వాల్మీకి రామాయణం · సర్గ 2.102
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.102.1
तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।
राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः ॥ २.१०२.१ ॥
భరతుడు చెప్పిన, తండ్రి మరణంతో ముడిపడిన ఆ కరుణ వాక్యాన్ని విని రాఘవుడు (రాముడు) స్పృహ తప్పినవాడయ్యాడు.
2.102.2
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा ।
वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परन्तपः ॥ २.१०२.२ ॥
యుద్ధంలో దానవుల శత్రువు (ఇంద్రుడు) విసిరిన వజ్రంలా, భరతుడు చెప్పిన ఆ అప్రియమైన మాట-వజ్రం శత్రువులను దహించేవాడైన (రాముడి) పై పడింది.
2.102.3
प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः ।
वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥ २.१०२.३ ॥
రాముడు రెండు చేతులూ ఎత్తాడు; అడవిలో గొడ్డలితో నరికిన, పూసిన కొనలున్న చెట్టులా అతడు నేలపై పడిపోయాడు.
2.102.4
तथा निपतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।
कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ २.१०२.४ ॥
ఈ విధంగా నేలపై పడిన రాముడు, భూమికి అధిపతి, గట్టును ఢీకొట్టి అలసి నిద్రిస్తున్న ఏనుగులా కనిపించాడు.
2.102.5
भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् ।
रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै ॥ २.१०२.५ ॥
మీ సోదరులు సీతతో కలిసి ఏడుస్తూ, దుఃఖంతో కృశించిన ఆ మహా ధనుర్ధారిని నీళ్లతో అన్నివైపులా తడిపారు.
2.102.6
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् ।
उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहु भाषितुम् ॥ २.१०२.६ ॥
అతడు మళ్లీ స్పృహ పొంది, రెండు కళ్ల నుండి అశ్రువులు రాల్చుతూ, కాకుత్స్థుడు (రాముడు) దీనంగా ఎన్నో మాటలు చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు.
2.102.7
स रामः स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् ।
उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम् ॥ २.१०२.७ ॥
భూపతి అయిన తండ్రి స్వర్గస్థుడయ్యాడని విని ధర్మాత్ముడైన రాముడు ధర్మానుకూలమైన మాటలను భరతునితో పలికాడు.
2.102.8
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते ।
कस्तां राजवराद्धीनामयोध्यां पालयिष्यति ॥ २.१०२.८ ॥
తండ్రి విధించబడిన గతిని పొందిన తర్వాత నేను అయోధ్యలో ఏమి చేయాలి? శ్రేష్ఠ రాజు లేని ఆ అయోధ్యను ఇక ఎవరు పాలిస్తారు?
2.102.9
किं नु तस्य मया कार्य्यं दुर्जातेन महात्मनः ।
यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः ॥ २.१०२.९ ॥
ఆ మహాత్ముడి కోసం దుర్జాతుడనైన నేను ఇప్పుడు ఏమి చేయాలి? నా శోకంతో మరణించిన ఆయనకు నేను అంత్యక్రియలు కూడా చేయలేదే.
2.102.10
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वया ऽनघ ।
शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥ २.१०२.१० ॥
అహో భరతా! పాపరహితుడా, నీవు నీ ప్రయోజనాన్ని సాధించావు; నీవు, శత్రుఘ్నుడు అన్ని ప్రేతకార్యాలలోనూ రాజును గౌరవించారు.
2.102.11
निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विना कृताम् ।
निवृत्तवनवासोपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ॥ २.१०२.११ ॥
రాజు లేకుండా, నాయకత్వం లేకుండా, ఏకాగ్రత లేకుండా మారిన అయోధ్యకు, అరణ్యవాసం ముగించి తిరిగినా వెళ్లడానికి నేను సిద్ధంగా లేను.
2.102.12
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप ।
को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥ २.१०२.१२ ॥
శత్రుసంహారకా! అరణ్యవాసం పూర్తయి నేను అయోధ్యలో ఉన్నప్పుడు, తండ్రి పరలోకానికి వెళ్ళిన తర్వాత మళ్ళీ ఎవరు నన్ను పాలిస్తారు?
2.102.13
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् ॥ २.१०२.१३ ॥
పూర్వం సద్వర్తనుడనైన నన్ను చూసి తండ్రి ఓదారుస్తూ పలికిన ఆ మాటలను, చెవులకు సుఖమైన ఆ మాటలను ఇక నేను ఎక్కడ నుండి వినగలను?
2.102.14
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः ।
उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ २.१०२.१४ ॥
ఇలా చెప్పి భరతునితో మాట్లాడిన తరువాత, శోకంతో తపించిన రాఘవుడు పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల భార్య వద్దకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు.
2.102.15
सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनो ऽसि लक्ष्मण ।
भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥ २.१०२.१५ ॥
సీతా, నీ మామగారు మరణించారు. లక్ష్మణా, నీవు తండ్రిని కోల్పోయావు. భరతుడు స్వర్గస్థుడైన భూపతి గురించి దుఃఖవార్తను తెలిపాడు.
2.102.16
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत ।
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ॥ २.१०२.१६ ॥
కాకుత్స్థుడు (రాముడు) ఇలా మాట్లాడుతుండగా, ఆ యశస్వులైన రాకుమారుల కళ్ళలో అధికంగా కన్నీరు ఉబికింది.
2.102.17
ततस्ते भ्रातरः सर्वे भृशमाश्वास्य राघवम् ।
अब्रुवन् जगतीभर्त्तुः क्रियतामुदकं पितुः ॥ २.१०२.१७ ॥
అప్పుడు ఆ సోదరులంతా రాఘవుని ఎంతగానో ఓదార్చి, "భూపతి అయిన తండ్రికి ఉదకక్రియ చేయాలి" అని అన్నారు.
2.102.18
सा सीता श्वशुरं श्रुत्वा स्वर्गलोकगतं नृपम् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामशकन्नेक्षितुं पतिम् ॥ २.१०२.१८ ॥
స్వర్గలోకం చేరిన మామగారి గురించి విన్న సీత, కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో భర్తను చూడలేకపోయింది.
2.102.19
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् ।
उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥ २.१०२.१९ ॥
రాముడు ఏడుస్తున్న జనకుని కుమార్తెను ఓదార్చి, దుఃఖితుడై అక్కడ లక్ష్మణునితో దుఃఖభరితమైన మాటలు పలికాడు.
2.102.20
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥ २.१०२.२० ॥
ఇంగుదీ పిండి తీసుకురా, పై వస్త్రమైన నారచీరను కూడా తీసుకురా. మహాత్ముడైన తండ్రికి జలతర్పణం చేయడానికి నేను వెళ్తాను.
2.102.21
सीता पुरस्ताद्व्रजतुत्वमेनामभितो व्रज ।
अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥ २.१०२.२१ ॥
సీత ముందు నడవనీ; నువ్వు ఆమె పక్కనే నడువు. నేను వెనుక వస్తాను, ఎందుకంటే ఈ దారి అత్యంత భయంకరమైనది.
2.102.22
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।
मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान् ॥ २.१०२.२२ ॥
అప్పుడు వారికి నిత్య అనుచరుడు, ఆత్మజ్ఞుడు, మహామతి, మృదుస్వభావి, దాంతుడు, శాంతుడు, రాముని పట్ల దృఢ భక్తి కలవాడు (సుమంత్రుడు)...
2.102.23
सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्द्धमाश्वास्य राघवम् ।
अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥ २.१०२.२३ ॥
సుమంత్రుడు ఆ రాజకుమారులతో కలిసి రాఘవుని ఓదార్చి, శుభకరమైన మందాకినీ నదిని ఆశ్రయించి (వారిని దింపాడు).
2.102.24
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।
नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥ २.१०२.२४ ॥
అప్పుడు ఆ యశస్వులు కష్టంగా మంచి రేవులు గల, ఎల్లప్పుడూ పూలు పూసిన అడవులు కలిగిన రమణీయమైన మందాకినీ నదిని చేరుకున్నారు.
2.102.25
शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्द्दमम् ।
सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत्रैतत्ते भवत्विति ॥ २.१०२.२५ ॥
వేగవంతమైన ప్రవాహం గల, శుభప్రదమైన, బురద లేని తీర్థాన్ని చేరి, వారు రాజు కోసం నీటిని చల్లి, "ఇది నీకు కలుగుగాక" అన్నారు.
2.102.26
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.१०२.२६ ॥
నీటితో నిండిన అంజలిని పట్టుకుని, ఆ రాజు దక్షిణ దిక్కు వైపు తిరిగి ఏడుస్తూ ఈ మాటలు పలికాడు.
2.102.27
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥ २.१०२.२७ ॥
రాజులలో పులివంటివాడా, ఈ నిర్మలమైన, అక్షయమైన జలం నీకు. ఇవాళ నేను ఇచ్చిన ఇది పితృలోకానికి వెళ్లిన నీకు చేరుగాక.
2.102.28
ततो मन्दाकिनीतीरात् प्रत्युत्तीर्य्य स राघवः ।
पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह ॥ २.१०२.२८ ॥
అప్పుడు మందాకినీ తీరం నుండి తిరిగి వచ్చి, ఆ తేజస్వి రాఘవుడు సోదరులతో కలిసి తండ్రికి నివాపం (తర్పణం) చేశాడు.
2.102.29
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।
न्यस्य रामः सुदुःखार्त्तो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.१०२.२९ ॥
ఇంగుదీ, రేగు కలిపిన పిణ్యాకాన్ని దర్భ పరుపుపై ఉంచి, అతి దుఃఖంతో పీడితుడైన రాముడు ఏడుస్తూ ఈ మాటలు పలికాడు.
2.102.30
इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम् ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ २.१०२.३० ॥
మహారాజా, దీనిని తిను; మేము ఏది తింటామో దానితో నీవూ సంతోషించు. మనిషి ఏ అన్నాన్ని తింటాడో, ఆ అన్నమే అతని దేవతలకూ ఆహారం.
2.102.31
ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य्य नदीतटात् ।
आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ॥ २.१०२.३१ ॥
అప్పుడు అదే మార్గంలో నది ఒడ్డు నుండి తిరిగి దాటి, నరవ్యాఘ్రుడు (రాముడు) రమణీయ శిఖరం గల ఆ పర్వతాన్ని ఎక్కాడు.
2.102.32
ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः ।
परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥ २.१०२.३२ ॥
అప్పుడు పర్ణకుటీ ద్వారం చేరి, జగత్పతి (రాముడు) భరతుడిని, లక్ష్మణుడిని ఇరు బాహువులతో కౌగిలించుకున్నాడు.
2.102.33
तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्को ऽभवद्गिरौ ।
भ्रातऽणां सह वैदेह्याः सिंहानामिव नर्दताम् ॥ २.१०२.३३ ॥
ఏడుస్తున్న వారి శబ్దంతో, సోదరులు మరియు వైదేహి (సీత) కలిసి గర్జిస్తున్న సింహాల వలె, పర్వతంలో ప్రతిధ్వని కలిగింది.
2.102.34
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः ।
विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः ॥ २.१०२.३४ ॥
తండ్రికి ఉదకదానం చేస్తూ ఏడుస్తున్న మహాబలుల భయంకరమైన శబ్దాన్ని విని, భరతుని సైనికులు భయపడ్డారు.
2.102.35
अब्रुवंश्चापि रामेण भरतः सङ्गतो ध्रुवम् ।
तेषामेव महाञ्छब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥ २.१०२.३५ ॥
"నిశ్చయంగా భరతుడు రాముడితో కలిసాడు; చనిపోయిన తండ్రి కోసం శోకిస్తున్న వారి మహాశబ్దమే అది" అని వారు అన్నారు.
2.102.36
अथ वासान् परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुखाः स्वनम् ।
अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः ॥ २.१०२.३६ ॥
అప్పుడు అందరూ తమ డేరాలను వదిలి, ఆ శబ్దం వైపు ముఖం తిప్పి, ఏకమనస్కులై పరుగెత్తుతూ తమ తమ స్థానాలకు వెళ్లిపోయారు.
2.102.37
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः ।
सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥ २.१०२.३७ ॥
కొందరు గుర్రాలపై, కొందరు ఏనుగులపై, కొందరు అలంకరించిన రథాలపై వెళ్ళారు; సుకుమారులైన మరికొందరు కాలినడకనే వెళ్ళారు.
2.102.38
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।
द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ॥ २.१०२.३८ ॥
ఇటీవలే దూరమైన రాముణ్ణి, చాలాకాలం దూరంగా ఉన్నవానిలా చూడాలనే కోరికతో ప్రజలందరూ వెంటనే ఆశ్రమం వైపు వెళ్ళారు.
2.102.39
भ्रातऽणां त्वरितास्तत्र द्रष्टुकामाः समागमम् ।
ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिस्वनाकुलैः ॥ २.१०२.३९ ॥
అక్కడి కలయికను చూడాలనే కోరికతో బంధువుల సమూహాలు త్వరగా, గిట్టలు, చక్రాల శబ్దాలతో నిండిన అనేక రకాల వాహనాలపై వెళ్ళారు.
2.102.40
सा भूमिर्बहुभिर्यानैः खुरनेमिसमाहता ।
मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥ २.१०२.४० ॥
అనేక వాహనాల గిట్టలు, చక్రాల దెబ్బలతో ఆ భూమి మేఘాలు కలిసినప్పుడు ఆకాశం గర్జించినట్లు భయంకర ధ్వని చేసింది.
2.102.41
तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः ।
आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥ २.१०२.४१ ॥
ఆ శబ్దంతో భయపడిన ఏనుగులు, ఆడ ఏనుగులచే చుట్టుముట్టబడి, తమ వాసనతో నివాసాన్ని గుర్తిస్తూ అక్కడి నుండి మరొక అడవికి వెళ్ళాయి.
2.102.42
वराहवृकसङ्घाश्च महिषाः सर्प्पवानराः ।
व्याघ्रगोकर्णगवयाः वित्रेसुः पृषतैः सह ॥ २.१०२.४२ ॥
అడవిపందుల, తోడేళ్ళ గుంపులు, దున్నలు, పాములు, కోతులు, పులులు, గోకర్ణ జంతువులు, గవయములు—చుక్కల జింకలతో కలిసి భయపడ్డాయి.
2.102.43
रथाङ्गसाह्वा नत्यूहाः हंसाः कारण्डवाः प्लवाः ।
तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ॥ २.१०२.४३ ॥
రథాంగసాహ్వులు, నత్యూహులు, హంసలు, కారండవాలు, ప్లవాలు, అలాగే మగ కోయిలలు, క్రౌంచ పక్షులు కూడా స్పృహ తప్పినట్లు దిక్కులకు పారిపోయాయి.
2.102.44
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।
मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ॥ २.१०२.४४ ॥
ఆ శబ్దంతో భయభ్రాంతులైన పక్షులతో ఆకాశం నిండిపోయింది; మనుషులతో భూమి నిండిపోయింది. అప్పుడు రెండూ ఒకేలా ప్రకాశించాయి.
2.102.45
ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमरिन्दमम् ।
आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः ॥ २.१०२.४५ ॥
అప్పుడు ప్రజలు అకస్మాత్తుగా ఆ నరులలో పులి, కీర్తిమంతుడు, శత్రునాశకుడు అయిన రాముడు వేదికపై కూర్చుని ఉండటం చూశారు.
2.102.46
विगर्हमाणः कैकेयीं सहितो मन्थरामपि ।
अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखो ऽभवत् ॥ २.१०२.४६ ॥
కైకేయిని, మంథరను కూడా నిందిస్తూ ప్రజలు రాముని సమీపించారు; వారి ముఖాలు కన్నీటితో నిండాయి.
2.102.47
तान्नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदुःखितान् ।
पर्य्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः ॥ २.१०२.४७ ॥
కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో అతి దుఃఖితులైన ఆ ప్రజలను చూసి ధర్మజ్ఞుడైన రాముడు తండ్రిలా, తల్లిలా వారిని కౌగిలించుకున్నాడు.
2.102.48
स तत्र कांच्चित् परिषस्वजे नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् ।
चकार सर्वान् सवयस्य बान्धवान् यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मजः ॥ २.१०२.४८ ॥
అక్కడ రాజకుమారుడు రాముడు కొందరిని కౌగిలించుకున్నాడు, కొందరు అతనికి నమస్కరించారు; స్నేహితులు, బంధువులతో ఉన్న అందరినీ తగిన విధంగా పలకరించి తనవారిగా చేసుకున్నాడు.
2.102.49
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन् स्वनः ।
गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे ॥ २.१०२.४९ ॥
అక్కడ ఆ మహాత్ముల రోదన ధ్వని భూమిని, ఆకాశాన్ని ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ, పర్వతాల గుహలలోను దిక్కులలోను నిరంతరం మృదంగ ధ్వని వలె వినిపించింది.