് ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞ ആ വാക്കുകൾ, ചെവിക്ക് സുഖമേകുന്ന ആ വാക്കുകൾ ഇനി ഞാൻ എവിടെ നിന്ന് കേൾക്കും?
2.102.14
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः ।
उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ २.१०२.१४ ॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭരതനോട് സംസാരിച്ച ശേഷം, ശോകാകുലനായ രാഘവൻ പൂർണചന്ദ്രസമാനമായ മുഖമുള്ള ഭാര്യയുടെ അടുത്തെത്തി പറഞ്ഞു.
2.102.15
सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनो ऽसि लक्ष्मण ।
भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥ २.१०२.१५ ॥
സീതേ, നിന്റെ ശ്വശുരൻ മരിച്ചിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, നീ പിതാവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ടവനായിരിക്കുന്നു. സ്വർഗം പ്രാപിച്ച ഭൂപതിയെക്കുറിച്ച് ഭരതൻ ദുഃഖവാർത്ത അറിയിച്ചു.
2.102.16
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत ।
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ॥ २.१०२.१६ ॥
കാകുത്സ്ഥൻ (രാമൻ) ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ആ യശസ്വികളായ രാജകുമാരന്മാരുടെ കണ്ണുകളിൽ ധാരാളം കണ്ണീർ നിറഞ്ഞു.
2.102.17
ततस्ते भ्रातरः सर्वे भृशमाश्वास्य राघवम् ।
अब्रुवन् जगतीभर्त्तुः क्रियतामुदकं पितुः ॥ २.१०२.१७ ॥
അപ്പോൾ ആ സഹോദരന്മാരെല്ലാം രാഘവനെ ഏറെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു: "ഭൂപതിയായ പിതാവിന് ഉദകക്രിയ ചെയ്യട്ടെ."
2.102.18
सा सीता श्वशुरं श्रुत्वा स्वर्गलोकगतं नृपम् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामशकन्नेक्षितुं पतिम् ॥ २.१०२.१८ ॥
സ്വർഗലോകം പ്രാപിച്ച ശ്വശുരനെക്കുറിച്ച് കേട്ട സീത, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളാൽ ഭർത്താവിനെ നോക്കാൻ കഴിയാത്തവളായി.
2.102.19
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् ।
उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥ २.१०२.१९ ॥
കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ജനകപുത്രിയെ സമാധാനിപ്പിച്ച ശേഷം, ദുഃഖിതനായ രാമൻ അവിടെവെച്ച് ലക്ഷ്മണനോട് ദുഃഖം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
2.102.20
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥ २.१०२.२० ॥
ഇംഗുദിപ്പിണ്ണാക്ക് കൊണ്ടുവരൂ, മേൽവസ്ത്രമായ വൽക്കലവും എടുക്കൂ. മഹാത്മാവായ പിതാവിന് ജലക്രിയ ചെയ്യാൻ ഞാൻ പോകും.
2.102.21
सीता पुरस्ताद्व्रजतुत्वमेनामभितो व्रज ।
अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥ २.१०२.२१ ॥
സീത മുന്നിൽ നടക്കട്ടെ; നീ അവളുടെ ഇരുവശത്തുമായി നടക്കൂ. ഈ വഴി അതിദാരുണമായതിനാൽ ഞാൻ പിന്നിൽ വരാം.
2.102.22
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।
मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान् ॥ २.१०२.२२ ॥
അപ്പോൾ അവരുടെ നിത്യാനുചരനും ആത്മജ്ഞനും മഹാമതിയും മൃദുവും ദാന്തനും ശാന്തനും രാമനിൽ ദൃഢഭക്തിയുള്ളവനുമായ (സുമന്ത്രൻ)...
2.102.23
सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्द्धमाश्वास्य राघवम् ।
अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥ २.१०२.२३ ॥
സുമന്ത്രൻ ആ രാജകുമാരന്മാരോടൊപ്പം രാഘവനെ സമാധാനിപ്പിച്ച്, ശിവമായ മന്ദാകിനി നദിയെ ആശ്രയിച്ച് (അവരെ ഇറക്കി).
2.102.24
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।
नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥ २.१०२.२४ ॥
അപ്പോൾ ആ യശസ്വികൾ കഷ്ടപ്പെട്ട്, നല്ല കടവുകളും എപ്പോഴും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന കാടുകളുമുള്ള രമ്യമായ മന്ദാകിനി നദിയിലെത്തി.
2.102.25
शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्द्दमम् ।
सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत्रैतत्ते भवत्विति ॥ २.१०२.२५ ॥
വേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്നതും ശുഭവും ചെളിയില്ലാത്തതുമായ തീർത്ഥത്തിലെത്തി, അവർ രാജാവിനായി വെള്ളം തളിച്ചു, "ഇത് നിനക്കായിരിക്കട്ടെ" എന്നു പറഞ്ഞു.
2.102.26
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.१०२.२६ ॥
വെള്ളം നിറച്ച അഞ്ജലി ഉയർത്തി, ആ രാജാവ് തെക്കുദിക്കിലേക്ക് മുഖം തിരിച്ച്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
2.102.27
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥ २.१०२.२७ ॥
രാജാക്കന്മാരിൽ വ്യാഘ്രമേ, ഈ നിർമ്മലവും അക്ഷയവുമായ ജലം നിനക്കുള്ളതാണ്. പിതൃലോകം പ്രാപിച്ച നിനക്ക് ഇന്ന് ഞാൻ നൽകിയത് എത്തിച്ചേരട്ടെ.
2.102.28
ततो मन्दाकिनीतीरात् प्रत्युत्तीर्य्य स राघवः ।
पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह ॥ २.१०२.२८ ॥
അനന്തരം മന്ദാകിനീതീരത്തുനിന്ന് കയറിവന്ന്, ആ തേജസ്വിയായ രാഘവൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പിതാവിനായി നിവാപം (തർപ്പണം) ചെയ്തു.
2.102.29
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।
न्यस्य रामः सुदुःखार्त्तो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.१०२.२९ ॥
ഇംഗുദിയും ബദരിയും ചേർത്ത പിണ്യാകം ദർഭപ്പായയിൽ വെച്ച്, അതിദുഃഖത്താൽ പീഡിതനായ രാമൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
2.102.30
इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम् ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ २.१०२.३० ॥
മഹാരാജാവേ, ഇത് ഭക്ഷിക്കുക; ഞങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നതിനാൽ നീയും സന്തുഷ്ടനാകട്ടെ. മനുഷ്യൻ ഏത് അന്നം ഭക്ഷിക്കുന്നുവോ അതുതന്നെ അവന്റെ ദേവതകളുടെയും അന്നം.
2.102.31
ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य्य नदीतटात् ।
आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ॥ २.१०२.३१ ॥
അതേ വഴിയിലൂടെ നദീതീരത്തുനിന്ന് തിരിച്ചു കടന്ന്, നരവ്യാഘ്രനായ (രാമൻ) മനോഹരമായ ശിഖരമുള്ള ആ പർവതത്തിൽ കയറി.
2.102.32
ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः ।
परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥ २.१०२.३२ ॥
പിന്നീട് ഇലക്കുടിലിന്റെ വാതിൽക്കൽ എത്തി, ജഗത്പതിയായ (രാമൻ) ഭരതനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഇരു കൈകളാലും പുണർന്നു.
2.102.33
तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्को ऽभवद्गिरौ ।
भ्रातऽणां सह वैदेह्याः सिंहानामिव नर्दताम् ॥ २.१०२.३३ ॥
കരയുന്നവരുടെ ശബ്ദത്താൽ, സഹോദരന്മാരും വൈദേഹിയും ചേർന്ന്, ഗർജിക്കുന്ന സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ മലയിൽ പ്രതിധ്വനി ഉയർന്നു.
2.102.34
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः ।
विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः ॥ २.१०२.३४ ॥
പിതാവിന് ഉദകക്രിയ ചെയ്തുകൊണ്ട് കരയുന്ന മഹാബലന്മാരുടെ മുഴക്കമുള്ള ശബ്ദം കേട്ട്, ഭരതന്റെ സൈനികർ ഭയന്നു.
2.102.35
अब्रुवंश्चापि रामेण भरतः सङ्गतो ध्रुवम् ।
तेषामेव महाञ्छब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥ २.१०२.३५ ॥
"തീർച്ചയായും ഭരതൻ രാമനോടൊപ്പം ചേർന്നിരിക്കുന്നു; മരിച്ച പിതാവിനെയോർത്ത് ശോകിക്കുന്നവരുടെ മഹാശബ്ദമാണത്" എന്ന് അവർ പറഞ്ഞു.
2.102.36
अथ वासान् परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुखाः स्वनम् ।
अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः ॥ २.१०२.३६ ॥
പിന്നീട് എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ കൂടാരങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ആ ശബ്ദത്തിനു നേരെ മുഖം തിരിച്ച്, ഒരേ മനസ്സോടെ ഓടി, തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് പോയി.
2.102.37
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः ।
सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥ २.१०२.३७ ॥
ചിലർ കുതിരകളിലും ചിലർ ആനകളിലും ചിലർ അലങ്കരിച്ച രഥങ്ങളിലും പോയി; സുകുമാരന്മാരായ മറ്റുചിലർ കാൽനടയായാണ് പോയത്.
2.102.38
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।
द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ॥ २.१०२.३८ ॥
അടുത്തിടെ വിട്ടുപിരിഞ്ഞ രാമനെ, ദീർഘകാലം അകന്നിരുന്നവനെപ്പോലെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് എല്ലാവരും വേഗത്തിൽ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി.
2.102.39
भ्रातऽणां त्वरितास्तत्र द्रष्टुकामाः समागमम् ।
ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिस्वनाकुलैः ॥ २.१०२.३९ ॥
അവിടത്തെ സമാഗമം കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ബന്ധുക്കൾ വേഗത്തിൽ, കുളമ്പടിയും ചക്രങ്ങളുടെ ഒച്ചയും നിറഞ്ഞ പലതരം വാഹനങ്ങളിൽ പോയി.
2.102.40
सा भूमिर्बहुभिर्यानैः खुरनेमिसमाहता ।
मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥ २.१०२.४० ॥
പലവിധ വാഹനങ്ങളുടെ കുളമ്പും ചക്രവും പതിഞ്ഞ ആ ഭൂമി, മേഘങ്ങൾ ഒത്തുചേരുമ്പോൾ ആകാശം മുഴങ്ങുന്നതുപോലെ ഘോരശബ്ദം പുറപ്പെടുവിച്ചു.
2.102.41
तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः ।
आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥ २.१०२.४१ ॥
ആ ഒച്ചയാൽ ഭയന്ന ആനകൾ, പിടിയാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഗന്ധത്താൽ വാസസ്ഥലം അടയാളപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് അവിടെനിന്ന് മറ്റൊരു കാട്ടിലേക്ക് പോയി.
2.102.42
वराहवृकसङ्घाश्च महिषाः सर्प्पवानराः ।
व्याघ्रगोकर्णगवयाः वित्रेसुः पृषतैः सह ॥ २.१०२.४२ ॥
കാട്ടുപന്നികളുടെയും ചെന്നായ്ക്കളുടെയും കൂട്ടങ്ങളും, പോത്തുകളും, പാമ്പുകളും കുരങ്ങുകളും, പുലികളും, ഗോകർണങ്ങളും ഗവയങ്ങളും പുള്ളിമാനുകളോടൊപ്പം ഭയപ്പെട്ടു.
2.102.43
रथाङ्गसाह्वा नत्यूहाः हंसाः कारण्डवाः प्लवाः ।
तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ॥ २.१०२.४३ ॥
രഥാംഗസാഹ്വങ്ങൾ, നത്യൂഹങ്ങൾ, ഹംസങ്ങൾ, കാരണ്ഡവങ്ങൾ, പ്ലവങ്ങൾ, അതുപോലെ ആൺകോകിലങ്ങളും ക്രൗഞ്ചങ്ങളും ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടി.
2.102.44
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।
मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ॥ २.१०२.४४ ॥
ആ ശബ്ദത്താൽ ഭയന്ന പക്ഷികളാൽ ആകാശം നിറഞ്ഞു; മനുഷ്യരാൽ ഭൂമി നിറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഇരുവയും ശോഭിച്ചു.
2.102.45
ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमरिन्दमम् ।
आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः ॥ २.१०२.४५ ॥
അപ്പോൾ ജനങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് പുരുഷവ്യാഘ്രനും യശസ്വിയും ശത്രുനിഗ്രഹിയുമായ രാമനെ തറയിൽ ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടു.
2.102.46
विगर्हमाणः कैकेयीं सहितो मन्थरामपि ।
अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखो ऽभवत् ॥ २.१०२.४६ ॥
കൈകേയിയെയും മന്ഥരയെയും കൂടി നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് ജനങ്ങൾ രാമനെ സമീപിച്ചു; അവരുടെ മുഖം കണ്ണീരിൽ നിറഞ്ഞു.
2.102.47
तान्नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदुःखितान् ।
पर्य्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः ॥ २.१०२.४७ ॥
കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അതിദുഃഖിതരായ ആ മനുഷ്യരെ കണ്ട ധർമ്മജ്ഞനായ രാമൻ, പിതാവിനെപ്പോലെയും മാതാവിനെപ്പോലെയും അവരെ ആലിംഗനം ചെയ്തു.
2.102.48
स तत्र कांच्चित् परिषस्वजे नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् ।
चकार सर्वान् सवयस्य बान्धवान् यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मजः ॥ २.१०२.४८ ॥
അവിടെ രാജകുമാരനായ രാമൻ ചിലരെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; ചിലർ അദ്ദേഹത്തെ വണങ്ങി. കൂട്ടുകാരും ബന്ധുക്കളുമുള്ള എല്ലാവരെയും യഥോചിതം സമീപിച്ച് തന്റേതാക്കി.
2.102.49
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन् स्वनः ।
गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे ॥ २.१०२.४९ ॥
അവിടെ ആ മഹാത്മാക്കളുടെ കരച്ചിലിന്റെ ശബ്ദം ഭൂമിയെയും ആകാശത്തെയും പ്രതിധ്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, പർവതഗുഹകളിലും ദിക്കുകളിലും നിരന്തരം മൃദംഗനാദം പോലെ കേൾക്കപ്പെട്ടു.