वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.3.1
तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः।
प्रतिगृह्याब्रवीद् राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥ २.३.१ ॥
त्या सर्वांचे कमलासारखे जोडलेले हात स्वीकारून राजा त्यांना प्रिय आणि हितकारक शब्द बोलला.
2.3.2
अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम।
यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ ॥ २.३.२ ॥
अहो! मी अत्यंत प्रसन्न झालो आहे; माझा प्रभाव अतुलनीय आहे. माझ्या प्रिय ज्येष्ठ पुत्राला युवराजपदावर पाहण्याची तुम्ही इच्छा करत आहात.
2.3.3
वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम् ॥ २.३.३ ॥
ते ऐकत असताना वसिष्ठ आणि वामदेव यांना (राजा म्हणाला).
2.3.4
चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः।
यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम् ॥ २.३.४ ॥
हा शुभ चैत्र महिना आहे; पवित्र आहे, वने फुलांनी बहरली आहेत. रामाच्या युवराजपदासाठी सर्व काही सिद्ध करावे.
2.3.5
राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत्।
शनैस्तस्मिन् प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः ॥ २.३.५ ॥
राजाचे भाषण संपताच लोकांचा मोठा जयघोष झाला; तो हळूहळू शांत झाल्यावर जनाधिप राजा (पुढे म्हणाला).
2.3.6
वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत्।
अभिषेकाय रामस्य यत् कर्म सपरिच्छदम् ॥ २.३.६ ॥
राजा मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठांना म्हणाला: रामाच्या अभिषेकासाठी जे जे विधी आवश्यक आहेत ते सर्व साहित्यासह सिद्ध करा.
2.3.7
तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितुमर्हसि।
तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥ २.३.७ ॥
हे भगवन्, आज हे सर्व आपण आज्ञा करावी. राजाचे ते बोलणे ऐकून मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ
2.3.8
आदिदेशाग्रतो राज्ञः स्थितान् युक्तान् कृताञ्जलीन्।
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि ॥ २.३.८ ॥
राजासमोर उभ्या असलेल्या, नियुक्त, हात जोडलेल्या लोकांना त्यांनी आज्ञा दिली: सोने इत्यादी, रत्ने, बलिद्रव्ये, सर्व औषधीही.
2.3.9
शुक्लमाल्यानि लाजांश्च पृथक् च मधुसर्पिषी।
अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि ॥ २.३.९ ॥
पांढरे हार, लाजा (लाह्या), वेगवेगळे मध आणि तूप, नवीन वस्त्रे, रथ, सर्व शस्त्रेही.
2.3.10
चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।
चामरव्यजने चोभे ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम् ॥ २.३.१० ॥
चतुरंग सैन्य, शुभलक्षणी हत्ती, दोन्ही चामरे व्यजने, ध्वज आणि पांढरे छत्र.
2.3.11
शतं च शातकुम्भानां कुम्भानामग्निवर्चसाम्।
हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च ॥ २.३.११ ॥
अग्नीसारखे तेजस्वी सोन्याचे शंभर कलश, सोन्याच्या शिंगांचा वृषभ, संपूर्ण वाघाचे कातडे.
2.3.12
यच्चान्यत् किंचिदेष्टव्यं तत् सर्वमुपकल्प्यताम्।
उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारे महीपतेः ॥ २.३.१२ ॥
आणखी जे काही आवश्यक असेल ते सर्व सिद्ध करावे, आणि सकाळी राजाच्या अग्निगृहात ते उपस्थित करावे.
2.3.13
अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।
चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः ॥ २.३.१३ ॥
अंतःपुराची द्वारे आणि सर्व नगराची द्वारे चंदनाच्या माळांनी आणि नाकाला सुखद वाटणाऱ्या धूपांनी सजवली जावीत.
2.3.14
प्रशस्तमन्नं गुणवद् दधिक्षीरोपसेचनम्।
द्विजानां शतसाहस्रं यत्प्रकाममलं भवेत् ॥ २.३.१४ ॥
द्विजांसाठी दही आणि दूध घालून वाढलेले उत्तम, गुणवान अन्न लाख लोकांना इच्छेनुसार पुरेसे असावे.
2.3.15
सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वः प्रभाते प्रदीयताम्।
घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः ॥ २.३.१५ ॥
उद्या पहाटे श्रेष्ठ द्विजांचा सत्कार करून त्यांना तूप, दही, लाह्या आणि भरपूर दक्षिणा द्यावी.
2.3.16
सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम्।
ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च ॥ २.३.१६ ॥
उद्या सूर्योदय होताच स्वस्तिवाचन होईल. ब्राह्मणांना निमंत्रण द्यावे आणि त्यांच्यासाठी आसने सिद्ध करावीत.
2.3.17
आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिच्यताम्।
सर्वे च तालापचरा गणिकाश्च स्वलंकृताः ॥ २.३.१७ ॥
पताका बांधाव्यात, राजमार्गावर पाणी शिंपडावे. नर्तक, वादक आणि सुंदर सजलेल्या गणिका सर्वजण उपस्थित असावेत.
2.3.18
कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः।
देवायतनचैत्येषु सान्नभक्ष्याः सदक्षिणाः ॥ २.३.१८ ॥
राजवाड्याच्या दुसऱ्या अंगणात पोहोचून त्यांनी उभे राहावे; देवालयांत आणि चैत्यांत अन्न व खाद्यपदार्थ दक्षिणेसह द्यावेत.
2.3.19
उपस्थापयितव्याः स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक्।
दीर्घासिबद्धगोधाश्च संनद्धा मृष्टवाससः ॥ २.३.१९ ॥
त्यांना वेगवेगळे सेवेसाठी उभे करावे; माळांनी सजलेले, लांब तलवारी व बाहुरक्षक बांधलेले, चिलखत घातलेले आणि स्वच्छ वस्त्रे परिधान केलेले.
2.3.20
महाराजाङ्गनं शूराः प्रविशन्तु महोदयम्।
एवं व्यादिश्य विप्रौ तु क्रियास्तत्र विनिष्ठितौ ॥ २.३.२० ॥
महाराजांच्या अंगणात, त्या भव्य राजवाड्यात शूर प्रवेश करोत. अशी आज्ञा देऊन ते दोन विप्र तेथील विधी पूर्ण करण्यात गुंतले.
2.3.21
चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च।
कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम् ॥ २.३.२१ ॥
उरलेले कामही पूर्ण करून, राजाला निवेदन करून, 'झाले' असेच ते म्हणाले; जगत्पतीजवळ जाऊन.
2.3.22
यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजोत्तमौ।
ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनमब्रवीत् ॥ २.३.२२ ॥
सांगितल्याप्रमाणे आनंदित आणि हर्षयुक्त झालेले ते दोन उत्तम द्विज. तेव्हा तेजस्वी राजा सुमंत्राला हे वचन म्हणाला.
2.3.23
रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति।
स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् ॥ २.३.२३ ॥
"आत्मसंयमी राम, तुम्ही त्याला लवकर घेऊन या." राजाच्या आज्ञेने सुमंत्राने 'तसेच होईल' असे म्हणून वचन दिले.
2.3.24
रामं तत्रानयांचक्रे रथेन रथिनां वरम्।
अथ तत्र सहासीनास्तदा दशरथं नृपम् ॥ २.३.२४ ॥
तेथे रथिकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाला रथातून आणले. तेव्हा तेथे एकत्र बसलेल्या राजा दशरथाजवळ.
2.3.25
प्राच्योदीच्या प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।
म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः ॥ २.३.२५ ॥
पूर्व, उत्तर, पश्चिम व दक्षिण दिशांचे राजे, म्लेच्छ व आर्य, आणि वने व पर्वतांच्या कडेला राहणारे इतर;
2.3.26
उपासांचक्रिरे सर्वे तं देवा वासवं यथा।
तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः ॥ २.३.२६ ॥
देव जसे इंद्राची उपासना करतात, तसे सर्वजण त्यांची सेवा करत. त्यांच्यामध्ये ते राजर्षी मरुतांमध्ये इंद्राप्रमाणे शोभत होते.
2.3.27
प्रासादस्थो दशरथो ददर्शायान्तमात्मजम्।
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् ॥ २.३.२७ ॥
राजवाड्याच्या गच्चीवर उभे असलेल्या दशरथाने येणाऱ्या आपल्या पुत्राला पाहिले; तो गंधर्वराजासारखा होता आणि जगात पराक्रमासाठी प्रसिद्ध होता.
2.3.28
दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।
चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम् ॥ २.३.२८ ॥
लांब बाहू, महासत्त्व, मत्त हत्तीसारखी चाल असलेले, चंद्रासारखे मुख असलेले — राम अत्यंत प्रियदर्शन होते.
2.3.29
रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।
घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः ॥ २.३.२९ ॥
रूप व औदार्य या गुणांनी पुरुषांची दृष्टी व मन हरण करणारे — ग्रीष्मात तापलेल्या प्रजेला मेघ आनंदित करतो तसे.
2.3.30
न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
अवतार्य सुमन्त्रस्तु राघवं स्यन्दनोत्तमात् ॥ २.३.३० ॥
येणाऱ्या रामाला पाहूनही राजाचे समाधान झाले नाही. मग सुमंत्राने उत्तम रथातून राघवाला खाली उतरवले.
2.3.31
पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्।
स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं रघुनन्दनः ॥ २.३.३१ ॥
पित्याच्या समीप जाणाऱ्याच्या मागे हात जोडून चालले; रघुनंदनाने कैलासशिखरासारखा तो प्रासाद पाहिला.
2.3.32
आरुरोह नृपं द्रष्टुं सहसा तेन राघवः।
स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके ॥ २.३.३२ ॥
राजाला पाहण्यासाठी राघवाने तत्काळ त्या प्रासादावर चढले; हात जोडून पित्याजवळ जाऊन नमस्कार केला.
2.3.33
नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्दे चरणौ पितुः।
तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः ॥ २.३.३३ ॥
स्वतःचे नाव सांगत रामाने पित्याच्या चरणांना वंदन केले; नमस्कार करून बाजूला हात जोडून उभ्या असलेल्या त्याला राजाने पाहिले.
2.3.34
गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम्।
तस्मै चाभ्युद्यतं सम्यङ्मणिकाञ्चनभूषितम् ॥ २.३.३४ ॥
हात धरून ओढून राजाने प्रिय पुत्राला आलिंगन दिले; आणि त्याच्यासाठी मणी व सोन्याने सुशोभित आसन पुढे आणले गेले.
2.3.35
दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम्।
तथाऽऽसनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः ॥ २.३.३५ ॥
राजाने रामासाठी सुंदर श्रेष्ठ आसन देण्याची आज्ञा केली; त्या उत्तम आसनावर बसून राघव तेजाने चमकला.
2.3.36
स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः।
तेन विभ्राजिता तत्र सा सभापि व्यरोचत ॥ २.३.३६ ॥
उदयकाळी निर्मल सूर्य आपल्या स्वतःच्या प्रभेने मेरूला प्रकाशित करतो, तसे त्याच्या योगे उजळलेली ती सभाही झगमगली.
2.3.37
विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना।
तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम् ॥ २.३.३७ ॥
शरद ऋतूचे आकाश निर्मल ग्रह-नक्षत्रे आणि चंद्रामुळे शोभावे, तसे राजा आपल्या प्रिय पुत्राला पाहून संतुष्ट झाला.
2.3.38
अलंकृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम्।
स तं सुस्थितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः ॥ २.३.३८ ॥
आरशात स्वतःला अलंकृत पाहावे तसे, पुत्रवानांमध्ये श्रेष्ठ राजा तेथे उभ्या असलेल्या त्या पुत्राशी बोलले.
2.3.39
उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव कश्यपः।
ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः ॥ २.३.३९ ॥
कश्यप जसे देवेंद्राला बोलले, तसे राजा हे वचन बोलले — तू माझ्या ज्येष्ठ पत्नीपासून जन्मला आहेस, जी माझ्यासारखीच आहे, आणि तू तिला साजेसा पुत्र आहेस.
2.3.40
उत्पन्नस्त्वं गुणज्येष्ठो मम रामात्मजः प्रियः।
त्वया यतः प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः ॥ २.३.४० ॥
तू गुणांनी श्रेष्ठ म्हणून जन्मला आहेस; माझ्या प्रिय रामाचा पुत्र तू आहेस. तुझ्या स्वगुणांनी ही प्रजा आनंदित झाली आहे.
2.3.41
तस्मात् त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि।
कामतस्त्वं प्रकृत्यैव निर्णीतो गुणवानिति ॥ २.३.४१ ॥
म्हणून तू पुष्य नक्षत्राच्या योगात युवराजपद प्राप्त कर. तू स्वभावतःच गुणवान म्हणून निश्चित झाला आहेस.
2.3.42
गुणवत्यपि तु स्नेहात् पुत्र वक्ष्यामि ते हितम्।
भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः ॥ २.३.४२ ॥
तू गुणवान असलास तरी, हे पुत्रा, स्नेहाने तुला हितकारक गोष्ट सांगतो. पुन्हा विनय धारण करून नेहमी इंद्रियांवर विजय मिळवलेला राहा.
2.3.43
कामक्रोधसमुत्थानि त्यजस्व व्यसनानि च।
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा ॥ २.३.४३ ॥
काम आणि क्रोध यांतून उत्पन्न होणारी व्यसने सोड; गुप्तपणे आणि उघडपणे दोन्ही प्रकारे सदाचाराने वाग.
2.3.44
अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रजाश्चैवानुरञ्जय।
कोष्ठागारायुधागारैः कृत्वा संनिचयान् बहून् ॥ २.३.४४ ॥
अमात्यांपासून सर्व प्रजेला प्रसन्न ठेव; कोषागार आणि शस्त्रागारांत पुष्कळ साठा करून ठेव.
2.3.45
इष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।
तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतमिवामराः ॥ २.३.४५ ॥
प्रिय व अनुरक्त प्रजेसह जो पृथ्वीचे पालन करतो, त्याचे मित्र अमृत मिळालेल्या देवांप्रमाणे आनंदित होतात.
2.3.46
तस्मात् पुत्र त्वमात्मानं नियम्यैवं समाचर।
तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः ॥ २.३.४६ ॥
म्हणून पुत्रा, तू स्वतःला संयमित ठेवून असे वाग. हे ऐकून रामाचे प्रियकारी सुहृद—
2.3.47
त्वरिताः शीघ्रमागत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्।
सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च ॥ २.३.४७ ॥
त्वरित येऊन त्यांनी कौसल्येला ही वार्ता कळवली. तिने सोने, गायी आणि विविध रत्ने—
2.3.48
व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा।
अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः।
ययौ स्वं द्युतिमद् वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ॥ २.३.४८ ॥
त्या उत्तम स्त्री कौसल्येने प्रिय वार्ता आणणाऱ्यांना दान दिले. मग राघवाने राजाला वंदन करून रथावर आरूढ होऊन, लोकसमूहांनी सन्मानित होत आपल्या तेजस्वी महालाकडे प्रयाण केले.
2.3.49
ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त-
च्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाशु।
नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वा
देवान् समानर्चुरभिप्रहृष्टाः ॥ २.३.४९ ॥
नगरवासीयांनी राजाचे ते शब्द ऐकून, जणू इच्छित लाभ मिळाल्यासारखे, लगेच राजाचा निरोप घेऊन घरी जाऊन, अत्यंत आनंदित होऊन देवतांची पूजा केली.