वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.102
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.102.1
तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।
राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः ॥ २.१०२.१ ॥
भरताने सांगितलेले, पित्याच्या मृत्यूशी संबंधित ते करुण वचन ऐकून राघव (राम) चेतनाहीन झाले.
2.102.2
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा ।
वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परन्तपः ॥ २.१०२.२ ॥
युद्धात दानवांच्या शत्रूने (इंद्राने) फेकलेल्या वज्राप्रमाणे, भरताने सांगितलेले ते अप्रिय वाणीरूपी वज्र शत्रूंना तापवणाऱ्या (रामावर) कोसळले.
2.102.3
प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः ।
वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥ २.१०२.३ ॥
रामाने दोन्ही बाहू उंचावले; वनात कुऱ्हाडीने तोडलेल्या, फुललेल्या शेंड्याच्या वृक्षाप्रमाणे ते भूमीवर कोसळले.
2.102.4
तथा निपतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।
कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ २.१०२.४ ॥
अशा प्रकारे भूमीवर पडलेले राम, पृथ्वीचे स्वामी, काठावर धडका मारून थकलेल्या झोपलेल्या हत्तीसारखे दिसले.
2.102.5
भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् ।
रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै ॥ २.१०२.५ ॥
तुमच्या बंधूंनी सीतेसोबत रडत, शोकाने कृश झालेल्या त्या महाधनुर्धराला सर्व बाजूंनी पाण्याने शिंपडले.
2.102.6
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् ।
उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहु भाषितुम् ॥ २.१०२.६ ॥
पण ते पुन्हा शुद्धीवर आले आणि दोन्ही डोळ्यांतून अश्रू ढाळत काकुत्स्थ (राम) दीनपणे बरेच काही बोलू लागले.
2.102.7
स रामः स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् ।
उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम् ॥ २.१०२.७ ॥
पृथ्वीपती पिता स्वर्गवासी झाल्याचे ऐकून धर्मात्मा राम भरताला धर्मानुकूल शब्द बोलला.
2.102.8
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते ।
कस्तां राजवराद्धीनामयोध्यां पालयिष्यति ॥ २.१०२.८ ॥
पिता नियत गतीला गेल्यावर मी अयोध्येत काय करू? श्रेष्ठ राजाविना त्या अयोध्येचे आता कोण पालन करील?
2.102.9
किं नु तस्य मया कार्य्यं दुर्जातेन महात्मनः ।
यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः ॥ २.१०२.९ ॥
त्या महात्म्यासाठी दुर्जात अशा मला आता काय करायचे आहे? माझ्या शोकाने मृत्यू पावलेल्या त्यांचे मी अंत्यसंस्कारही केले नाहीत.
2.102.10
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वया ऽनघ ।
शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥ २.१०२.१० ॥
अहो भरता! निष्पाप, तुझे प्रयोजन सिद्ध झाले; तू आणि शत्रुघ्नाने सर्व प्रेतकार्यांमध्ये राजाचा सन्मान केलात.
2.102.11
निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विना कृताम् ।
निवृत्तवनवासोपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ॥ २.१०२.११ ॥
राजाविना, नेतृत्व व एकाग्रता नसलेल्या अयोध्येत वनवास संपवून परतलो तरी जायला मी तयार नाही.
2.102.12
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप ।
को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥ २.१०२.१२ ॥
हे शत्रुतापना! वनवास संपवून मी अयोध्येत असताना, पिता परलोकी गेल्यावर पुन्हा कोण मला शासन करील?
2.102.13
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् ॥ २.१०२.१३ ॥
पूर्वी सदाचारी मला पाहून पिता सांत्वन करीत जी वचने बोलत, ती कानांना सुख देणारी वचने मी आता कोठून ऐकणार?
2.102.14
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः ।
उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ २.१०२.१४ ॥
असे बोलून भरताशी संवाद केल्यानंतर शोकसंतप्त राघव पूर्णचंद्रासारख्या मुखाच्या पत्नीजवळ जाऊन म्हणाला.
2.102.15
सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनो ऽसि लक्ष्मण ।
भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥ २.१०२.१५ ॥
हे सीते, तुझे सासरे मृत झाले आहेत. हे लक्ष्मणा, तू पित्याला मुकला आहेस. स्वर्गगत पृथ्वीपतीविषयी भरताने दुःखवार्ता सांगितली.
2.102.16
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत ।
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ॥ २.१०२.१६ ॥
काकुत्स्थ (राम) असे बोलत असताना, त्या यशस्वी राजकुमारांच्या डोळ्यांत विपुल अश्रू दाटून आले.
2.102.17
ततस्ते भ्रातरः सर्वे भृशमाश्वास्य राघवम् ।
अब्रुवन् जगतीभर्त्तुः क्रियतामुदकं पितुः ॥ २.१०२.१७ ॥
तेव्हा ते सर्व बंधू राघवाला खूप धीर देऊन म्हणाले, "जगताधिपती पित्यासाठी उदकक्रिया करावी."
2.102.18
सा सीता श्वशुरं श्रुत्वा स्वर्गलोकगतं नृपम् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामशकन्नेक्षितुं पतिम् ॥ २.१०२.१८ ॥
स्वर्गलोकी गेलेल्या सासऱ्यांची वार्ता ऐकून सीता अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी पतीकडे पाहू शकली नाही.
2.102.19
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् ।
उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥ २.१०२.१९ ॥
रडणाऱ्या जनकात्मजेला धीर देऊन दुःखी झालेला राम तेथे लक्ष्मणाला दुःखभरे शब्द म्हणाला.
2.102.20
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥ २.१०२.२० ॥
इंगुदीची पेंड आण आणि वरचे वल्कल वस्त्रही आण. महात्मा पित्याच्या जलक्रियेसाठी मी जाईन.
2.102.21
सीता पुरस्ताद्व्रजतुत्वमेनामभितो व्रज ।
अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥ २.१०२.२१ ॥
सीता पुढे चालो, तू तिच्या सभोवती चाल. मी मागे येईन, कारण हा मार्ग अत्यंत दारुण आहे.
2.102.22
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।
मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान् ॥ २.१०२.२२ ॥
तेव्हा त्यांचा नित्य अनुचर, आत्मज्ञ, महामती, मृदु, संयमी, शांत आणि रामाच्या ठायी दृढ भक्ती असलेला (सुमंत्र)...
2.102.23
सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्द्धमाश्वास्य राघवम् ।
अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥ २.१०२.२३ ॥
सुमंत्राने त्या राजपुत्रांसह राघवाला धीर देऊन, शुभ मंदाकिनी नदीचा आधार घेत (त्यांना खाली उतरवले).
2.102.24
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।
नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥ २.१०२.२४ ॥
तेव्हा ते यशस्वी कष्टाने उत्तम घाट असलेल्या, सदैव फुललेल्या वनांनी युक्त अशा रम्य मंदाकिनी नदीजवळ पोहोचले.
2.102.25
शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्द्दमम् ।
सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत्रैतत्ते भवत्विति ॥ २.१०२.२५ ॥
वेगवान प्रवाह असलेल्या, शुभ आणि चिखलविरहित तीर्थावर पोहोचून त्यांनी राजासाठी पाणी शिंपडले आणि म्हटले, "हे तुमच्यासाठी असो."
2.102.26
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.१०२.२६ ॥
पाण्याने भरलेली अंजली उचलून, तो राजा दक्षिण दिशेकडे तोंड करून रडत हे शब्द बोलला.
2.102.27
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥ २.१०२.२७ ॥
हे राजश्रेष्ठा, हे निर्मळ, अक्षय पाणी तुमच्यासाठी आहे. पितृलोकात गेलेल्या तुमच्यापर्यंत आज मी दिलेले हे पोहोचो.
2.102.28
ततो मन्दाकिनीतीरात् प्रत्युत्तीर्य्य स राघवः ।
पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह ॥ २.१०२.२८ ॥
नंतर मंदाकिनीच्या तीरावरून वर येऊन त्या तेजस्वी राघवाने बंधूंसह वडिलांसाठी निवाप (तर्पण) केले.
2.102.29
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।
न्यस्य रामः सुदुःखार्त्तो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥ २.१०२.२९ ॥
इंगुदी व बोरं मिसळलेला पिण्याक दर्भाच्या अंथरुणावर ठेवून, अत्यंत दुःखाने व्याकूळ झालेला राम रडत हे शब्द बोलला.
2.102.30
इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम् ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ २.१०२.३० ॥
हे महाराजा, हे सेवन करा; आम्ही जे खातो त्यानेच तुम्हीही तृप्त व्हा. मनुष्य जे अन्न खातो तेच त्याच्या देवतांचेही अन्न असते.
2.102.31
ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य्य नदीतटात् ।
आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ॥ २.१०२.३१ ॥
नंतर त्याच त्याच मार्गाने नदीकाठावरून परत उतरून नरव्याघ्र (राम) रमणीय शिखर असलेल्या त्या पर्वतावर चढले.
2.102.32
ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः ।
परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥ २.१०२.३२ ॥
नंतर पर्णकुटीच्या दारी पोहोचून जगत्पती (राम) यांनी भरत आणि लक्ष्मण दोघांना दोन्ही बाहूंनी कवटाळले.
2.102.33
तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्को ऽभवद्गिरौ ।
भ्रातऽणां सह वैदेह्याः सिंहानामिव नर्दताम् ॥ २.१०२.३३ ॥
रडणाऱ्या त्यांच्या आवाजाने, बंधूंसह आणि वैदेही (सीता) यांच्यासह, गर्जणाऱ्या सिंहांप्रमाणे पर्वतात प्रतिध्वनी उमटला.
2.102.34
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः ।
विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः ॥ २.१०२.३४ ॥
वडिलांसाठी उदकक्रिया करत रडणाऱ्या महाबलवानांचा तुमुल आवाज ऐकून भरताचे सैनिक घाबरले.
2.102.35
अब्रुवंश्चापि रामेण भरतः सङ्गतो ध्रुवम् ।
तेषामेव महाञ्छब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥ २.१०२.३५ ॥
"निश्चितच भरत रामाला भेटला आहे; मृत वडिलांसाठी शोक करणाऱ्यांचाच तो मोठा आवाज आहे" असे ते म्हणू लागले.
2.102.36
अथ वासान् परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुखाः स्वनम् ।
अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः ॥ २.१०२.३६ ॥
मग सर्वजण आपापले तंबू सोडून, त्या आवाजाच्या दिशेने तोंड करून, एकमनाने धावत आपापल्या ठिकाणी गेले.
2.102.37
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः ।
सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥ २.१०२.३७ ॥
कोणी घोड्यांवरून, कोणी हत्तींवरून, कोणी सुशोभित रथांतून गेले; आणि सुकुमार असे इतर पायी चालत गेले.
2.102.38
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।
द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ॥ २.१०२.३८ ॥
नुकतेच दूर गेलेल्या रामाला, जणू फार काळ दूर असलेल्या रामाला, पाहण्याच्या इच्छेने सर्व लोक तत्काळ आश्रमाकडे निघाले.
2.102.39
भ्रातऽणां त्वरितास्तत्र द्रष्टुकामाः समागमम् ।
ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिस्वनाकुलैः ॥ २.१०२.३९ ॥
तेथील भेट पाहण्याच्या इच्छेने नातेवाईक त्वरेने विविध प्रकारच्या वाहनांतून गेले, ज्या खुरांच्या व चाकांच्या आवाजाने भरलेल्या होत्या.
2.102.40
सा भूमिर्बहुभिर्यानैः खुरनेमिसमाहता ।
मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥ २.१०२.४० ॥
अनेक वाहनांच्या खुरांनी व चाकांनी आदळलेली ती भूमी, ढगांचा मेळा होताना आकाश गर्जावे तसा तुमुल शब्द करू लागली.
2.102.41
तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः ।
आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥ २.१०२.४१ ॥
त्या आवाजाने घाबरलेले हत्ती, हत्तिणींनी वेढलेले, गंधाने आपले निवासस्थान चिन्हांकित करत तेथून दुसऱ्या अरण्यात गेले.
2.102.42
वराहवृकसङ्घाश्च महिषाः सर्प्पवानराः ।
व्याघ्रगोकर्णगवयाः वित्रेसुः पृषतैः सह ॥ २.१०२.४२ ॥
डुकरे व लांडग्यांचे कळप, म्हैशी, साप व वानर, वाघ, गोकर्ण व गवय — चितळ हरिणांसोबत सर्व भयभीत झाले.
2.102.43
रथाङ्गसाह्वा नत्यूहाः हंसाः कारण्डवाः प्लवाः ।
तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ॥ २.१०२.४३ ॥
रथांगसाह्व, नत्यूह, हंस, कारंडव आणि प्लव पक्षी, तसेच नर कोकिळा आणि क्रौंच हे भान हरपून दिशांकडे पळाले.
2.102.44
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।
मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ॥ २.१०२.४४ ॥
त्या आवाजाने घाबरलेल्या पक्ष्यांनी आकाश भरले आणि लोकांनी भूमी भरली; तेव्हा दोन्ही शोभू लागली.
2.102.45
ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमरिन्दमम् ।
आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः ॥ २.१०२.४५ ॥
मग लोकांनी अचानक त्या पुरुषव्याघ्र, यशस्वी, शत्रुदमन करणाऱ्या रामाला चबुतऱ्यावर बसलेले पाहिले.
2.102.46
विगर्हमाणः कैकेयीं सहितो मन्थरामपि ।
अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखो ऽभवत् ॥ २.१०२.४६ ॥
कैकेयी आणि मंथरेचीही निंदा करत लोक रामाजवळ आले; त्यांची तोंडे अश्रूंनी भरली.
2.102.47
तान्नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदुःखितान् ।
पर्य्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः ॥ २.१०२.४७ ॥
अश्रूंनी डबडबलेले डोळे असलेल्या, अत्यंत दुःखी त्या लोकांना पाहून धर्मज्ञ रामाने पित्यासारखे आणि मातेसारखे त्यांना आलिंगन दिले.
2.102.48
स तत्र कांच्चित् परिषस्वजे नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् ।
चकार सर्वान् सवयस्य बान्धवान् यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मजः ॥ २.१०२.४८ ॥
तेथे राजपुत्र रामाने काहींना आलिंगन दिले, तर काहींनी त्याला नमन केले; मित्र व नातेवाइकांसह सर्वांना यथोचित आपलेसे करून घेतले.
2.102.49
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन् स्वनः ।
गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे ॥ २.१०२.४९ ॥
तेथे त्या महात्म्यांचा रुदनाचा ध्वनी पृथ्वी व आकाश दुमदुमवत, पर्वतांच्या गुहांमध्ये व दिशांमध्ये सतत मृदंगाच्या नादासारखा ऐकू येऊ लागला.