वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.18.1
स ददर्शासने रामो विषण्णं पितरं शुभे।
कैकेय्या सहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता ॥ २.१८.१ ॥
राम शुभ महालात आसनावर विषण्ण आणि दीन झालेल्या पित्याला कैकेयीसह बसलेला पाहून गेला; त्यांचे मुख सुकले होते.
2.18.2
स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्।
ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥ २.१८.२ ॥
त्याने प्रथम विनयाने पित्याच्या चरणांना वंदन केले; नंतर एकाग्रतेने कैकेयीच्या चरणांना वंदन केले.
2.18.3
रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः।
शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम् ॥ २.१८.३ ॥
'राम' एवढेच म्हणून, अश्रूंनी व्याकूळ नेत्रांचा दीन राजा पाहू शकला नाही, बोलू शकला नाही.
2.18.4
तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्।
रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम् ॥ २.१८.४ ॥
राजाचे ते अपूर्व, भयंकर रूप पाहून रामही भयभीत झाला; जणू पायाने साप स्पर्श केल्यासारखा.
2.18.5
इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसंतापकर्शितम्।
निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम् ॥ २.१८.५ ॥
इंद्रिये आनंदरहित, शोक-संतापाने क्षीण झालेल्या, दीर्घ निःश्वास टाकणाऱ्या, व्यथित आणि व्याकूळ मनाच्या त्या महाराजांना.
2.18.6
ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।
उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा ॥ २.१८.६ ॥
लाटांची माला घातलेला, अक्षोभ्य असा सागर क्षुब्ध झाल्यासारखा; राहूने ग्रासलेल्या सूर्यासारखा; असत्य बोललेल्या ऋषीसारखा.
2.18.7
अचिन्त्यकल्पं नृपतेस्तं शोकमुपधारयन्।
बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि ॥ २.१८.७ ॥
राजाची ती अचिंत्य अवस्था आणि तो शोक जाणून राम पौर्णिमेच्या भरतीच्या समुद्राप्रमाणे अधिकच व्याकूळ झाला.
2.18.8
चिन्तयामास चतुरो रामः पितृहिते रतः।
किंस्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति ॥ २.१८.८ ॥
पित्याच्या हितात मग्न असलेला चतुर राम विचार करू लागला — "आज राजा माझे स्वागत का करत नाहीत?"
2.18.9
अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति।
तस्य मामद्य सम्प्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते ॥ २.१८.९ ॥
इतर वेळी पिता मला पाहून रागावले तरी प्रसन्न होतात; आज मला पाहून त्यांना हा खेद का होत आहे?
2.18.10
स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः।
कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत् ॥ २.१८.१० ॥
शोकाने पीडित, दीनासारखा, म्लान मुखकांती राम कैकेयीला वंदन करून हे शब्द बोलला.
2.18.11
कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद् येन मे पिता।
कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वमेवैनं प्रसादय ॥ २.१८.११ ॥
मी नकळत काही अपराध केला आहे का, ज्यामुळे माझे पिता कोपले आहेत? ते मला सांग, आणि तूच त्यांना प्रसन्न कर.
2.18.12
अप्रसन्नमनाः किं नु सदा मां प्रति वत्सलः।
विषण्णवदनो दीनः नहि मां प्रति भाषते ॥ २.१८.१२ ॥
जे पिता नेहमी माझ्यावर प्रेम करतात, ते आज अप्रसन्न मनाने, म्लान मुखाने दीन का झाले आहेत? ते माझ्याशी बोलतही नाहीत.
2.18.13
शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते।
संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम् ॥ २.१८.१३ ॥
त्यांना शारीरिक किंवा मानसिक पीडा त्रास देत नाही ना? संताप किंवा व्यथा त्यांना छळत नाही ना? खरोखर सुख नेहमीच दुर्लभ असते.
2.18.14
कच्चिन्न किंचिद् भरते कुमारे प्रियदर्शने।
शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातॄणां वा ममाशुभम् ॥ २.१८.१४ ॥
प्रियदर्शन कुमार भरताला, महापराक्रमी शत्रुघ्नाला, किंवा माझ्या मातांपैकी कोणाला काही अशुभ घडले आहे का?
2.18.15
अतोषयन् महाराजमकुर्वन् वा पितुर्वचः।
मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे ॥ २.१८.१५ ॥
महाराजांना संतुष्ट न करता, पित्याचे वचन न पाळले असेल, तर राजा कुपित असताना मी क्षणभरही जगू इच्छिणार नाही.
2.18.16
यतोमूलं नरः पश्येत् प्रादुर्भावमिहात्मनः।
कथं तस्मिन् न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते ॥ २.१८.१६ ॥
ज्याच्यापासून मनुष्य आपल्या जन्माचे मूळ पाहतो, प्रत्यक्ष देवता समोर असताना त्याच्याशी तो कसा वागणार नाही?
2.18.17
कच्चित्ते परुषं किंचिदभिमानात् पिता मम।
उक्तो भवत्या रोषेण येनास्य लुलितं मनः ॥ २.१८.१७ ॥
माझ्या पित्याशी तुम्ही अभिमानाने किंवा रागाने काही कठोर बोललात का? ज्यामुळे त्यांचे मन विचलित झाले?
2.18.18
एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः।
किंनिमित्तमपूर्वोऽयं विकारो मनुजाधिपे ॥ २.१८.१८ ॥
हे देवी, खरोखर विचारत असलेल्या मला हे सांगा. मानवाधिपतीमध्ये हा अपूर्व विकार कोणत्या कारणाने आला?
2.18.19
एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना।
उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः ॥ २.१८.१९ ॥
महात्मा राघवाने असे सांगितल्यावर अत्यंत निर्लज्ज कैकेयी आपल्या हितासाठी हे धीट शब्द बोलली.
2.18.20
न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किंचन।
किंचिन्मनोगतं त्वस्य त्वद्भयान्नानुभाषते ॥ २.१८.२० ॥
राम, राजा रागावलेला नाही, त्याला कोणतेही संकट नाही; पण तुझ्या भीतीमुळे तो मनातले काही बोलत नाही.
2.18.21
प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्य प्रवर्तते।
तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं मम ॥ २.१८.२१ ॥
तुला अप्रिय वाटेल असे बोलण्याची त्याची वाणी पुढे येत नाही; म्हणून त्याने मला जे ऐकवले आहे ते तुला अवश्य करावे लागेल.
2.18.22
एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च।
स पश्चात् तप्यते राजा यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥ २.१८.२२ ॥
पूर्वी मला वर देऊन आणि माझा सन्मान करून, नंतर राजा सामान्य माणसासारखा पश्चात्ताप करतो आहे.
2.18.23
अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशाम्पतिः।
स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति ॥ २.१८.२३ ॥
'देईन' असे म्हणून राजाने मला वर देण्याचे वचन दिले; आता तो वाहून गेलेल्या पाण्यावर बांध घालू इच्छितो, जे व्यर्थ आहे.
2.18.24
धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि।
तत् सत्यं न त्यजेद् राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा ॥ २.१८.२४ ॥
राम, हे धर्माचे मूळ आहे आणि सज्जनांनाही ते ठाऊक आहे. तुझ्यामुळे राजा रागावला तरी त्याने आपले सत्य सोडू नये.
2.18.25
यदि तद् वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाशुभम्।
करिष्यसि ततः सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम् ॥ २.१८.२५ ॥
राजा शुभ किंवा अशुभ जे काही सांगतील, ते तुम्ही सर्व कराल; मीही ते पुन्हा सांगेन.
2.18.26
यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते।
ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति ॥ २.१८.२६ ॥
राजांनी तुम्हाला जे सांगितले ते जर पूर्ण झाले नाही, तर मी ते पुन्हा सांगेन; ते तुम्हाला ते सांगणार नाहीत.
2.18.27
एतत् तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम्।
उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसंनिधौ ॥ २.१८.२७ ॥
कैकेयीने सांगितलेले हे वचन ऐकून व्यथित झालेले राम राजाच्या समोर त्या देवीला म्हणाले.
2.18.28
अहो धिङ् नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।
अहं हि वचनाद् राज्ञः पतेयमपि पावके ॥ २.१८.२८ ॥
अरेरे, धिक्कार असो! देवी, माझ्याशी असे बोलणे तुम्हाला योग्य नाही. राजाच्या वचनासाठी मी अग्नीतही उडी घेईन.
2.18.29
भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं पतेयमपि चार्णवे।
नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥ २.१८.२९ ॥
गुरु, पिता, राजा आणि हितचिंतक यांच्याकडून आज्ञा झाल्यास मी तीव्र विष प्राशन करीन, समुद्रातही उडी घेईन.
2.18.30
तद् ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकांक्षितम्।
करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते ॥ २.१८.३० ॥
म्हणून हे देवी, राजांना जे हवे आहे ते सांगा. मी ते करीन, प्रतिज्ञा करतो. राम दोनदा बोलत नाही.
2.18.31
तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम्।
उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम् ॥ २.१८.३१ ॥
सरळपणाने युक्त, सत्यवादी त्या रामाला अनार्य कैकेयीने अत्यंत कठोर वचने सांगितली.
2.18.32
पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव।
रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे ॥ २.१८.३२ ॥
हे राघवा, पूर्वी देवासुर युद्धात महासमरात बाणाने जखमी झालेल्या तुझ्या पित्याचे मी रक्षण केले, तेव्हा त्याने मला दोन वर दिले.
2.18.33
तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम्।
गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव ॥ २.१८.३३ ॥
तेथे मी राजाकडे भरताचा राज्याभिषेक आणि हे राघवा, आजच तुझे दण्डकारण्यात जाणे मागितले.
2.18.34
यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि।
आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु ॥ २.१८.३४ ॥
जर तू तुझ्या पित्याला आणि स्वतःला सत्यप्रतिज्ञ करू इच्छितोस, तर हे नरश्रेष्ठा, माझे हे वचन ऐक.
2.18.35
संनिदेशे पितुस्तिष्ठ यथानेन प्रतिश्रुतम्।
त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ॥ २.१८.३५ ॥
पित्याच्या आज्ञेत स्थिर राहा. त्यांनी वचन दिल्याप्रमाणे तुम्हाला अरण्यात चौदा वर्षे प्रवेश करावा लागेल.
2.18.36
भरतश्चाभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम्।
त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव ॥ २.१८.३६ ॥
भरताचा अभिषेक व्हावा. हा अभिषेक राजाने तुझ्यासाठीच योजला होता; हे राघवा, त्या सर्व गोष्टीद्वारे.
2.18.37
सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः।
अभिषेकमिदं त्यक्त्वा जटाचीरधरो भव ॥ २.१८.३७ ॥
सात-सात वर्षे दण्डकारण्यात वास करून, हा अभिषेक सोडून जटा व वल्कले धारण करणारा हो.
2.18.38
भरतः कोसलपतेः प्रशास्तु वसुधामिमाम्।
नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथसंकुलाम् ॥ २.१८.३८ ॥
कोसलपती राजाचा पुत्र भरत नाना रत्नांनी भरलेली, घोडे व रथांनी गजबजलेली ही पृथ्वी शासन करो.
2.18.39
एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः।
शोकैः संक्लिष्टवदनो न शक्नोति निरीक्षितुम् ॥ २.१८.३९ ॥
यामुळेच हा नरेश तुझ्याविषयी करुणेने भरलेला आहे; शोकाने म्लान झालेल्या मुखाने तुला पाहण्यासही तो असमर्थ आहे.
2.18.40
एतत् कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन।
सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम् ॥ २.१८.४० ॥
हे रघुनंदना राम! राजाच्या या वचनाचे पालन कर; हे राम, महान सत्याने या नरेश्वराचा उद्धार कर.
2.18.41
इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यां
न चैव रामः प्रविवेश शोकम्।
प्रविव्यथे चापि महानुभावो
राजा च पुत्रव्यसनाभितप्तः ॥ २.१८.४१ ॥
ती असे कठोर बोलत असतानाही रामाच्या मनात शोक शिरला नाही; परंतु त्या महानुभाव राजाला पुत्राच्या संकटाने पीडित होऊन वेदना झाली.