वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.104
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.104.1
तं तु रामः समाज्ञाय भ्रातरं गुरुवत्सलम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २.१०४.१ ॥
परंतु राम, गुरुजनांवर प्रेम करणाऱ्या त्या बंधूला ओळखून, बंधू लक्ष्मणासह त्याला विचारू लागला.
2.104.2
किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया ।
यस्मात्त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनी ॥ २.१०४.२ ॥
तू जे बोललास ते मला ऐकायचे आहे; तू वल्कले, जटा आणि मृगाजिन धारण करून या देशात आला आहेस.
2.104.3
किं निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः ।
हित्वा राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ २.१०४.३ ॥
काळे मृगाजिन आणि जटा धारण करून, राज्य सोडून तू या देशात का प्रवेशलास? ते सर्व तू सांगावे.
2.104.4
इत्युक्तः कैकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना ।
प्रगृह्य बलवद्भूयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ २.१०४.४ ॥
महात्मा काकुत्स्थ रामाने असे विचारल्यावर, कैकेयीचा पुत्र मोठ्या प्रयत्नाने स्वतःला आवरून, हात जोडून पुन्हा हे शब्द बोलला.
2.104.5
आर्य्यं तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
गतः स्वर्गं महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडितः ॥ २.१०४.५ ॥
आर्य पिता आम्हांला सोडून, अत्यंत कठीण कर्म करून, पुत्रशोकाने पीडित होऊन महाबाहू स्वर्गाला गेले.
2.104.6
स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परन्तप ।
चकार सुमहत्पापमिदमात्मयशोहरम् ॥ २.१०४.६ ॥
हे शत्रुतापना! माझी माता कैकेयी एका स्त्रीने प्रेरित होऊन, स्वतःच्या यशाचा नाश करणारे हे अतिशय मोठे पाप करती झाली.
2.104.7
सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता ।
पतिष्यति महाघोरे निरये जननी मम ॥ २.१०४.७ ॥
राज्याचे फळ न मिळवता, विधवा होऊन शोकाने कृश झालेली ती, माझी माता महाभयंकर नरकात पडेल.
2.104.8
तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्त्तुमर्हसि ।
अभिषिञ्चस्व चाद्यैव राज्येनप मघवानिव ॥ २.१०४.८ ॥
तुझ्या दासावर कृपा कर; आजच राज्य स्वीकारून इंद्राप्रमाणे अभिषिक्त हो.
2.104.9
इमाः प्रकृतयः सर्वा विधवा मातरश्च याः ।
त्वत्सकाशमनुप्राप्ताः प्रसादं कर्त्तुमर्हसि ॥ २.१०४.९ ॥
तुझ्याकडे आलेल्या या सर्व प्रजा आणि विधवा माता यांच्यावर कृपा कर.
2.104.10
तदानुपूर्व्या युक्तं च युक्तं चात्मनि मानद ।
राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान् सुहृदः कुरु ॥ २.१०४.१० ॥
हे मानदात्या! हे क्रमानुसार योग्य आहे आणि तुझ्यासाठीही योग्य आहे; धर्माने राज्य प्राप्त कर आणि सुहृदांच्या इच्छा पूर्ण कर.
2.104.11
भवत्वविधवा भूमिः समग्रा पतिना त्वया ।
शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा ॥ २.१०४.११ ॥
निर्मल चंद्रामुळे शरद्ऋतूची रात्र जशी शोभते, तसे तुझ्याकडून ही संपूर्ण भूमी पतीयुक्त होऊन विधवा न राहो.
2.104.12
एभिश्च सचिवैः सार्द्धं शिरसा याचितो मया ।
भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्त्तुमर्हसि ॥ २.१०४.१२ ॥
या मंत्र्यांसह मस्तक नमवून मी तुझी याचना करतो; भाऊ, शिष्य आणि दास अशा माझ्यावर कृपा कर.
2.104.13
तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं प्रकृतिमण्डलम् ।
पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमर्हसि ॥ २.१०४.१३ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, पित्याची ही शाश्वत परंपरा आणि पूजनीय असे हे संपूर्ण प्रजामंडळ तू ओलांडू नयेस.
2.104.14
एवमुक्त्वा महाबाहुः सबाष्पः कैकयीसुतः ।
रामस्य शिरसा पादौ जग्राह विधिवत्पुनः ॥ २.१०४.१४ ॥
असे बोलून, अश्रूंसह महाबाहू कैकेयीपुत्राने पुन्हा विधिपूर्वक रामाचे चरण मस्तकाने धरले.
2.104.15
तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुनःपुनः ।
भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ २.१०४.१५ ॥
मत्त हत्तीप्रमाणे वारंवार उसासे टाकणाऱ्या भाऊ भरताला रामाने आलिंगन देऊन असे म्हटले.
2.104.16
कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः ।
राज्यहेतोः कथं पापमाचरेत्त्वद्विधो जनः ॥ २.१०४.१६ ॥
कुलीन, सत्त्वगुणसंपन्न, तेजस्वी आणि व्रतनिष्ठ असा तुझ्यासारखा माणूस राज्यासाठी पाप कसे करील?
2.104.17
न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरिसूदन ।
न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हसि ॥ २.१०४.१७ ॥
हे अरिसूदना, तुझ्यात मला अगदी सूक्ष्म दोषही दिसत नाही; बालपणामुळेही तू आईची निंदा करावीस असे नाही.
2.104.18
कामकारो महाप्राज्ञ गुरूणां सर्वदा ऽनघ ।
उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च विधीयते ॥ २.१०४.१८ ॥
हे महाप्रज्ञा, हे निष्पापा, वडीलधाऱ्यांच्या इच्छेनुसार वागणे नेहमीच विहित आहे; सज्ञान पत्नी आणि पुत्रांबाबतही असेच विधान आहे.
2.104.19
वयमस्य यथा लोके सङ्ख्याताः सौम्य साधुभिः ।
भार्य्याः पुत्राश्च शिष्याश्च त्वमनु ज्ञातुमर्हसि ॥ २.१०४.१९ ॥
जगात सज्जनांकडून जसे त्याच्या पत्नी, पुत्र आणि शिष्य म्हणून आम्ही गणलो जातो, तसेच तू (आम्हाला त्याची अनुमती देणे) योग्य आहेस.
2.104.20
वने वा चीरवसनं सौम्य कृष्णाजिनाम्बरम् ।
राज्ये वापि महाराजो मां वासयितुमीश्वरः ॥ २.१०४.२० ॥
हे सौम्या, वनात वल्कलवस्त्रे आणि काळ्या हरणाचे कातडे परिधान करून, किंवा राज्यात सुद्धा, महाराज मला राहायला लावण्यास समर्थ आहेत.
2.104.21
यावत्पितरि धर्मज्ञे गौरवं लोकसत्कृतम् ।
तावद्धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम् ॥ २.१०४.२१ ॥
धर्मज्ञ पित्याठा लोकांनी सन्मानलेला मान आहे तोवर, हे धर्मधारकांत श्रेष्ठा, मातेविषयीही मान आहे.
2.104.22
एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव ।
मातापितृभ्यामुक्तो ऽहं कथमन्यत् समाचरे ॥ २.१०४.२२ ॥
हे राघवा, धर्मशील अशा या माता-पित्यांनी मला 'वनात जा' असे सांगितले आहे; मी दुसरे काय आचरण करू?
2.104.23
त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम् ।
वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा ॥ २.१०४.२३ ॥
तू अयोध्येत लोकांनी सन्मानलेले राज्य मिळवायचे आहेस; आणि मला वल्कलवस्त्रे नेसून दण्डकारण्यात राहायचे आहे.
2.104.24
एवं कृत्वा महाराजो विभागं लोकसन्निधौ ।
व्यादिश्य च महातेजा दिवं दशरथो गतः ॥ २.१०४.२४ ॥
अशा प्रकारे महातेजस्वी महाराज दशरथ लोकांसमोर वाटणी करून, आज्ञा देऊन स्वर्गाला गेले.
2.104.25
स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तव ।
पित्रा दत्तं यथाभागमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ॥ २.१०४.२५ ॥
तो धर्मात्मा राजा तुझ्यासाठी प्रमाण आणि लोकगुरु आहे. पित्याने दिलेला वाटा तू उपभोगणे योग्य आहे.
2.104.26
चतुर्दशसमाः सौम्य दण्डकारण्यमाश्रितः ।
उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना ॥ २.१०४.२६ ॥
हे सौम्या, चौदा वर्षे दण्डकारण्यात राहून मी महात्मा पित्याने दिलेला वाटाच उपभोगीन.
2.104.27
यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः ।
तदेव मन्ये परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वरभावमप्यहम् ॥ २.१०४.२७ ॥
मनुष्यलोकात सन्मानित, देवेंद्रासारखे महात्मा पिता माझ्याशी जे बोलले तेच मी माझे परम हित मानतो; सर्वलोकेश्वरपदही नव्हे.