વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.39.1
रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम्।
समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः ॥ २.३९.१ ॥
રામના વચન સાંભળીને અને મુનિવેશધારી તેમને જોઈને, પત્નીઓ સાથેના રાજા ચેતનાહીન થઈ ગયા.
2.39.2
नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।
न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः ॥ २.३९.२ ॥
દુઃખથી સંતપ્ત રાજાએ રાઘવ (રામ) સામે જોયું નહીં; તેમને જોઈને પણ ઉદાસ મનથી ઉત્તર આપ્યો નહીં.
2.39.3
स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः।
विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन् ॥ २.३९.३ ॥
તે રાજા ક્ષણભર ચેતનાહીન થઈ ગયા; દુઃખી થઈને, ફક્ત રામનું જ ચિંતન કરતાં વિલાપ કરવા લાગ્યા.
2.39.4
मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः।
प्राणिनो हिंसिता वापि तन्मामिदमुपस्थितम् ॥ २.३९.४ ॥
મને લાગે છે કે પૂર્વે મેં ઘણાં વાછરડાંને તેમની માતાઓથી અલગ કર્યાં હશે, અથવા પ્રાણીઓની હિંસા કરી હશે; તેથી આ મારા પર આવી પડ્યું છે.
2.39.5
न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।
कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते ॥ २.३९.५ ॥
પરંતુ સમય આવ્યા વિના જીવ શરીરમાંથી જતો નથી; કૈકેયીથી પીડાતા મારું મૃત્યુ હજી આવ્યું નથી.
2.39.6
योऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।
विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम् ॥ २.३९.६ ॥
અગ્નિ જેવો તેજસ્વી મારો પુત્ર મારી સામે ઊભેલો હું જોઉં છું — સૂક્ષ્મ વસ્ત્રો ત્યજીને તપસ્વીનું વસ્ત્ર ધારણ કરેલો.
2.39.7
एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं खिद्यते जनः।
स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम् ॥ २.३९.७ ॥
એકલી કૈકેયીને કારણે આ સર્વ લોકો દુઃખી થઈ રહ્યા છે; પોતાના સ્વાર્થ માટે આ કપટનો આશ્રય લઈને તે પ્રયત્ન કરી રહી છે.
2.39.8
एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण विहतेन्द्रियः।
रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक सः ॥ २.३९.८ ॥
આમ બોલીને, આંસુથી ઇન્દ્રિયો વિહ્વળ થતાં, એકવાર 'રામ' એટલું જ બોલીને તે આગળ બોલી ન શક્યા.
2.39.9
संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात् स महीपतिः।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ २.३९.९ ॥
ક્ષણવારમાં ભાન પાછું આવતાં તે રાજાએ આંસુથી ભરેલી આંખોએ સુમંત્રને આ કહ્યું.
2.39.10
औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः।
प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात् परम् ॥ २.३९.१० ॥
રાજરથ ઉત્તમ ઘોડાઓ સાથે જોડીને આવ; આ મહાભાગ્યવાનને આ જનપદની પેલે પાર લઈ જા.
2.39.11
एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते।
पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम् ॥ २.३९.११ ॥
ગુણવાનોના ગુણનું ફળ આ જ છે એમ હું માનું છું; સજ્જન અને વીર એવા આને પિતા અને માતા વનમાં મોકલી રહ્યાં છે.
2.39.12
राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः।
योजयित्वा ययौ तत्र रथमश्वैरलंकृतम् ॥ २.३९.१२ ॥
રાજાના વચનને સમજીને, ત્વરિત પરાક્રમી સુમંત્રે ઘોડાઓથી શણગારેલો રથ જોડીને ત્યાં પ્રયાણ કર્યું.
2.39.13
तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम्।
आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः ॥ २.३९.१३ ॥
સારથિએ હાથ જોડીને રાજકુમારને કહ્યું કે સોનાથી શણગારેલો તે રથ ઉત્તમ ઘોડાઓ જોડીને તૈયાર છે.
2.39.14
राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंचये।
उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचिः ॥ २.३९.१४ ॥
દેશ-કાળ જાણનારા, સર્વથા નિશ્ચિત અને શુચિ રાજાએ ધનસંચયમાં રોકાયેલા માણસને ત્વરાથી બોલાવીને કહ્યું.
2.39.15
वासांसि च वरार्हाणि भूषणानि महान्ति च।
वर्षाण्येतानि संख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय ॥ २.३९.१५ ॥
આ વર્ષોની ગણતરી કરીને વૈદેહી માટે યોગ્ય ઉત્તમ વસ્ત્રો અને મોટાં આભૂષણો ઝડપથી લાવો.
2.39.16
नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः।
प्रायच्छत् सर्वमाहृत्य सीतायै क्षिप्रमेव तत् ॥ २.३९.१६ ॥
રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે તે ભંડારગૃહમાં જઈને બધું લાવીને તરત સીતાને આપ્યું.
2.39.17
सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्।
भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः ॥ २.३९.१७ ॥
સુજાત વૈદેહી વન તરફ પ્રસ્થાન કરતાં તે વિચિત્ર આભૂષણોથી પોતાનાં સુંદર અંગો શણગારવા લાગી.
2.39.18
व्यराजयत वैदेही वेश्म तत् सुविभूषिता।
उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः ॥ २.३९.१८ ॥
સારી રીતે શણગારેલી વૈદેહી તે મહેલમાં એવી ચમકી, જેમ સમયે ઉગેલા સૂર્યનો પ્રકાશ આકાશને ઝળહળાવે છે.
2.39.19
तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्।
अनाचरन्तीं कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम् ॥ २.३९.१९ ॥
સાસુએ બંને ભુજાઓથી તેને આલિંગન આપીને, દીન બનીને અનુચિત આચરણ કરતી મૈથિલીનું મસ્તક સૂંઘીને આ વચન કહ્યું.
2.39.20
असत्यः सर्वलोकेऽस्मिन् सततं सत्कृताः प्रियैः।
भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः ॥ २.३९.२० ॥
આ જગતમાં સ્ત્રીઓ, પ્રિયજનો દ્વારા સદા સન્માનિત થઈને પણ, અસત્ય હોય છે; આપત્તિમાં પડેલા પતિનું તેઓ માન રાખતી નથી.
2.39.21
एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम्।
अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि ॥ २.३९.२१ ॥
આ સ્ત્રીઓનો સ્વભાવ છે: પહેલાં સુખ ભોગવીને પણ થોડી આપત્તિ આવતાં તેઓ દોષિત બને છે અને પતિને પણ ત્યજી દે છે.
2.39.22
असत्यशीला विकृता दुर्गा अहृदयाः सदा।
असत्यः पापसंकल्पाः क्षणमात्रविरागिणः ॥ २.३९.२२ ॥
અસત્ય સ્વભાવવાળી, વિકૃત, દુર્ગમ, સદા નિર્દય હૃદયવાળી; અસત્ય, પાપસંકલ્પવાળી, ક્ષણમાત્રમાં વિરક્ત થનારી.
2.39.23
न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि संग्रहः।
स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः ॥ २.३९.२३ ॥
કુળ, કરેલો ઉપકાર, વિદ્યા, આપેલું દાન, સંગ્રહેલી મૈત્રી — આમાંનું કંઈ પણ સ્ત્રીઓના હૃદયને બાંધી શકતું નથી; તેઓ ખરેખર અસ્થિર હૃદયની હોય છે.
2.39.24
साध्वीनां तु स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते स्थिते।
स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते ॥ २.३९.२४ ॥
પરંતુ શીલ, સત્ય અને શાસ્ત્રજ્ઞાનમાં સ્થિર રહેલી સાધ્વી સ્ત્રીઓ માટે પરમ પવિત્રતા એકલો પતિ જ છે.
2.39.25
स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो वनम्।
तव देवसमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा ॥ २.३९.२५ ॥
વનમાં મોકલાયેલા તારા પુત્રનું તું અપમાન ન કરીશ. તે તારા માટે દેવસમાન છે, ભલે તે નિર્ધન હોય કે ધનવાન.
2.39.26
विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्।
कृत्वाञ्जलिमुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिता ॥ २.३९.२६ ॥
તેમના ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત વચનો સમજીને, સીતાએ હાથ જોડીને સાસુ સામે ઊભા રહી આમ કહ્યું.
2.39.27
करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्।
अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे ॥ २.३९.२७ ॥
આર્યે, તમે મને જે કંઈ શિખવાડો તે બધું હું કરીશ. પતિ સાથે કેવી રીતે વર્તવું તે હું જાણું છું અને તે મેં સાંભળ્યું પણ છે.
2.39.28
न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति।
धर्माद् विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा ॥ २.३९.२८ ॥
આર્યે, કોઈ દુર્જન મને પોતાના જેવી બનાવી શકે નહીં. ચંદ્રથી જેમ તેની પ્રભા અલગ થઈ શકતી નથી, તેમ હું ધર્મથી ડગી શકું નહીં.
2.39.29
नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो विद्यते रथः।
नापतिः सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा ॥ २.३९.२९ ॥
તાર વિનાની વીણા વાગતી નથી, ચક્ર વિનાનો રથ હોતો નથી; પતિ વિનાની સ્ત્રી સુખેથી વૃદ્ધિ પામતી નથી, ભલે તે સો પુત્રોની માતા હોય.
2.39.30
मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः।
अमितस्य तु दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥ २.३९.३० ॥
પિતા મર્યાદિત જ આપે છે, ભાઈ મર્યાદિત જ આપે છે, પુત્ર પણ મર્યાદિત જ આપે છે; પરંતુ અમર્યાદિત આપનાર પતિનું કઈ સ્ત્રી પૂજન નહીં કરે?
2.39.31
साहमेवंगता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा।
आर्ये किमवमन्येयं स्त्रिया भर्ता हि दैवतम् ॥ २.३९.३१ ॥
ધર્મના ઉચ્ચ અને સામાન્ય નિયમો જાણનારી હું, આવી સ્થિતિમાં, હે આર્યે, સ્ત્રી હોવા છતાં તેનો અનાદર કેવી રીતે કરું? પતિ જ સ્ત્રીનું દેવતા છે.
2.39.32
सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयङ्गमम्।
शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम् ॥ २.३९.३२ ॥
સીતાના હૃદયને સ્પર્શે તેવા વચન સાંભળીને શુદ્ધ મનવાળી કૌશલ્યાએ અચાનક દુઃખ અને હર્ષથી જન્મેલાં આંસુ વહાવ્યાં.
2.39.33
तां प्राञ्जलिरभिप्रेक्ष्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्।
रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत् ॥ २.३९.३३ ॥
માતાઓની વચ્ચે અત્યંત સન્માનિત તેને હાથ જોડીને જોઈને પરમધર્માત્મા રામે માતાને આ વચન કહ્યું.
2.39.34
अम्ब मा दुःखिता भूत्वा पश्येस्त्वं पितरं मम।
क्षयोऽपि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ २.३९.३४ ॥
માતા, દુઃખી ન થા; તું મારા પિતાને જોઈશ. વનવાસનો અંત પણ ઝડપથી આવશે.
2.39.35
सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च।
समग्रमिह सम्प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम् ॥ २.३९.३५ ॥
તું સૂઈ જાય ત્યાં સુધીમાં નવ અને પાંચ વર્ષ વીતી જશે; ત્યારે સંપૂર્ણપણે પાછો ફરીને, મિત્રોથી ઘેરાયેલો હું તને અહીં જોઈશ.
2.39.36
एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः।
त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्य मातरः ॥ २.३९.३६ ॥
માતાને આટલું કહીને, અર્થ સ્પષ્ટ કરીને, તેણે પોતાની બધી માતાઓને જોઈ; તેઓ ત્રણસો પચાસ હતી.
2.39.37
ताश्चापि स तथैवार्ता मातॄर्दशरथात्मजः।
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः ॥ २.३९.३७ ॥
દશરથના પુત્રે દુઃખી માતાઓને હાથ જોડીને આ ધર્મયુક્ત વચન કહ્યું.
2.39.38
संवासात् परुषं किंचिदज्ञानादपि यत् कृतम्।
तन्मे समुपजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः ॥ २.३९.३८ ॥
સાથે રહેવાથી કે અજ્ઞાનથી મારાથી જો કંઈ કઠોર થયું હોય, તો તે તમે ક્ષમા કરજો; હું તમ સૌને વિનંતી કરું છું.
2.39.39
वचनं राघवस्यैतद् धर्मयुक्तं समाहितम्।
शुश्रुवुस्ताः स्त्रियः सर्वाः शोकोपहतचेतसः ॥ २.३९.३९ ॥
રાઘવના આ ધર્મયુક્ત અને સંયમિત વચનો શોકથી ઘાયલ મનવાળી તે સર્વ સ્ત્રીઓએ સાંભળ્યા.
2.39.40
जज्ञोऽथ तासां संनादः क्रौञ्चीनामिव निःस्वनः।
मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे ॥ २.३९.४० ॥
રાઘવ આ પ્રમાણે બોલી રહ્યા ત્યારે, તે રાજાની પત્નીઓમાંથી ક્રૌંચ પક્ષીઓ જેવો કરુણ આક્રંદનો અવાજ ઊઠ્યો.
2.39.41
मुरजपणवमेघघोषवद्
दशरथवेश्म बभूव यत् पुरा।
विलपितपरिदेवनाकुलं
व्यसनगतं तदभूत् सुदुःखितम् ॥ २.३९.४१ ॥
પહેલાં મૃદંગ, પણવ અને મેઘગર્જના જેવા ઘોષથી ગાજતું દશરથનું ભવન, હવે વિલાપ અને આક્રંદથી ભરાઈને આપત્તિમાં પડીને અતિશય દુઃખી થઈ ગયું.