વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.18.1
स ददर्शासने रामो विषण्णं पितरं शुभे।
कैकेय्या सहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता ॥ २.१८.१ ॥
રામે શુભ ભવનમાં આસન પર બેઠેલા, વિષાદગ્રસ્ત અને દીન પિતાને કૈકેયી સાથે જોયા; તેમનું મુખ સુકાઈ ગયું હતું.
2.18.2
स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्।
ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥ २.१८.२ ॥
તેમણે પહેલાં વિનયપૂર્વક પિતાના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યા; પછી એકાગ્ર થઈ કૈકેયીના ચરણોમાં વંદન કર્યા.
2.18.3
रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः।
शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम् ॥ २.१८.३ ॥
'રામ' એટલું જ કહીને, આંસુથી વ્યાકુળ નેત્રોવાળા દીન રાજા જોઈ શક્યા નહીં, બોલી પણ શક્યા નહીં.
2.18.4
तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्।
रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम् ॥ २.१८.४ ॥
રાજાનું એ અપૂર્વ, ભયાનક રૂપ જોઈને રામ પણ ભયભીત થયા; જાણે પગથી સાપને સ્પર્શ થયો હોય.
2.18.5
इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसंतापकर्शितम्।
निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम् ॥ २.१८.५ ॥
ઇન્દ્રિયો પ્રસન્ન ન હતી, શોક-સંતાપથી કૃશ થયેલા, નિઃશ્વાસ નાખતા, વ્યથિત અને વ્યાકુળ મનવાળા તે મહારાજને.
2.18.6
ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।
उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा ॥ २.१८.६ ॥
મોજાંની માળા પહેરેલા, અક્ષોભ્ય સાગર ક્ષુબ્ધ થયો હોય તેમ; રાહુગ્રસ્ત સૂર્ય જેવા; અસત્ય બોલેલા ઋષિ જેવા.
2.18.7
अचिन्त्यकल्पं नृपतेस्तं शोकमुपधारयन्।
बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि ॥ २.१८.७ ॥
રાજાની એ અકલ્પ્ય સ્થિતિ અને એ શોકને સમજીને રામ પૂનમની ભરતીના સમુદ્રની જેમ વધુ વ્યાકુળ થયા.
2.18.8
चिन्तयामास चतुरो रामः पितृहिते रतः।
किंस्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति ॥ २.१८.८ ॥
પિતાના હિતમાં લીન ચતુર રામ વિચારવા લાગ્યા — "આજે રાજા મારું સ્વાગત કેમ નથી કરતા?"
2.18.9
अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति।
तस्य मामद्य सम्प्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते ॥ २.१८.९ ॥
બીજા સમયે પિતા મને જોઈને ગુસ્સે હોય તો પણ પ્રસન્ન થાય છે; આજે મને જોઈને તેમનામાં આ ખેદ કેમ ઉદ્ભવે છે?
2.18.10
स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः।
कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत् ॥ २.१८.१० ॥
શોકથી પીડિત, દીન જેવા, ઝાંખા મુખકાંતિવાળા રામે કૈકેયીને પ્રણામ કરીને આ વચનો કહ્યાં.
2.18.11
कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद् येन मे पिता।
कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वमेवैनं प्रसादय ॥ २.१८.११ ॥
શું મેં અજાણતાં કોઈ અપરાધ કર્યો છે, જેથી મારા પિતા કોપાયમાન થયા છે? તે મને કહે, અને તું જ તેમને પ્રસન્ન કર.
2.18.12
अप्रसन्नमनाः किं नु सदा मां प्रति वत्सलः।
विषण्णवदनो दीनः नहि मां प्रति भाषते ॥ २.१८.१२ ॥
જે પિતા હંમેશાં મારા પર સ્નેહ રાખે છે, તે આજે અપ્રસન્ન મનથી, ઝાંખા મુખે અને દીન થઈ કેમ બેઠા છે? મારી સાથે વાત પણ કરતા નથી.
2.18.13
शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते।
संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम् ॥ २.१८.१३ ॥
શું તેમને શારીરિક કે માનસિક પીડા સતાવતી નથી? સંતાપ કે વ્યથા તેમને પીડતી નથી ને? ખરેખર સુખ સદા દુર્લભ છે.
2.18.14
कच्चिन्न किंचिद् भरते कुमारे प्रियदर्शने।
शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातॄणां वा ममाशुभम् ॥ २.१८.१४ ॥
પ્રિયદર્શન કુમાર ભરતને, મહાપરાક્રમી શત્રુઘ્નને, કે મારી માતાઓને કંઈ અશુભ થયું છે?
2.18.15
अतोषयन् महाराजमकुर्वन् वा पितुर्वचः।
मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे ॥ २.१८.१५ ॥
મહારાજને પ્રસન્ન ન કર્યા હોય, પિતાનું વચન ન પાળ્યું હોય, તો રાજા કોપાયમાન હોય ત્યારે હું એક ક્ષણ પણ જીવવા ઇચ્છું નહીં.
2.18.16
यतोमूलं नरः पश्येत् प्रादुर्भावमिहात्मनः।
कथं तस्मिन् न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते ॥ २.१८.१६ ॥
જેનાથી મનુષ્ય પોતાના જન્મનું મૂળ જુએ છે, પ્રત્યક્ષ દેવ હાજર હોય ત્યારે તેમની સાથે કેમ ન વર્તે?
2.18.17
कच्चित्ते परुषं किंचिदभिमानात् पिता मम।
उक्तो भवत्या रोषेण येनास्य लुलितं मनः ॥ २.१८.१७ ॥
મારા પિતાને તમે અભિમાન કે ગુસ્સામાં કંઈ કઠોર વચન કહ્યું હતું? જેથી તેમનું મન ડગમગી ગયું?
2.18.18
एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः।
किंनिमित्तमपूर्वोऽयं विकारो मनुजाधिपे ॥ २.१८.१८ ॥
હે દેવી, સાચા ભાવે પૂછતા મને આ કહો. મનુજાધિપમાં આ અપૂર્વ વિકાર કયા કારણથી આવ્યો?
2.18.19
एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना।
उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः ॥ २.१८.१९ ॥
મહાત્મા રાઘવે આમ કહ્યા પછી, અત્યંત નિર્લજ્જ કૈકેયીએ પોતાના હિત માટે આ ધૃષ્ટ વચનો કહ્યાં.
2.18.20
न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किंचन।
किंचिन्मनोगतं त्वस्य त्वद्भयान्नानुभाषते ॥ २.१८.२० ॥
હે રામ, રાજા ક્રોધિત નથી, તેમને કોઈ સંકટ પણ નથી; પણ તારા ભયથી તેઓ મનની વાત કહેતા નથી.
2.18.21
प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्य प्रवर्तते।
तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं मम ॥ २.१८.२१ ॥
તને અપ્રિય લાગે તેવું બોલવા તેની વાણી આગળ વધતી નથી; તેથી તેણે મને જે કહ્યું છે તે તારે અવશ્ય કરવું જોઈએ.
2.18.22
एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च।
स पश्चात् तप्यते राजा यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥ २.१८.२२ ॥
પહેલાં મને વરદાન આપી, મારું સન્માન કરીને, હવે રાજા સામાન્ય માણસની જેમ પસ્તાવો કરે છે.
2.18.23
अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशाम्पतिः।
स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति ॥ २.१८.२३ ॥
'આપીશ' એમ કહીને રાજાએ મને વરદાન આપવાનું વચન આપ્યું હતું; હવે તે વહી ગયેલા પાણી પર પાળ બાંધવા ઇચ્છે છે, જે વ્યર્થ છે.
2.18.24
धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि।
तत् सत्यं न त्यजेद् राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा ॥ २.१८.२४ ॥
હે રામ, આ ધર્મનું મૂળ છે અને સજ્જનો પણ તે જાણે છે; તારા કારણે રાજા ક્રોધિત થાય તો પણ તેણે પોતાનું સત્ય ન છોડવું જોઈએ.
2.18.25
यदि तद् वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाशुभम्।
करिष्यसि ततः सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम् ॥ २.१८.२५ ॥
રાજા શુભ કે અશુભ જે કંઈ કહેશે, તે બધું તમે કરશો; હું પણ તે ફરીથી કહીશ.
2.18.26
यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते।
ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति ॥ २.१८.२६ ॥
રાજાએ તમને જે કહ્યું છે તે જો પૂર્ણ ન થાય, તો હું તે ફરીથી કહીશ; તેઓ તમને તે નહીં કહે.
2.18.27
एतत् तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम्।
उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसंनिधौ ॥ २.१८.२७ ॥
કૈકેયીનાં આ વચનો સાંભળીને વ્યથિત થયેલા રામે રાજાની હાજરીમાં તે દેવીને કહ્યું.
2.18.28
अहो धिङ् नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।
अहं हि वचनाद् राज्ञः पतेयमपि पावके ॥ २.१८.२८ ॥
અરે, ધિક્કાર! હે દેવી, મારી સાથે આવાં વચનો તમારે કહેવાં ન જોઈએ. રાજાના વચનથી હું અગ્નિમાં પણ કૂદી પડીશ.
2.18.29
भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं पतेयमपि चार्णवे।
नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥ २.१८.२९ ॥
ગુરુ, પિતા, રાજા અને હિતૈષી દ્વારા આજ્ઞા અપાયેલો હું તીખું ઝેર પી લઉં, સમુદ્રમાં પણ કૂદી પડું.
2.18.30
तद् ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकांक्षितम्।
करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते ॥ २.१८.३० ॥
તેથી હે દેવી, રાજાને જે ઇચ્છિત હોય તે કહો. હું તે કરીશ, પ્રતિજ્ઞા કરું છું. રામ બે વાર બોલતો નથી.
2.18.31
तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम्।
उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम् ॥ २.१८.३१ ॥
સરળતાથી યુક્ત, સત્યવાદી તે રામને અનાર્ય કૈકેયીએ અત્યંત કઠોર વચનો કહ્યાં.
2.18.32
पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव।
रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे ॥ २.१८.३२ ॥
હે રાઘવ, પૂર્વે દેવાસુર યુદ્ધમાં મહાસમરમાં બાણથી ઘાયલ થયેલા તારા પિતાનું મેં રક્ષણ કર્યું, ત્યારે તેમણે મને બે વર આપ્યા હતા.
2.18.33
तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम्।
गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव ॥ २.१८.३३ ॥
ત્યાં મેં રાજા પાસે ભરતના રાજ્યાભિષેકની અને હે રાઘવ, આજે જ તારા દંડકારણ્ય ગમનની માગણી કરી હતી.
2.18.34
यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि।
आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु ॥ २.१८.३४ ॥
જો તું તારા પિતાને અને પોતાને સત્યપ્રતિજ્ઞ બનાવવા ઇચ્છતો હોય, તો હે નરશ્રેષ્ઠ, મારું આ વચન સાંભળ.
2.18.35
संनिदेशे पितुस्तिष्ठ यथानेन प्रतिश्रुतम्।
त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ॥ २.१८.३५ ॥
પિતાના આદેશમાં સ્થિર રહે. તેમણે વચન આપ્યું તેમ તારે અરણ્યમાં ચૌદ વર્ષ પ્રવેશ કરવો પડશે.
2.18.36
भरतश्चाभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम्।
त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव ॥ २.१८.३६ ॥
ભરતનો અભિષેક થાય. આ અભિષેક રાજાએ તારા માટે જ ગોઠવ્યો હતો; હે રાઘવ, તે સર્વ દ્વારા.
2.18.37
सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः।
अभिषेकमिदं त्यक्त्वा जटाचीरधरो भव ॥ २.१८.३७ ॥
સાત-સાત વર્ષ દંડકારણ્યમાં વસ, આ અભિષેક છોડીને જટા અને વલ્કલ ધારણ કરનાર થા.
2.18.38
भरतः कोसलपतेः प्रशास्तु वसुधामिमाम्।
नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथसंकुलाम् ॥ २.१८.३८ ॥
કોસલપતિનો પુત્ર ભરત નાના રત્નોથી ભરેલી, ઘોડા અને રથોથી ભરચક આ પૃથ્વી પર શાસન કરે.
2.18.39
एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः।
शोकैः संक्लिष्टवदनो न शक्नोति निरीक्षितुम् ॥ २.१८.३९ ॥
આથી જ આ નરેશ તારા પ્રત્યે કરુણાથી ભરેલા છે; શોકથી ઊતરેલા મુખે તેમનાથી તને જોવા પણ શક્ય નથી.
2.18.40
एतत् कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन।
सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम् ॥ २.१८.४० ॥
હે રઘુનંદન રામ! રાજાના આ વચનનું પાલન કર; હે રામ, મહાન સત્યથી આ નરેશ્વરને તાર.
2.18.41
इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यां
न चैव रामः प्रविवेश शोकम्।
प्रविव्यथे चापि महानुभावो
राजा च पुत्रव्यसनाभितप्तः ॥ २.१८.४१ ॥
તે આ રીતે કઠોર વચનો બોલતી રહી છતાં રામમાં શોક પ્રવેશ્યો નહીં; પણ તે મહાનુભાવ રાજા પુત્રના સંકટથી પીડાઈને વ્યથિત થયા.