वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.37.1
महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा।
अभ्यभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत् ॥ २.३७.१ ॥
महामात्यांचे शब्द ऐकून तेव्हा विनयज्ञ राम विनीतपणे दशरथांना हे शब्द बोलला.
2.37.2
त्यक्तभोगस्य मे राजन् वने वन्येन जीवतः।
किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः ॥ २.३७.२ ॥
हे राजा! भोगांचा त्याग करून वनात वन्य अन्नावर जगणाऱ्या, सर्वतः आसक्ती सोडलेल्या मला अनुयायांनी काय प्रयोजन?
2.37.3
यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः।
रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम् ॥ २.३७.३ ॥
जो श्रेष्ठ हत्तीला सोडून त्याच्या बांधणीच्या दोरीत मन लावतो, त्या उत्तम हत्तीचा त्याग करणाऱ्याला दोरीच्या प्रेमाने काय लाभ?
2.37.4
तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते।
सर्वाण्येवानुजानामि चीराण्येवानयन्तु मे ॥ २.३७.४ ॥
तसेच, हे सज्जनश्रेष्ठा, हे जगत्पते! माझ्या सैन्याने मला काय? मी सर्वांना अनुमती देतो; माझ्यासाठी फक्त वल्कले आणवावीत.
2.37.5
खनित्रपिटके चोभे समानयत गच्छत।
चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम ॥ २.३७.५ ॥
खनित्र आणि पिटारी दोन्ही आणा, जा! मला वनात चौदा वर्षे राहायचे आहे.
2.37.6
अथ चीराणि कैकेयी स्वयमाहृत्य राघवम्।
उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा ॥ २.३७.६ ॥
तेव्हा कैकेयीने स्वतः वल्कले आणून राघवाला म्हटले, "ही नेस"; जनसमुदायात ती निर्लज्जपणे बोलली.
2.37.7
स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्याः प्रतिगृह्य ते।
सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्यवस्त ह ॥ २.३७.७ ॥
पुरुषव्याघ्र रामांनी कैकेयीकडून ते चीर घेतले, सूक्ष्म वस्त्र टाकून मुनिवस्त्रे परिधान केली.
2.37.8
लक्ष्मणश्चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे।
तापसाच्छादने चैव जग्राह पितुरग्रतः ॥ २.३७.८ ॥
लक्ष्मणानेही तिथेच, पित्यासमोर आपली शुभ वस्त्रे टाकून तापसांची आच्छादने घेतली.
2.37.9
अथात्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी।
सम्प्रेक्ष्य चीरं संत्रस्ता पृषती वागुरामिव ॥ २.३७.९ ॥
मग स्वतःच्या परिधानासाठी ते चीर पाहून रेशमी वस्त्र नेसलेली सीता, पाशात अडकलेल्या ठिपकेदार हरिणीप्रमाणे घाबरली.
2.37.10
सा व्यपत्रपमाणेव प्रगृह्य च सुदुर्मनाः।
कैकेय्याः कुशचीरे ते जानकी शुभलक्षणा ॥ २.३७.१० ॥
लाजल्यासारखी, अत्यंत दुःखी मनाने शुभलक्षणा जानकीने कैकेयीकडून ती कुशचीरे घेतली.
2.37.11
अश्रुसम्पूर्णनेत्रा च धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी।
गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ २.३७.११ ॥
अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, धर्म जाणणारी आणि धर्म पाहणारी ती, गंधर्वराजासारख्या पतीला असे म्हणाली.
2.37.13
कथं नु चीरं बघ्नन्ति मुनयो वनवासिनः।
कृत्वा कण्ठे स्म सा चीरमेकमादाय पाणिना।
तस्थौ ह्यकुशला तत्र व्रीडिता जनकात्मजा ॥ २.३७.१३ ॥
वनवासी मुनी चीर कसे बांधतात? असे म्हणून, जनककन्या सीता एक चीर हातात घेऊन गळ्यावर ठेवून, अकुशल होऊन लाजत उभी राहिली.
2.37.14
तस्यास्तत् क्षिप्रमागत्य रामो धर्मभृतां वरः।
चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वयम् ॥ २.३७.१४ ॥
धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने लगेच येऊन स्वतः सीतेच्या रेशमी वस्त्रावर तिचे वल्कल बांधले.
2.37.15
रामं प्रेक्ष्य तु सीताया बध्नन्तं चीरमुत्तमम्।
अन्तःपुरचरा नार्यो मुमुचुर्वारि नेत्रजम् ॥ २.३७.१५ ॥
सीतेचे उत्तम वल्कल बांधणाऱ्या रामाला पाहून अंतःपुरातील स्त्रियांनी डोळ्यांतून अश्रू गाळले.
2.37.16
ऊचुश्च परमायत्ता रामं ज्वलिततेजसम्।
वत्स नैवं नियुक्तेयं वनवासे मनस्विनी ॥ २.३७.१६ ॥
अत्यंत व्याकूळ होऊन ते तेजस्वी रामाला म्हणाले, "वत्सा, ही मनस्विनी वनवासासाठी योग्य नाही."
2.37.17
पितुर्वाक्यानुरोधेन गतस्य विजनं वनम्।
तावद् दर्शनमस्या नः सफलं भवतु प्रभो ॥ २.३७.१७ ॥
पित्याच्या वचनानुसार निर्जन वनात जाणाऱ्या तुझ्यासह, हे प्रभो, हिचे दर्शन आम्हांस सफळ होवो.
2.37.18
लक्ष्मणेन सहायेन वनं गच्छस्व पुत्रक।
नेयमर्हति कल्याणि वस्तुं तापसवद् वने ॥ २.३७.१८ ॥
पुत्रा, सहाय्यक लक्ष्मणासह वनात जा. कल्याणी, ही तपस्विनीप्रमाणे वनात राहण्यास योग्य नाही.
2.37.19
कुरु नो याचनां पुत्र सीता तिष्ठतु भामिनी।
धर्मनित्यः स्वयं स्थातुं न हीदानीं त्वमिच्छसि ॥ २.३७.१९ ॥
पुत्रा, आमची ही विनंती पूर्ण कर—भामिनी सीता इथेच राहू दे. धर्मात नित्य स्थिर असलेला तू स्वतःच आता तिला येथे राहू देण्याची इच्छा करत नाहीस.
2.37.20
तासामेवंविधा वाचः शृण्वन् दशरथात्मजः।
बबन्धैव तथा चीरं सीतया तुल्यशीलया ॥ २.३७.२० ॥
त्या स्त्रियांचे असे बोल ऐकून दशरथपुत्र (राम) त्याप्रमाणेच चीर नेसले; समान शीलाच्या सीतेनेही तसेच केले.
2.37.21
चीरे गृहीते तु तया सबाष्पो नृपतेर्गुरुः।
निवार्य सीतां कैकेयीं वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ २.३७.२१ ॥
तिने चीर हाती घेतल्यावर अश्रू भरलेल्या डोळ्यांनी राजाचे गुरू वसिष्ठ यांनी सीता आणि कैकेयी दोघींना थांबवून हे वचन सांगितले.
2.37.22
अतिप्रवृत्ते दुर्मेधे कैकेयि कुलपांसनि।
वञ्चयित्वा तु राजानं न प्रमाणेऽवतिष्ठसि ॥ २.३७.२२ ॥
कैकेयी! तू मर्यादा ओलांडली आहेस; हे दुर्बुद्धी, हे कुलाला कलंका! राजाला फसवून तू विश्वासार्ह स्थानी उभी राहत नाहीस.
2.37.23
न गन्तव्यं वनं देव्या सीतया शीलवर्जिते।
अनुष्ठास्यति रामस्य सीता प्रकृतमासनम् ॥ २.३७.२३ ॥
हे शीलरहित! देवी सीतेने वनात जाऊ नये; रामाचे नेहमीचे आसन सीताच सांभाळेल.
2.37.24
आत्मा हि दाराः सर्वेषां दारसंग्रहवर्तिनाम्।
आत्मेयमिति रामस्य पालयिष्यति मेदिनीम् ॥ २.३७.२४ ॥
गृहस्थधर्म पाळणाऱ्या सर्वांसाठी पत्नीच आत्मा असते; "ही रामाचा आत्मा आहे" असे मानून ती पृथ्वीचे पालन करेल.
2.37.25
अथ यास्यति वैदेही वनं रामेण संगता।
वयमत्रानुयास्यामः पुरं चेदं गमिष्यति ॥ २.३७.२५ ॥
वैदेही सीता रामासोबत वनात गेली तर आम्ही येथूनच तिच्या मागे जाऊ; हे नगरही त्यांच्यासोबत जाईल.
2.37.26
अन्तपालाश्च यास्यन्ति सदारो यत्र राघवः।
सहोपजीव्यं राष्ट्रं च पुरं च सपरिच्छदम् ॥ २.३७.२६ ॥
सीमारक्षकही जिथे पत्नीसह राघव जातील तिथे जातील; त्यांच्यावर अवलंबून असलेले राष्ट्र आणि परिवारासह नगरही जाईल.
2.37.27
भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवासा वनेचरः।
वने वसन्तं काकुत्स्थमनुवत्स्यति पूर्वजम् ॥ २.३७.२७ ॥
भरत आणि शत्रुघ्नही वल्कले नेसून वनवासी होऊन, वनात राहणाऱ्या ज्येष्ठ बंधू काकुत्स्थाच्या मागे राहतील.
2.37.28
ततः शून्यां गतजनां वसुधां पादपैः सह।
त्वमेका शाधि दुर्वृत्ता प्रजानामहिते स्थिता ॥ २.३७.२८ ॥
तेव्हा, प्रजेच्या अहितासाठी उभी राहिलेली दुराचारिणी, माणसे गेलेल्या या ओसाड पृथ्वीवर वृक्षांसह तू एकटीच राज्य कर.
2.37.29
न हि तद् भविता राष्ट्रं यत्र रामो न भूपतिः।
तद् वनं भविता राष्ट्रं यत्र रामो निवत्स्यति ॥ २.३७.२९ ॥
जिथे राम राजा नाही, ते राष्ट्र निश्चितच राष्ट्र होणार नाही; जिथे राम राहतील ते वनच राष्ट्र होईल.
2.37.30
न ह्यदत्तां महीं पित्रा भरतः शास्तुमिच्छति।
त्वयि वा पुत्रवद् वस्तुं यदि जातो महीपतेः ॥ २.३७.३० ॥
पित्याने दिलेली नसलेली पृथ्वी भरत शासन करू इच्छित नाही; तो राजाचा पुत्र म्हणून जन्मला असेल तर तुझ्याजवळ पुत्राप्रमाणे राहू इच्छितो.
2.37.31
यद्यपि त्वं क्षितितलाद् गगनं चोत्पतिष्यसि।
पितृवंशचरित्रज्ञः सोऽन्यथा न करिष्यति ॥ २.३७.३१ ॥
तू पृथ्वीवरून आकाशात जरी उडालीस, तरी पितृवंशाचे आचरण जाणणारा तो वेगळे काही करणार नाही.
2.37.32
तत् त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतमप्रियम्।
लोके नहि स विद्येत यो न राममनुव्रतः ॥ २.३७.३२ ॥
म्हणून पुत्रलोभाने तू पुत्राला अप्रिय असे कृत्य केलेस. जगात रामाचा अनुयायी नसलेला कोणीही नाही.
2.37.33
द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयि पशुव्यालमृगद्विजान्।
गच्छतः सह रामेण पादपांश्च तदुन्मुखान् ॥ २.३७.३३ ॥
हे कैकेयी, आजच राम सोबत जाताना तू पशू, हिंस्र प्राणी, हरिण व पक्षी, आणि त्यांच्याकडे तोंड करून उभे असलेले वृक्ष पाहशील.
2.37.34
अथोत्तमान्याभरणानि देवि
देहि स्नुषायै व्यपनीय चीरम्।
न चीरमस्याः प्रविधीयतेति
न्यवारयत् तद् वसनं वसिष्ठः ॥ २.३७.३४ ॥
मग हे देवी, उत्तम अलंकार सुनेला दे; तिचे वल्कल काढून टाक. 'हिच्यासाठी वल्कल विहित नाही' असे म्हणून वसिष्ठांनी ते वस्त्र अडवले.
2.37.35
एकस्य रामस्य वने निवास-
स्त्वया वृतः केकयराजपुत्रि।
विभूषितेयं प्रतिकर्मनित्या
वसत्वरण्ये सह राघवेण ॥ २.३७.३५ ॥
हे केकयराजकन्ये, रामाचा वनवासच तू निवडलास. सदैव सेवेत तत्पर असलेली ही सुशोभित होऊन रघुवंशी रामासह वनात राहो.
2.37.36
यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्च
सुसंवृता गच्छतु राजपुत्री।
वस्त्रैश्च सर्वैः सहितैर्विधानै-
र्नेयं वृता ते वरसम्प्रदाने ॥ २.३७.३६ ॥
राजकन्या उत्तम वाहने व सेवकांनी नीट वेढलेली जावो; सर्व वस्त्रे व साधनांसह जावो. वर देताना तू हिची निवड केली नव्हतीस.
2.37.37
तस्मिंस्तथा जल्पति विप्रमुख्ये
गुरौ नृपस्याप्रतिमप्रभावे।
नैव स्म सीता विनिवृत्तभावा
प्रियस्य भर्तुः प्रतिकारकामा ॥ २.३७.३७ ॥
अप्रतिम प्रभावी राजगुरू, विप्रश्रेष्ठ वसिष्ठ असे बोलत असतानाही सीतेचा निश्चय ढळला नाही; प्रिय पतीची सेवा करण्याची तिची इच्छा होती.