वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.11.1
तं मन्मथशरैर्विद्धं कामवेगवशानुगम्।
उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः ॥ २.११.१ ॥
मन्मथाच्या बाणांनी विद्ध झालेल्या, कामवेगाच्या अधीन असलेल्या त्या राजाला कैकेयी कठोर शब्द बोलली.
2.11.2
नास्मि विप्रकृता देव केनचिन्नावमानिता।
अभिप्रायस्तु मे कश्चित् तमिच्छामि त्वया कृतम् ॥ २.११.२ ॥
हे देवा, माझा कोणीही अपमान केलेला नाही, कोणीही मला दुखावलेले नाही. पण माझी एक इच्छा आहे; ती आपण पूर्ण करावी.
2.11.3
प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि।
अथ ते व्याहरिष्यामि यथाभिप्रार्थितं मया ॥ २.११.३ ॥
जर तुम्हाला ते करायचे असेल, तर आधी प्रतिज्ञा करा; मग मला जे हवे ते मी तुम्हाला सांगेन.
2.11.4
तामुवाच महाराजः कैकेयीमीषदुत्स्मयः।
कामी हस्तेन संगृह्य मूर्धजेषु भुवि स्थिताम् ॥ २.११.४ ॥
महाराज किंचित हसत, कामातुर होऊन, हाताने तिचे केस धरून, भूमीवर उभ्या असलेल्या कैकेयीला म्हणाले.
2.11.5
अवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम।
मनुजो मनुजव्याघ्राद् रामादन्यो न विद्यते ॥ २.११.५ ॥
हे गर्विष्ठे स्त्री, तुझ्यापेक्षाही माझा प्रिय कोणी नाही हे तुला ठाऊक नाही का? नरव्याघ्र राम यांच्यापेक्षा दुसरा कोणी नाही.
2.11.6
तेनाजय्येन मुख्येन राघवेण महात्मना।
शपे ते जीवनार्हेण ब्रूहि यन्मनसेप्सितम् ॥ २.११.६ ॥
अजिंक्य, श्रेष्ठ, महात्मा रघुवंशी रामाच्या नावाने, जगण्यास योग्य अशा त्याच्या नावाने मी तुझी शपथ घेतो; तुझ्या मनात जे इष्ट आहे ते सांग.
2.11.7
यं मुहूर्तमपश्यंस्तु न जीवे तमहं ध्रुवम्।
तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥ २.११.७ ॥
ज्याला क्षणभरही न पाहता मी निश्चितच जगू शकणार नाही, हे कैकेयी, त्या रामाची शपथ घेऊन मी तुझे वचन पूर्ण करीन अशी प्रतिज्ञा करतो.
2.11.8
आत्मना चात्मजैश्चान्यैर्वृणे यं मनुजर्षभम्।
तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥ २.११.८ ॥
मी स्वतः, माझ्या पुत्रांनी आणि इतरांनी ज्याला वरतो, त्या नरश्रेष्ठ रामाची शपथ घेऊन, हे कैकेयी, मी तुझे वचन पूर्ण करीन.
2.11.9
भद्रे हृदयमप्येतदनुमृश्योद्धरस्व मे।
एतत् समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत् साधु मन्यसे ॥ २.११.९ ॥
हे भद्रे, तुझ्या हृदयातही याचा विचार करून मला उद्धर. हे कैकेयी, हे नीट पाहून जे तुला चांगले वाटते ते सांग.
2.11.10
बलमात्मनि पश्यन्ती न विशङ्कितुमर्हसि।
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ॥ २.११.१० ॥
स्वतःमध्ये आपले बळ पाहणाऱ्या तुला शंका घेणे योग्य नाही. मी तुझी प्रीती निश्चित पूर्ण करीन; माझ्या सत्कर्माचीही शपथ तुझ्यासाठी घेतो.
2.11.11
सा तदर्थमना देवी तमभिप्रायमागतम्।
निर्माध्यस्थ्याच्च हर्षाच्च बभाषे दुर्वचं वचः ॥ २.११.११ ॥
त्या कार्यासाठी तत्पर असलेली ती देवी, आलेला तो हेतू ऐकून, निःपक्षपातीपणाच्या अभावाने आणि हर्षाने कठोर शब्द बोलली.
2.11.12
तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमात्मनः।
व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम् ॥ २.११.१२ ॥
त्या वचनाने अत्यंत हर्षित होऊन तिने आपला तो हेतू प्रकट केला, जसा जवळ आलेला महाभयंकर यमच.
2.11.13
यथा क्रमेण शपसे वरं मम ददासि च।
तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद् देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ॥ २.११.१३ ॥
तुम्ही क्रमाने शपथ घेऊन मला वर देत आहात; इंद्राच्या नेतृत्वाखालील तेहतीस देव हे ऐकोत.
2.11.14
चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः।
जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वाः सराक्षसाः ॥ २.११.१४ ॥
चंद्र आणि सूर्य, आकाश, ग्रह, रात्र व दिवस, दिशा, जग आणि ही पृथ्वी, गंधर्व व राक्षसांसह (हे ऐकोत).
2.11.15
निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवताः।
यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव ॥ २.११.१५ ॥
घरांमधील रात्रिचर प्राणी व गृहदेवता, आणि इतर जे प्राणी आहेत, त्यांना तुमचे बोलणे कळो.
2.11.16
सत्यसंधो महातेजा धर्मज्ञः सत्यवाक्शुचिः।
वरं मम ददात्येष सर्वे शृण्वन्तु दैवताः ॥ २.११.१६ ॥
सत्यसंध, महातेजस्वी, धर्मज्ञ, सत्यवचनी व शुचि असे हे मला वर देत आहेत; सर्व देवांनी ऐकावे.
2.11.17
ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ॥ २.११.१७ ॥
मग काममोहित झालेली ती वर देणाऱ्याला पुढे असे म्हणाली.
2.11.18
स्मर राजन् पुरा वृत्तं तस्मिन् देवासुरे रणे।
तत्र त्वां च्यावयच्छत्रुस्तव जीवितमन्तरा ॥ २.११.१८ ॥
हे राजा, पूर्वी देवासुर युद्धात घडलेली ती गोष्ट आठवा; तेथे शत्रूने तुम्हाला विचलित केले आणि तुमचे प्राण संकटात सापडले.
2.11.19
तत्र चापि मया देव यत् त्वं समभिरक्षितः।
जाग्रत्या यतमानायास्ततो मे प्रददौ वरौ ॥ २.११.१९ ॥
हे देवा, तिथेही मी जागरण करून प्रयत्नपूर्वक आपले रक्षण केले; त्याबद्दल आपण मला दोन वर दिले.
2.11.20
तौ दत्तौ च वरौ देव निक्षेपौ मृगयाम्यहम्।
तवैव पृथिवीपाल सकाशे रघुनन्दन ॥ २.११.२० ॥
हे देवा, दिलेले ते दोन वर आपल्याजवळच ठेव म्हणून आहेत; मी ते मागते. हे पृथ्वीपाला, हे रघुनंदना, ते आपल्याच जवळ आहेत.
2.11.21
तत् प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेद् दास्यसि मे वरम्।
अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता ॥ २.११.२१ ॥
ते वचन देऊन जर आपण धर्मानुसार मला वर दिला नाहीत, तर आजच आपल्याकडून अपमानित होऊन मी प्राण त्यागीन.
2.11.22
वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः।
प्रचस्कन्द विनाशाय पाशं मृग इवात्मनः ॥ २.११.२२ ॥
तेव्हा केवळ शब्दांनीच कैकेयीने राजाला आपल्या वशात आणले; स्वतःच्या विनाशासाठी पाशात उडी घेणाऱ्या हरिणाप्रमाणे राजा धावला.
2.11.23
ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम्।
वरौ देयौ त्वया देव तदा दत्तौ महीपते ॥ २.११.२३ ॥
मग कामाने मोहित झालेल्या त्या वरदात्याला ती पुढे म्हणाली: हे देवा, हे महीपते, त्या वेळी दिलेले ते दोन वर आपण मला द्यावेत.
2.11.24
तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः।
अभिषेकसमारम्भो राघवस्योपकल्पितः ॥ २.११.२४ ॥
त्या दोन वरांबद्दल मी आज सांगते; माझे बोलणे ऐका. राघवाच्या राज्याभिषेकाची तयारी केली गेली आहे.
2.11.25
अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम्।
यो द्वितीयो वरो देव दत्तः प्रीतेन मे त्वया ॥ २.११.२५ ॥
याच अभिषेकाने माझा पुत्र भरत अभिषिक्त होवो. हे देवा, प्रसन्न होऊन तुम्ही मला दिलेला दुसरा वर हाच आहे.
2.11.26
तदा देवासुरे युद्धे तस्य कालोऽयमागतः।
नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ॥ २.११.२६ ॥
देवासुर युद्धाच्या वेळी दिलेल्या वराचा काळ आता आला आहे. नऊ आणि पाच वर्षे दण्डकारण्यात त्याने राहावे.
2.11.27
चीराजिनधरो धीरो रामो भवतु तापसः।
भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम् ॥ २.११.२७ ॥
चीर आणि मृगचर्म धारण करणारा धीर राम तपस्वी होवो. भरताने आजच निष्कंटक युवराजपद उपभोगावे.
2.11.28
एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे।
अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वने ॥ २.११.२८ ॥
हीच माझी परम इच्छा आहे. दिलेलाच वर मी मागते. आजच राघवाला वनाकडे जाताना मी पाहावे.
2.11.29
स राजराजो भव सत्यसंगरः कुलं च शीलं च हि जन्म रक्ष च।
परत्र वासे हि वदन्त्यनुत्तमं तपोधनाः सत्यवचो हितं नृणाम् ॥ २.११.२९ ॥
तो राजाधिराज होवो, सत्यप्रतिज्ञ राहो. कुल, शील आणि जन्म यांचे रक्षण करो. परलोकवासात सत्यवचनच मनुष्यांचे परम हित आहे, असे तपोधन म्हणतात.