वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.39.1
रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम्।
समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः ॥ २.३९.१ ॥
रामाचे शब्द ऐकून आणि मुनिवेष धारण केलेल्या त्याला पाहून, पत्नींसह असलेला राजा चेतनाहीन झाला.
2.39.2
नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।
न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः ॥ २.३९.२ ॥
दुःखाने संतप्त झालेल्या राजाने राघवाकडे (रामाकडे) पाहिले नाही; त्याला पाहूनही खिन्न मनाने उत्तर दिले नाही.
2.39.3
स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः।
विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन् ॥ २.३९.३ ॥
तो राजा क्षणभर संज्ञाहीन झाल्यासारखा झाला; दुःखी होऊन, केवळ रामाचेच चिंतन करीत विलाप करू लागला.
2.39.4
मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः।
प्राणिनो हिंसिता वापि तन्मामिदमुपस्थितम् ॥ २.३९.४ ॥
मला वाटते की पूर्वी मी अनेक वासरांना त्यांच्या मातांपासून दूर केले असेल, किंवा प्राण्यांची हिंसा केली असेल; म्हणूनच हे माझ्यावर ओढवले आहे.
2.39.5
न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।
कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते ॥ २.३९.५ ॥
पण काळ येईपर्यंत जीव देहातून निघत नाही; कैकेयीने छळलेल्या माझा मृत्यू अजून आलेला नाही.
2.39.6
योऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।
विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम् ॥ २.३९.६ ॥
अग्नीसारखा तेजस्वी माझ्या पुत्राला मी माझ्यासमोर उभा असलेला पाहतो आहे — सूक्ष्म वस्त्रे त्यागून तापसाचे वस्त्र धारण केलेल्याला.
2.39.7
एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं खिद्यते जनः।
स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम् ॥ २.३९.७ ॥
केवळ एका कैकेयीमुळे हे सर्व लोक दुःखी होत आहेत; स्वार्थासाठी हे कपट आश्रय घेऊन ती प्रयत्न करत आहे.
2.39.8
एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण विहतेन्द्रियः।
रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक सः ॥ २.३९.८ ॥
असे बोलून, अश्रूंनी इंद्रिये व्याकुळ होऊन, एकदाच 'राम' एवढेच बोलून ते पुढे बोलू शकले नाहीत.
2.39.9
संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात् स महीपतिः।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ २.३९.९ ॥
क्षणभराने शुद्धी आल्यावर त्या राजाने अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी सुमंत्राला हे म्हटले.
2.39.10
औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः।
प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात् परम् ॥ २.३९.१० ॥
राजरथ उत्तम घोड्यांना जुंपून ये; या महाभाग्यवानाला या जनपदाच्या पलीकडे घेऊन जा.
2.39.11
एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते।
पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम् ॥ २.३९.११ ॥
गुणवंतांच्या गुणांचे फळ हेच आहे असे मला वाटते; सज्जन आणि वीर असलेल्या याला पिता व माता वनात पाठवत आहेत.
2.39.12
राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः।
योजयित्वा ययौ तत्र रथमश्वैरलंकृतम् ॥ २.३९.१२ ॥
राजाचे बोल ऐकून, जलद पराक्रमी सुमंत्राने घोड्यांनी सजवलेला रथ जुंपून तिकडे प्रयाण केले.
2.39.13
तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम्।
आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः ॥ २.३९.१३ ॥
सारथ्याने हात जोडून राजपुत्राला सांगितले की सोन्याने सजवलेला तो रथ उत्तम घोड्यांनी जुंपून तयार आहे.
2.39.14
राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंचये।
उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचिः ॥ २.३९.१४ ॥
देशकाल जाणणाऱ्या, सर्वथा निश्चयी आणि शुचिर्भूत राजाने धनसंचयात गुंतलेल्या माणसाला त्वरेने बोलावून सांगितले.
2.39.15
वासांसि च वरार्हाणि भूषणानि महान्ति च।
वर्षाण्येतानि संख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय ॥ २.३९.१५ ॥
ही वर्षे मोजून वैदेहीसाठी योग्य उत्तम वस्त्रे आणि मोठी आभूषणे त्वरित आणा.
2.39.16
नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः।
प्रायच्छत् सर्वमाहृत्य सीतायै क्षिप्रमेव तत् ॥ २.३९.१६ ॥
राजाने असे सांगितल्यावर तो कोषागारात जाऊन सर्व काही आणून सीतेला त्वरित दिले.
2.39.17
सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्।
भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः ॥ २.३९.१७ ॥
सुजात अशी वैदेही वनाकडे निघताना त्या विचित्र आभूषणांनी आपले सुंदर अवयव सजवू लागली.
2.39.18
व्यराजयत वैदेही वेश्म तत् सुविभूषिता।
उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः ॥ २.३९.१८ ॥
सुंदर सजलेली वैदेही त्या वाड्यात असे झळकली, जसा वेळेवर उगवलेल्या सूर्याचा प्रकाश आकाश उजळवतो.
2.39.19
तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्।
अनाचरन्तीं कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम् ॥ २.३९.१९ ॥
सासूने दोन्ही बाहूंनी तिला आलिंगन देऊन, दीन होऊन अनुचित वर्तन करणाऱ्या मैथिलीचे मस्तक हुंगून हे वचन म्हटले.
2.39.20
असत्यः सर्वलोकेऽस्मिन् सततं सत्कृताः प्रियैः।
भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः ॥ २.३९.२० ॥
या जगात स्त्रिया, प्रियजनांकडून सदैव सन्मानित झाल्या तरी, असत्य असतात; संकटात पडलेल्या पतीचा त्या आदर करीत नाहीत.
2.39.21
एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम्।
अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि ॥ २.३९.२१ ॥
हा स्त्रियांचा स्वभाव आहे: पूर्वी सुख भोगूनही थोड्याशा संकटाने त्या दोषी होतात आणि पतीलाही सोडून देतात.
2.39.22
असत्यशीला विकृता दुर्गा अहृदयाः सदा।
असत्यः पापसंकल्पाः क्षणमात्रविरागिणः ॥ २.३९.२२ ॥
असत्य स्वभावाच्या, विकृत, दुर्गम, सदैव निर्दय हृदयाच्या; असत्य, पापसंकल्पी, क्षणात विरक्त होणाऱ्या.
2.39.23
न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि संग्रहः।
स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः ॥ २.३९.२३ ॥
कुल, केलेले उपकार, विद्या, दिलेले दान, संचित मैत्री — यांपैकी काहीही स्त्रियांचे हृदय बांधून ठेवत नाही; त्या खरोखर चंचल हृदयाच्या असतात.
2.39.24
साध्वीनां तु स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते स्थिते।
स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते ॥ २.३९.२४ ॥
परंतु शील, सत्य आणि शास्त्रज्ञानात स्थिर असलेल्या साध्वी स्त्रियांसाठी परम पवित्रता केवळ पतीच आहे, तोच सर्वश्रेष्ठ आहे.
2.39.25
स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो वनम्।
तव देवसमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा ॥ २.३९.२५ ॥
वनात पाठविलेल्या तुझ्या पुत्राचा तू अपमान करू नयेस. तो तुला देवासमान आहे, तो निर्धन असो वा धनवान.
2.39.26
विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्।
कृत्वाञ्जलिमुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिता ॥ २.३९.२६ ॥
तिचे धर्म आणि अर्थयुक्त शब्द समजून घेऊन, सीतेने हात जोडून सासूसमोर उभे राहून असे म्हटले.
2.39.27
करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्।
अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे ॥ २.३९.२७ ॥
आर्ये, तुम्ही मला जे काही शिकवाल ते सर्व मी करीन. पतीशी कसे वागावे हे मला ठाऊक आहे, आणि ते मी ऐकलेही आहे.
2.39.28
न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति।
धर्माद् विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा ॥ २.३९.२८ ॥
आर्ये, दुर्जन मला त्याच्यासारखे करू शकत नाही. चंद्रापासून त्याची प्रभा वेगळी होत नाही, तसे मी धर्मापासून ढळू शकत नाही.
2.39.29
नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो विद्यते रथः।
नापतिः सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा ॥ २.३९.२९ ॥
तारा नसलेली वीणा वाजत नाही, चाक नसलेला रथ नसतो; पती नसलेली स्त्री सुखात फुलत नाही, ती शंभर पुत्रांची माता असली तरीही.
2.39.30
मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः।
अमितस्य तु दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥ २.३९.३० ॥
पिता मर्यादितच देतो, भाऊ मर्यादितच देतो, पुत्रही मर्यादितच देतो; पण अमर्याद देणाऱ्या पतीची कोणती स्त्री पूजा करणार नाही?
2.39.31
साहमेवंगता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा।
आर्ये किमवमन्येयं स्त्रिया भर्ता हि दैवतम् ॥ २.३९.३१ ॥
धर्मातील उच्च आणि सामान्य नियम जाणणारी मी, अशा स्थितीत असताना, हे आर्ये, स्त्री असूनही त्याचा अवमान कसा करू? पतीच स्त्रीचे दैवत आहे.
2.39.32
सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयङ्गमम्।
शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम् ॥ २.३९.३२ ॥
सीतेचे हृदयस्पर्शी शब्द ऐकून शुद्ध मनाच्या कौसल्येने अचानक दुःख आणि हर्षातून उत्पन्न झालेले अश्रू ढाळले.
2.39.33
तां प्राञ्जलिरभिप्रेक्ष्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्।
रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत् ॥ २.३९.३३ ॥
मातांमध्ये अत्यंत सन्मानित असलेल्या तिला हात जोडून पाहून परमधर्मात्मा राम मातेला हे वचन म्हणाला.
2.39.34
अम्ब मा दुःखिता भूत्वा पश्येस्त्वं पितरं मम।
क्षयोऽपि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ २.३९.३४ ॥
आई, दुःखी होऊ नकोस; तू माझ्या पित्याला पाहशील. वनवासाचाही अंत लवकरच होईल.
2.39.35
सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च।
समग्रमिह सम्प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम् ॥ २.३९.३५ ॥
तू झोपेत असताना नऊ आणि पाच वर्षे निघून जातील; तेव्हा पूर्णपणे परत येऊन, मित्रांनी वेढलेला मी तुला येथे दिसेन.
2.39.36
एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः।
त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्य मातरः ॥ २.३९.३६ ॥
मातेला इतके सांगून, अर्थ स्पष्ट करून, त्याने आपल्या सर्व माता पाहिल्या; त्या तीनशे पन्नास होत्या.
2.39.37
ताश्चापि स तथैवार्ता मातॄर्दशरथात्मजः।
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः ॥ २.३९.३७ ॥
दशरथपुत्र राम त्या दुःखी मातांना हात जोडून हे धर्मयुक्त वचन म्हणाले.
2.39.38
संवासात् परुषं किंचिदज्ञानादपि यत् कृतम्।
तन्मे समुपजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः ॥ २.३९.३८ ॥
एकत्र राहिल्यामुळे किंवा अज्ञानाने माझ्याकडून काही कठोर झाले असेल, ते तुम्ही क्षमा करावे; मी तुम्हा सर्वांना विनवितो.
2.39.39
वचनं राघवस्यैतद् धर्मयुक्तं समाहितम्।
शुश्रुवुस्ताः स्त्रियः सर्वाः शोकोपहतचेतसः ॥ २.३९.३९ ॥
रघुनाथांचे हे धर्मयुक्त आणि संयत वचन शोकाने विदीर्ण मनाच्या त्या सर्व स्त्रियांनी ऐकले.
2.39.40
जज्ञोऽथ तासां संनादः क्रौञ्चीनामिव निःस्वनः।
मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे ॥ २.३९.४० ॥
राघव असे बोलत असताना, त्या राजपत्न्यांमधून क्रौंच पक्ष्यांसारखा आक्रोशाचा आवाज उठला.
2.39.41
मुरजपणवमेघघोषवद्
दशरथवेश्म बभूव यत् पुरा।
विलपितपरिदेवनाकुलं
व्यसनगतं तदभूत् सुदुःखितम् ॥ २.३९.४१ ॥
पूर्वी मृदंग, पणव आणि मेघगर्जनेसारख्या ध्वनींनी गजबजलेले दशरथाचे भवन, आता विलाप आणि आक्रोशाने भरून संकटात सापडून अत्यंत दुःखी झाले.