વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.3.1
तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः।
प्रतिगृह्याब्रवीद् राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥ २.३.१ ॥
તેમના બધાના કમળ જેવા જોડેલા હાથ સ્વીકારીને રાજાએ તેમને પ્રિય અને હિતકારી વચનો કહ્યાં.
2.3.2
अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम।
यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ ॥ २.३.२ ॥
અહો! હું અત્યંત પ્રસન્ન છું; મારો પ્રભાવ અતુલ્ય છે. મારા પ્રિય જ્યેષ્ઠ પુત્રને યુવરાજપદે જોવાની તમે ઇચ્છા રાખો છો.
2.3.3
वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम् ॥ २.३.३ ॥
તેઓ સાંભળતા હતા ત્યારે વસિષ્ઠ અને વામદેવને (રાજાએ કહ્યું).
2.3.4
चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः।
यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम् ॥ २.३.४ ॥
આ શ્રીમાન ચૈત્ર માસ છે; પુણ્યવાન છે, વનો ફૂલોથી ખીલી ઊઠ્યાં છે. રામના યુવરાજપદ માટે બધું તૈયાર કરાવો.
2.3.5
राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत्।
शनैस्तस्मिन् प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः ॥ २.३.५ ॥
રાજાનું વચન પૂરું થતાં લોકોનો મોટો હર્ષનાદ થયો; તે ધીમે ધીમે શાંત થતાં જનાધિપ રાજાએ (આગળ કહ્યું).
2.3.6
वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत्।
अभिषेकाय रामस्य यत् कर्म सपरिच्छदम् ॥ २.३.६ ॥
રાજાએ મુનિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠને કહ્યું: રામના અભિષેક માટે જે જે કર્મો જરૂરી છે તે બધાં સામગ્રી સાથે તૈયાર કરો.
2.3.7
तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितुमर्हसि।
तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥ २.३.७ ॥
હે ભગવન્, આજે આ બધું આપ આજ્ઞા કરો. રાજાનું એ વચન સાંભળીને મુનિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠ
2.3.8
आदिदेशाग्रतो राज्ञः स्थितान् युक्तान् कृताञ्जलीन्।
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि ॥ २.३.८ ॥
રાજાની સામે ઊભેલા, નિયુક્ત, હાથ જોડેલા લોકોને તેમણે આજ્ઞા આપી: સોનું વગેરે, રત્નો, બલિ-સામગ્રી, સર્વ ઔષધિઓ પણ.
2.3.9
शुक्लमाल्यानि लाजांश्च पृथक् च मधुसर्पिषी।
अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि ॥ २.३.९ ॥
સફેદ માળાઓ, લાજા (ધાણી), જુદા જુદા મધ અને ઘી, નવાં વસ્ત્રો, રથ, સર્વ આયુધો પણ.
2.3.10
चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।
चामरव्यजने चोभे ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम् ॥ २.३.१० ॥
ચતુરંગી સેના, શુભ લક્ષણવાળો હાથી, બંને ચામર-વ્યજન, ધ્વજ અને શ્વેત છત્ર પણ.
2.3.11
शतं च शातकुम्भानां कुम्भानामग्निवर्चसाम्।
हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च ॥ २.३.११ ॥
અગ્નિ સમાન તેજસ્વી સોનાના સો કળશ, સોનેરી શિંગડાવાળો વૃષભ, સંપૂર્ણ વાઘચામડું પણ.
2.3.12
यच्चान्यत् किंचिदेष्टव्यं तत् सर्वमुपकल्प्यताम्।
उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारे महीपतेः ॥ २.३.१२ ॥
બીજું જે કંઈ જોઈએ તે બધું તૈયાર કરાવો, અને સવારે રાજાના અગ્નિગૃહમાં હાજર કરાવો.
2.3.13
अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।
चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः ॥ २.३.१३ ॥
અંતઃપુરના દરવાજા અને આખા નગરના દરવાજા ચંદનની માળાઓથી અને ઘ્રાણને પ્રિય લાગે એવા ધૂપથી શણગારાય.
2.3.14
प्रशस्तमन्नं गुणवद् दधिक्षीरोपसेचनम्।
द्विजानां शतसाहस्रं यत्प्रकाममलं भवेत् ॥ २.३.१४ ॥
દ્વિજો માટે દહીં અને દૂધ સાથે પીરસાયેલું ઉત્તમ, ગુણવાન અન્ન લાખ લોકોને ઇચ્છા મુજબ પૂરતું હોય.
2.3.15
सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वः प्रभाते प्रदीयताम्।
घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः ॥ २.३.१५ ॥
આવતી કાલે પ્રભાતે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોનો સત્કાર કરીને તેમને ઘી, દહીં, લાજા અને પુષ્કળ દક્ષિણા આપવામાં આવે.
2.3.16
सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम्।
ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च ॥ २.३.१६ ॥
આવતી કાલે સૂર્યોદય થતાં જ સ્વસ્તિવાચન થશે. બ્રાહ્મણોને નિમંત્રણ આપો અને આસનો તૈયાર કરો.
2.3.17
आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिच्यताम्।
सर्वे च तालापचरा गणिकाश्च स्वलंकृताः ॥ २.३.१७ ॥
ધજાઓ બાંધવામાં આવે, રાજમાર્ગ પર પાણી છાંટવામાં આવે. નર્તકો, વાદકો અને સુંદર શણગારેલી ગણિકાઓ બધા હાજર રહે.
2.3.18
कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः।
देवायतनचैत्येषु सान्नभक्ष्याः सदक्षिणाः ॥ २.३.१८ ॥
રાજમહેલના બીજા આંગણે પહોંચીને તેઓ ઊભા રહે; દેવાલયો અને ચૈત્યોમાં અન્ન અને ખાદ્યપદાર્થ દક્ષિણા સહિત આપવામાં આવે.
2.3.19
उपस्थापयितव्याः स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक्।
दीर्घासिबद्धगोधाश्च संनद्धा मृष्टवाससः ॥ २.३.१९ ॥
તેમને અલગ અલગ સેવામાં ઊભા રાખવા; માળાઓથી શણગારેલા, લાંબી તલવારો અને હાથરક્ષક બાંધેલા, બખ્તર પહેરેલા અને સ્વચ્છ વસ્ત્રધારી.
2.3.20
महाराजाङ्गनं शूराः प्रविशन्तु महोदयम्।
एवं व्यादिश्य विप्रौ तु क्रियास्तत्र विनिष्ठितौ ॥ २.३.२० ॥
મહારાજાના આંગણમાં, તે ભવ્ય મહેલમાં વીરો પ્રવેશે. આ રીતે આજ્ઞા આપીને તે બે બ્રાહ્મણો ત્યાંના વિધિઓ પૂરા કરવામાં લાગ્યા.
2.3.21
चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च।
कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम् ॥ २.३.२१ ॥
બાકી રહેલું પણ કરીને, રાજાને નિવેદન કરીને, 'કામ પૂરું થયું' એમ જ કહ્યું; જગત્પતિ પાસે જઈને.
2.3.22
यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजोत्तमौ।
ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनमब्रवीत् ॥ २.३.२२ ॥
કહ્યા પ્રમાણે પ્રસન્ન અને હર્ષથી ભરેલા તે બે ઉત્તમ દ્વિજો. પછી તેજસ્વી રાજાએ સુમંત્રને આ વચન કહ્યું.
2.3.23
रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति।
स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् ॥ २.३.२३ ॥
"આત્મસંયમી રામને તમે શીઘ્ર તેડી લાવો." રાજાની આજ્ઞાથી સુમંત્રે 'તેમ જ' કહીને વચન આપ્યું.
2.3.24
रामं तत्रानयांचक्रे रथेन रथिनां वरम्।
अथ तत्र सहासीनास्तदा दशरथं नृपम् ॥ २.३.२४ ॥
ત્યાં રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ રામને રથમાં લાવ્યા. ત્યારે ત્યાં સાથે બેઠેલા રાજા દશરથ પાસે.
2.3.25
प्राच्योदीच्या प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।
म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः ॥ २.३.२५ ॥
પૂર્વ, ઉત્તર, પશ્ચિમ અને દક્ષિણના રાજાઓ, મ્લેચ્છો અને આર્યો, તથા વન અને પર્વતતળેટીમાં વસનારા અન્ય લોકો;
2.3.26
उपासांचक्रिरे सर्वे तं देवा वासवं यथा।
तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः ॥ २.३.२६ ॥
દેવો જેમ ઇન્દ્રની ઉપાસના કરે, તેમ સૌ તેમની સેવા કરતા. તેમની વચ્ચે એ રાજર્ષિ મરુતોની વચ્ચે ઇન્દ્રની જેમ શોભતા હતા.
2.3.27
प्रासादस्थो दशरथो ददर्शायान्तमात्मजम्।
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् ॥ २.३.२७ ॥
મહેલના માળે ઊભેલા દશરથે આવતા પોતાના પુત્રને જોયો; તે ગંધર્વરાજ સમાન હતો અને જગતમાં પરાક્રમથી વિખ્યાત હતો.
2.3.28
दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।
चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम् ॥ २.३.२८ ॥
લાંબા બાહુવાળા, મહાસત્ત્વ, મદમસ્ત હાથીની ચાલે ચાલનાર, ચંદ્રમુખી — રામ અતિશય પ્રિયદર્શન હતા.
2.3.29
रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।
घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः ॥ २.३.२९ ॥
રૂપ અને ઔદાર્યના ગુણોથી પુરુષોની દૃષ્ટિ અને ચિત્ત હરનાર — ગરમીથી તપેલી પ્રજાને મેઘ આનંદ આપે તેમ.
2.3.30
न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
अवतार्य सुमन्त्रस्तु राघवं स्यन्दनोत्तमात् ॥ २.३.३० ॥
આવતા રામને જોતા પણ રાજા તૃપ્ત ન થયા. પછી સુમંત્રે ઉત્તમ રથમાંથી રાઘવને ઉતાર્યા.
2.3.31
पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्।
स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं रघुनन्दनः ॥ २.३.३१ ॥
પિતાની સમીપે જનારની પાછળ હાથ જોડીને ચાલ્યા; રઘુનંદને કૈલાસશિખર જેવો તે પ્રાસાદ જોયો.
2.3.32
आरुरोह नृपं द्रष्टुं सहसा तेन राघवः।
स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके ॥ २.३.३२ ॥
રાજાને જોવા રાઘવ તરત તે પ્રાસાદ પર ચડ્યા; હાથ જોડી પિતાની સમીપે જઈ પ્રણામ કર્યા.
2.3.33
नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्दे चरणौ पितुः।
तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः ॥ २.३.३३ ॥
પોતાનું નામ જણાવતા રામે પિતાના ચરણોમાં વંદન કર્યું; પ્રણામ કરીને બાજુમાં હાથ જોડીને ઊભેલા તેમને રાજાએ જોયા.
2.3.34
गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम्।
तस्मै चाभ्युद्यतं सम्यङ्मणिकाञ्चनभूषितम् ॥ २.३.३४ ॥
હાથ પકડીને ખેંચીને રાજાએ પ્રિય પુત્રને આલિંગન આપ્યું; અને તેમના માટે મણિ અને સોનાથી શણગારેલું આસન ઊંચકાયું.
2.3.35
दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम्।
तथाऽऽसनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः ॥ २.३.३५ ॥
રાજાએ રામ માટે સુંદર શ્રેષ્ઠ આસન આપવાનો આદેશ આપ્યો; તે ઉત્તમ આસન પામીને રાઘવ શોભી ઊઠ્યા.
2.3.36
स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः।
तेन विभ्राजिता तत्र सा सभापि व्यरोचत ॥ २.३.३६ ॥
ઉદયકાળે નિર્મળ સૂર્ય પોતાના જ પ્રકાશથી મેરુને પ્રકાશિત કરે, તેમ તેમનાથી પ્રકાશિત થયેલી તે સભા પણ ઝળહળી ઊઠી.
2.3.37
विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना।
तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम् ॥ २.३.३७ ॥
શરદ ઋતુનું આકાશ નિર્મળ ગ્રહો-નક્ષત્રો અને ચંદ્રથી શોભે, તેમ રાજા પોતાના પ્રિય પુત્રને જોઈ પ્રસન્ન થયા.
2.3.38
अलंकृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम्।
स तं सुस्थितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः ॥ २.३.३८ ॥
દર્પણમાં પોતાને શણગારેલો જોતા હોય તેમ, પુત્રવાનોમાં શ્રેષ્ઠ રાજાએ ત્યાં ઊભેલા તે પુત્ર સાથે વાત કરી.
2.3.39
उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव कश्यपः।
ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः ॥ २.३.३९ ॥
કશ્યપ દેવેન્દ્રને બોલ્યા તેમ રાજાએ આ વચન કહ્યું — તું મારી જ્યેષ્ઠ પત્નીથી જન્મ્યો છે, જે મારા સમાન છે, અને તું તેને યોગ્ય પુત્ર છે.
2.3.40
उत्पन्नस्त्वं गुणज्येष्ठो मम रामात्मजः प्रियः।
त्वया यतः प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः ॥ २.३.४० ॥
તું ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ થઈને જન્મ્યો છે; મારા પ્રિય રામનો પુત્ર તું છે. તારા પોતાના ગુણોથી આ પ્રજા પ્રસન્ન થઈ છે.
2.3.41
तस्मात् त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि।
कामतस्त्वं प्रकृत्यैव निर्णीतो गुणवानिति ॥ २.३.४१ ॥
તેથી તું પુષ્ય નક્ષત્રના યોગમાં યુવરાજપદ પ્રાપ્ત કર. તું સ્વભાવથી જ ગુણવાન નક્કી થયો છે.
2.3.42
गुणवत्यपि तु स्नेहात् पुत्र वक्ष्यामि ते हितम्।
भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः ॥ २.३.४२ ॥
તું ગુણવાન છે છતાં, હે પુત્ર, સ્નેહથી તને હિતની વાત કહું છું. ફરી વિનય ધારણ કરીને સદા ઇન્દ્રિયોને જીતેલો રહે.
2.3.43
कामक्रोधसमुत्थानि त्यजस्व व्यसनानि च।
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा ॥ २.३.४३ ॥
કામ અને ક્રોધથી ઉત્પન્ન થતાં વ્યસનો છોડી દે; છૂપી અને પ્રગટ બંને રીતે સદાચારથી વર્ત.
2.3.44
अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रजाश्चैवानुरञ्जय।
कोष्ठागारायुधागारैः कृत्वा संनिचयान् बहून् ॥ २.३.४४ ॥
અમાત્યોથી માંડીને સર્વ પ્રજાને પ્રસન્ન રાખ; ભંડારો અને શસ્ત્રાગારોમાં ઘણો સંચય કરી રાખ.
2.3.45
इष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।
तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतमिवामराः ॥ २.३.४५ ॥
પ્રિય અને અનુરક્ત પ્રજા સાથે જે પૃથ્વીનું પાલન કરે છે, તેના મિત્રો અમૃત પામેલા દેવોની જેમ આનંદ પામે છે.
2.3.46
तस्मात् पुत्र त्वमात्मानं नियम्यैवं समाचर।
तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः ॥ २.३.४६ ॥
તેથી પુત્ર, તું તારી જાતને સંયમમાં રાખીને આ રીતે વર્ત. આ સાંભળીને રામનું પ્રિય કરનારા તેના સુહૃદો—
2.3.47
त्वरिताः शीघ्रमागत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्।
सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च ॥ २.३.४७ ॥
ઝડપથી આવીને તેમણે કૌસલ્યાને આ સમાચાર જણાવ્યા. તેણીએ સોનું, ગાયો અને વિવિધ રત્નો—
2.3.48
व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा।
अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः।
ययौ स्वं द्युतिमद् वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ॥ २.३.४८ ॥
તે ઉત્તમ નારી કૌસલ્યાએ શુભ સમાચાર લાવનારાઓને દાન આપ્યાં. પછી રાઘવે રાજાને પ્રણામ કર્યા, રથ પર ચડ્યા અને જનસમૂહથી સન્માનિત થતાં પોતાના તેજસ્વી ભવન તરફ ગયા.
2.3.49
ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त-
च्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाशु।
नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वा
देवान् समानर्चुरभिप्रहृष्टाः ॥ २.३.४९ ॥
નગરવાસીઓએ રાજાના તે વચન સાંભળ્યા, અને જાણે ઇચ્છિત લાભ મળ્યો હોય તેમ તરત રાજાની વિદાય લઈ ઘરે જઈ, અત્યંત હર્ષિત થઈ દેવતાઓની પૂજા કરી.