वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.35
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.35.1
ततो निधूय सहसा शिरो निःश्वस्य चासकृत्।
पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाय्य च ॥ २.३५.१ ॥
तेव्हा सुमंत्राने अचानक मान हलवली, वारंवार दीर्घ निःश्वास सोडला, हाताने हात दाबला आणि दात खाडकन् आवळले.
2.35.2
लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्।
कोपाभिभूतः सहसा संतापमशुभं गतः ॥ २.३५.२ ॥
क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी तो आपला पूर्वीचा नेहमीचा वर्ण सोडून बसला; क्रोधाने व्यापून तो अचानक अशुभ संतापात पडला.
2.35.3
मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य च।
कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्शरैः शितैः ॥ २.३५.३ ॥
दशरथाचा सारथी सुमंत्र मनात विचार करून, तीक्ष्ण शब्दबाणांनी कैकेयीचे हृदय जणू कंपित करत (बोलला).
2.35.4
वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः।
कैकेय्याः सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत ॥ २.३५.४ ॥
अनुपम वज्रासारख्या शब्दांनी आणि अशुभ वचनांनी कैकेयीची सर्व मर्मस्थळे भेदत असल्यासारखा सुमंत्र प्रत्युत्तर देता झाला.
2.35.5
यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्।
भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च ॥ २.३५.५ ॥
तुझा पती, स्थावर-जंगम सर्व जगताचा पालनकर्ता राजा दशरथ स्वतः त्यागला गेला आहे.
2.35.6
नह्यकार्यतमं किंचित्तव देवीह विद्यते।
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः ॥ २.३५.६ ॥
हे देवी, येथे तुझ्यासाठी असे कोणतेही कृत्य नाही जे निषिद्ध नाही; मी तुला पतिघातिनी आणि अंततः कुलघातिनी समजतो.
2.35.7
यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।
महोदधिमिवाक्षोभ्यं संतापयसि कर्मभिः ॥ २.३५.७ ॥
महेंद्राप्रमाणे अजेय, पर्वताप्रमाणे अचल आणि महासागराप्रमाणे अक्षोभ्य अशा त्यांना तू आपल्या कृत्यांनी संतप्त करीत आहेस.
2.35.8
मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्।
भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते ॥ २.३५.८ ॥
पती, वरदाता आणि स्वामी अशा दशरथांचा अपमान करू नकोस. स्त्रियांसाठी पतीची इच्छा कोटी पुत्रांपेक्षाही श्रेष्ठ असते.
2.35.9
यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये।
इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिंस्तं लोपयितुमिच्छसि ॥ २.३५.९ ॥
राजाच्या मृत्यूनंतर राज्ये वयाच्या क्रमानेच मिळतात. पण इक्ष्वाकुकुलनाथ अशा यांनाच तो क्रम मोडून नष्ट करण्याची तू इच्छा करीत आहेस.
2.35.10
राजा भवतु ते पुत्रो भरतः शास्तु मेदिनीम्।
वयं तत्र गमिष्यामो यत्र रामो गमिष्यति ॥ २.३५.१० ॥
तुझा पुत्र भरत राजा होवो आणि पृथ्वीवर राज्य करो. राम जिथे जाईल तिथे आम्हीही जाऊ.
2.35.11
न च ते विषये कश्चिद् ब्राह्मणो वस्तुमर्हति।
तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म करिष्यसि ॥ २.३५.११ ॥
तुझ्या राज्यात कोणताही ब्राह्मण राहण्यास योग्य राहणार नाही, कारण आज तू असे मर्यादाहीन कृत्य करणार आहेस.
2.35.12
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।
त्यक्ता या बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा ॥ २.३५.१२ ॥
निश्चितच आम्ही सर्व राम ज्या मार्गाने चालतो त्याच मार्गाने जाऊ, जो सर्व नातेवाईक, ब्राह्मण आणि साधूंनी सदैव सोडलेला आहे.
2.35.13
का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति।
तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि ॥ २.३५.१३ ॥
हे देवी, राज्यलाभाने तुला काय आनंद होईल? असे मर्यादाहीन कर्म तू करू इच्छितेस.
2.35.14
आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्।
आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी ॥ २.३५.१४ ॥
असे वर्तन असलेल्या तुझ्याकडे पाहून मला आश्चर्य वाटते; असे वागणाऱ्या स्त्रीसाठी पृथ्वी लगेच का फाटत नाही?
2.35.15
महाब्रह्मर्षिसृष्टा वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः।
धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम् ॥ २.३५.१५ ॥
महाब्रह्मर्षींनी निर्माण केलेले, प्रज्वलित आणि भयंकर दिसणारे 'धिक्' अशा निंदेचे दंड रामाच्या वनवासात सहभागी असलेल्या हिला का मारत नाहीत?
2.35.16
आम्रं छित्त्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत् तु कः।
यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत् ॥ २.३५.१६ ॥
आंबा कुऱ्हाडीने तोडून कोण कडुनिंबाची सेवा करेल? त्याला दुधाने सिंचन केले तरी त्याचे फळ कधी गोड होणार नाही.
2.35.17
आभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च।
न हि निम्बात् स्रवेत् क्षौद्रं लोके निगदितं वचः ॥ २.३५.१७ ॥
तुझ्या आईप्रमाणेच तुझेही कुलीनत्व आहे असे मला वाटते. कडुनिंबातून मध गळत नाही, असे लोकात म्हटले गेले आहे.
2.35.18
तव मातुरसद्ग्राहं विद्म पूर्वं यथा श्रुतम्।
पितुस्ते वरदः कश्चिद् ददौ वरमनुत्तमम् ॥ २.३५.१८ ॥
तुझ्या आईचा दुष्ट हट्ट आम्ही पूर्वीच ऐकल्याप्रमाणे जाणतो. तुझ्या वडिलांना कोणा वरदात्याने एक अत्युत्तम वर दिला होता.
2.35.19
सर्वभूतरुतं तस्मात् संजज्ञे वसुधाधिपः।
तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः ॥ २.३५.१९ ॥
त्यामुळे त्या वसुधाधिपतीला सर्व प्राण्यांची वाणी समजू लागली; आणि त्यामुळेच तिर्यक् योनीतील प्राण्यांचे बोलणेही त्याला कळू लागले.
2.35.20
ततो जृम्भस्य शयने विरुताद् भूरिवर्चसः।
पितुस्ते विदितो भावः स तत्र बहुधाहसत् ॥ २.३५.२० ॥
नंतर शय्येवर जांभई देणाऱ्या त्या महातेजस्वीच्या ध्वनीवरून तुझ्या पित्याचा भाव कळला; तो तेथे पुन्हा पुन्हा हसला.
2.35.21
तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती।
हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत् ॥ २.३५.२१ ॥
तेथे तुझी आई रागावून, मृत्यूपाश इच्छिणारी असल्यासारखी म्हणाली, 'हे नृपती, हे सौम्या! तुझ्या हास्याचे कारण मला जाणून घ्यायचे आहे.'
2.35.22
नृपश्चोवाच तां देवीं हासं शंसामि ते यदि।
ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः ॥ २.३५.२२ ॥
राजा त्या देवीला म्हणाला, 'मी तुला हास्याचे कारण सांगितले तर माझा मृत्यू तत्काळ होईल, यात संशय नाही.'
2.35.23
माता ते पितरं देवि पुनः केकयमब्रवीत्।
शंस मे जीव वा मा वा न मां त्वं प्रहसिष्यसि ॥ २.३५.२३ ॥
तुझी आई पुन्हा तुझ्या पित्याला (केकयाला) म्हणाली, 'मला सांग; जगो वा न जगो, तू माझ्यावर हसणार नाहीस.'
2.35.24
प्रियया च तथोक्तः स केकयः पृथिवीपतिः।
तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः ॥ २.३५.२४ ॥
प्रिय पत्नीने असे म्हटल्यावर त्या केकय देशाच्या पृथ्वीपतीने, वर देणाऱ्याच्या संदर्भात, सर्व काही यथार्थपणे तिला सांगितले.
2.35.25
ततः स वरदः साधू राजानं प्रत्यभाषत।
म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा शंसीस्त्वं महीपते ॥ २.३५.२५ ॥
तेव्हा वर देणारी ती साध्वी राजाला म्हणाली — "हे मरू दे, नष्ट होऊ दे; हे महीपते, तू हे बोलू नकोस."
2.35.26
स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः।
मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत् ॥ २.३५.२६ ॥
तिचे ते बोलणे ऐकून राजाचे मन प्रसन्न झाले; तुझ्या आईला तात्काळ दूर सारून तो कुबेरासारखा विहार करू लागला.
2.35.27
तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि।
असद्ग्राहमिमं मोहात् कुरुषे पापदर्शिनी ॥ २.३५.२७ ॥
तसेच तूही दुर्जनांनी चाललेल्या मार्गावर मोहाने हा असत् हट्ट धरत आहेस, हे पापदर्शिनी!
2.35.28
सत्यश्चात्र प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा।
पितॄन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः ॥ २.३५.२८ ॥
आणि येथे लोकांची ही म्हण मला खरी वाटते: माणसे पित्यांच्या मागे जन्म घेतात, स्त्रिया मातांच्या मागे जन्म घेतात.
2.35.29
नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः।
भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव ॥ २.३५.२९ ॥
असे होऊ नकोस; राजाने जे सांगितले ते स्वीकार. येथे पतीच्या इच्छेचे पालन कर; या लोकांचा आधार हो.
2.35.30
मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्।
भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादध ॥ २.३५.३० ॥
पापी लोकांनी चिथावलेली तू देवराजासारख्या तेजस्वी, लोकपालक पतीविषयी असत् धर्म आचरू नकोस.
2.35.31
नहि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः।
श्रीमान् दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः ॥ २.३५.३१ ॥
हे देवी, निष्पाप, कमलनयन, श्रीमान राजा दशरथ तुला दिलेले वचन खोटे करणार नाहीत.
2.35.32
ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मस्यापि रक्षिता।
रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम् ॥ २.३५.३२ ॥
ज्येष्ठ, उदार, कर्तृत्वशाली, स्वधर्माचा रक्षक, जीवलोकाचा रक्षक आणि बलवान राम याचा अभिषेक होवो.
2.35.33
परिवादो हि ते देवि महाँल्लोके चरिष्यति।
यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम् ॥ २.३५.३३ ॥
हे देवी, राम राजा पित्याला सोडून वनात गेला तर जगात तुझी मोठी निंदा पसरेल.
2.35.34
स्वराज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा।
नहि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसन् ॥ २.३५.३४ ॥
राघवाने आपले राज्य सांभाळावे, तू चिंतारहित हो. या श्रेष्ठ नगरात राहण्यास राघवावाचून दुसरा कोणी तुला योग्य नाही.
2.35.35
रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्।
प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥ २.३५.३५ ॥
राम युवराजपदी स्थिर झाल्यावर महान धनुर्धर राजा दशरथ पूर्वीची घटना आठवून वनात प्रवेश करतील.
2.35.36
भूयः संक्षोभयामास सुमन्त्रस्तु कृताञ्जलिः ॥ २.३५.३६ ॥
सुमंत्राने हात जोडून पुन्हा तिला फार विचलित केले.
2.35.37
नैव सा क्षुभ्यते देवी न च स्म परिदूयते।
न चास्या मुखवर्णस्य लक्ष्यते विक्रिया तदा ॥ २.३५.३७ ॥
त्या वेळी देवी क्षुब्ध झाली नाही, दुःखीही दिसली नाही; तिच्या मुखवर्णातही कोणताही बदल दिसला नाही.