વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.4.1
गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः।
मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम् ॥ २.४.१ ॥
નાગરિકો ગયા પછી રાજાએ મંત્રીઓ સાથે ફરી વિચારવિમર્શ કરીને, નિશ્ચય જાણનારા તેમણે એક નિશ્ચય કર્યો.
2.4.2
श्व एव पुष्यो भविता श्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः।
रामो राजीवपत्राक्षो युवराज इति प्रभुः ॥ २.४.२ ॥
કાલે જ પુષ્ય નક્ષત્ર હશે; કાલે જ મારો પુત્ર કમલનયન રામ યુવરાજ તરીકે અભિષિક્ત થવો જોઈએ, એમ પ્રભુએ કહ્યું.
2.4.3
अथान्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा।
सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय ॥ २.४.३ ॥
ત્યારે રાજા દશરથે અંતઃપુરમાં પ્રવેશીને સારથિને બોલાવ્યો અને કહ્યું—“રામને ફરી અહીં લઈ આવ.”
2.4.4
प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ।
रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः ॥ २.४.४ ॥
એ આજ્ઞા સ્વીકારીને સારથિ ઝડપથી રામના ભવન તરફ ફરી ગયો, રામને ફરી લાવવા માટે.
2.4.5
द्वाःस्थैरावेदितं तस्य रामायागमनं पुनः।
श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत् ॥ २.४.५ ॥
દ્વારપાલોએ રામને જણાવ્યું કે સારથિ ફરી આવ્યો છે; એ સાંભળતાં જ તેના આગમનથી રામ શંકિત થયા.
2.4.6
प्रवेश्य चैनं त्वरितो रामो वचनमब्रवीत्।
यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूह्यशेषतः ॥ २.४.६ ॥
તેને અંદર બોલાવીને રામે ઝડપથી કહ્યું—“તારા ફરી આવવાનું જે કાર્ય છે, તે પૂરેપૂરું કહે.”
2.4.7
तमुवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति।
श्रुत्वा प्रमाणं तत्र त्वं गमनायेतराय वा ॥ २.४.७ ॥
ત્યારે સારથિએ તેમને કહ્યું, "રાજા તમને મળવા ઇચ્છે છે. સાંભળીને ત્યાં જવું કે નહીં, તે તમે જ નક્કી કરો."
2.4.8
प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥ २.४.८ ॥
તેઓ ફરી રાજાને મળવા રાજભવન તરફ ગયા.
2.4.9
तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः।
प्रवेशयामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम् ॥ २.४.९ ॥
રામ આવી પહોંચ્યા છે એ સાંભળીને રાજા દશરથે ઉત્તમ પ્રિય વાત કહેવાની ઇચ્છાથી તેમને ગૃહમાં પ્રવેશ કરાવ્યો.
2.4.10
प्रविशन्नेव च श्रीमान् राघवो भवनं पितुः।
ददर्श पितरं दूरात् प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥ २.४.१० ॥
ભવનમાં પ્રવેશતાં જ શ્રીમાન રાઘવે દૂરથી જ પિતાને જોયા અને પ્રણામ કરી હાથ જોડ્યા.
2.4.11
प्रणमन्तं तमुत्थाप्य सम्परिष्वज्य भूमिपः।
प्रदिश्य चासनं चास्मै रामं च पुनरब्रवीत् ॥ २.४.११ ॥
પ્રણામ કરતા તેમને ઊભા કરી, ગાઢ આલિંગન આપી, રાજાએ તેમને આસન આપ્યું અને રામને ફરી કહ્યું.
2.4.12
राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा यथेप्सिताः।
अन्नवद्भिः क्रतुशतैर्यथेष्टं भूरिदक्षिणैः ॥ २.४.१२ ॥
"રામ, હું વૃદ્ધ થયો છું; દીર્ઘાયુ પામ્યો છું. મનગમતા ભોગ ભોગવ્યા છે; અન્નદાન સહિત સેંકડો યજ્ઞો, ઇચ્છા મુજબ પુષ્કળ દક્ષિણા સાથે કર્યા છે."
2.4.13
जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि।
दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम ॥ २.४.१३ ॥
હે પુરુષોત્તમ! પૃથ્વી પર આજે મને તું એવો અનુપમ, પ્રિય પુત્ર જન્મ્યો છે; મેં દાન આપ્યું, યજ્ઞો કર્યા અને વેદાધ્યયન કર્યું.
2.4.14
अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि।
देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथाऽऽत्मनः ॥ २.४.१४ ॥
હે વીર! મેં મારાં કાર્યોમાં સુખોનો પણ અનુભવ કર્યો છે; દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને બ્રાહ્મણોના ઋણથી હું મુક્ત છું; તેવી જ રીતે મારા આત્માના ઋણથી પણ.
2.4.15
न किंचिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात्।
अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि ॥ २.४.१५ ॥
તારા રાજ્યાભિષેક સિવાય મારું હવે કોઈ કર્તવ્ય બાકી નથી; તેથી હું તને જે કહું તે તારે મારા માટે કરવું જોઈએ.
2.4.16
अद्य प्रकृतयः सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम्।
अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक ॥ २.४.१६ ॥
આજે સમગ્ર પ્રજા તને નરાધિપતિ તરીકે ઇચ્છે છે; તેથી હે પુત્ર, હું તને યુવરાજ તરીકે અભિષેક કરીશ.
2.4.17
अपि चाद्याशुभान् राम स्वप्नान् पश्यामि राघव।
सनिर्घाता दिवोल्काश्च पतन्ति हि महास्वनाः ॥ २.४.१७ ॥
હે રામ! હે રાઘવ! આજે હું અશુભ સ્વપ્નો જોઉં છું; ગર્જના સાથે આકાશમાંથી મોટી ઉલ્કાઓ ભારે અવાજે પડી રહી છે.
2.4.18
अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणग्रहैः।
आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥ २.४.१८ ॥
હે રામ! મારા નક્ષત્રને ભયંકર ગ્રહોએ ઘેરી લીધું છે; સૂર્ય, મંગળ અને રાહુ તેને પીડી રહ્યા છે, એમ જ્યોતિષીઓ જણાવે છે.
2.4.19
प्रायेण च निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे।
राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरां चापदमृच्छति ॥ २.४.१९ ॥
સામાન્ય રીતે આવાં શુકન પ્રગટ થાય ત્યારે રાજા મૃત્યુ પામે છે અને ભયંકર આપત્તિમાં પડે છે.
2.4.20
तद् यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव।
तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥ २.४.२० ॥
તેથી, હે રાઘવ, મારું ચિત્ત મૂંઝાય તે પહેલાં જ તું અભિષેક કરાવ; પ્રાણીઓની બુદ્ધિ ચંચળ હોય છે.
2.4.21
अद्य चन्द्रोऽभ्युपगमत् पुष्यात् पूर्वं पुनर्वसुम्।
श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः ॥ २.४.२१ ॥
આજે ચંદ્ર પુનર્વસુ પહેલાં પુષ્ય તરફ આગળ વધ્યો છે; આવતીકાલે પુષ્ય યોગ જ્યોતિષીઓ ચોક્કસ જણાવશે.
2.4.22
तत्र पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम्।
श्वस्त्वाहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप ॥ २.४.२२ ॥
ત્યારે પુષ્ય નક્ષત્રમાં અભિષેક કરાવ; મારું મન જાણે મને ઉતાવળ કરાવે છે. હે શત્રુદમન, આવતી કાલે જ હું તને યૌવરાજ્યપદે અભિષિક્ત કરીશ.
2.4.23
तस्मात् त्वयाद्यप्रभृति निशेयं नियतात्मना।
सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥ २.४.२३ ॥
તેથી આજથી આ રાત તારે સંયમિત મનથી, પત્ની સાથે, દર્ભની શય્યા પર સૂઈને ઉપવાસમાં ગાળવી જોઈએ.
2.4.24
सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः।
भवन्ति बहुविघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि ॥ २.४.२४ ॥
તારા મિત્રો સાવધાન રહીને આજે ચારે બાજુથી તારું રક્ષણ કરો; આવાં કાર્યોમાં ઘણાં વિઘ્નો આવતાં હોય છે.
2.4.25
विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः।
तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम ॥ २.४.२५ ॥
ભરત જ્યાં સુધી આ નગરથી દૂર છે, ત્યાં સુધી જ તારો અભિષેક યોગ્ય સમયે છે, એવો મારો મત છે.
2.4.26
कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः।
ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ॥ २.४.२६ ॥
સજ્જનોના આચરણમાં તારો ભાઈ ભરત સ્થિર છે; તે મોટાભાઈને અનુસરનાર, ધર્માત્મા, દયાળુ અને જિતેન્દ્રિય છે.
2.4.27
किं नु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतम्।
सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव ॥ २.४.२७ ॥
હે રાઘવ, મનુષ્યોનું ચિત્ત અનિત્ય છે એવો મારો મત છે; ધર્મમાં નિત્ય રહેલા સજ્જનોનું ચિત્ત પણ, અને સત્કર્મોથી શોભતાનું પણ.
2.4.28
इत्युक्तः सोऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्यभिषेचने।
व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद् गृहम् ॥ २.४.२८ ॥
આમ કહેવાયા પછી, આવતીકાલના અભિષેકની અનુમતિ મેળવીને, "જા" એમ કહેવાતાં રામે પિતાને પ્રણામ કરીને ઘરે ગયા.
2.4.29
प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञाऽऽदिष्टेऽभिषेचने।
तत्क्षणादेव निष्क्रम्य मातुरन्तःपुरं ययौ ॥ २.४.२९ ॥
પોતાના નિવાસમાં પ્રવેશીને, રાજાએ અભિષેકની આજ્ઞા આપી કે તરત જ, તે જ ક્ષણે બહાર નીકળીને રામ માતાના અંતઃપુરમાં ગયા.
2.4.30
तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम्।
वाग्यतां देवतागारे ददर्शायाचतीं श्रियम् ॥ २.४.३० ॥
ત્યાં, રેશમી વસ્ત્ર પહેરેલી, મૌન અને સંયમી, દેવમંદિરમાં નમીને શ્રી (સમૃદ્ધિ)ની યાચના કરતી માતાને રામે જોઈ.
2.4.31
प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मणस्तथा।
सीता चानयिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम् ॥ २.४.३१ ॥
સુમિત્રા પહેલેથી ત્યાં આવી ચૂકી હતી, લક્ષ્મણ પણ તેમ જ. રામના રાજ્યાભિષેકના પ્રિય સમાચાર સાંભળીને સીતાને પણ ત્યાં લાવવામાં આવી હતી.
2.4.32
तस्मिन् कालेऽपि कौसल्या तस्थावामीलितेक्षणा।
सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥ २.४.३२ ॥
તે સમયે કૌસલ્યા પણ આંખો મીંચીને ઊભી હતી; સુમિત્રા, સીતા અને લક્ષ્મણ તેની સેવા કરી રહ્યા હતા.
2.4.33
श्रुत्वा पुष्ये च पुत्रस्य यौवराज्येऽभिषेचनम्।
प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥ २.४.३३ ॥
પુષ્ય નક્ષત્રમાં પુત્રના યુવરાજ-અભિષેકના સમાચાર સાંભળીને, પ્રાણાયામ દ્વારા જનાર્દન પુરુષનું ધ્યાન ધરતી.
2.4.34
तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च।
उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामिदं वरम् ॥ २.४.३४ ॥
એ રીતે નિયમમાં રહેલી તેની પાસે જઈને, પ્રણામ કરીને, રામે તેને હર્ષિત કરતાં આ શ્રેષ્ઠ વચન કહ્યું.
2.4.35
अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि।
भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः ॥ २.४.३५ ॥
માતા, પિતાએ મને પ્રજાપાલનના કાર્યમાં નિયુક્ત કર્યો છે; પિતાની આજ્ઞા મુજબ કાલે મારો અભિષેક થશે.
2.4.36
सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह।
एवमुक्तमुपाध्यायैः स हि मामुक्तवान् पिता ॥ २.४.३६ ॥
આજ રાત્રે સીતા સાથે મારે પણ ઉપવાસ કરવો પડશે, એમ ઉપાધ્યાયોએ કહ્યું છે; પિતાએ પણ મને એમ જ કહ્યું છે.
2.4.37
यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने।
तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय ॥ २.४.३७ ॥
આવતીકાલના અભિષેક માટે જે જે યોગ્ય મંગળ કાર્યો છે, તે આજે મારા માટે અને વૈદેહી માટે કરાવો.
2.4.38
एतच्छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकांक्षितम्।
हर्षबाष्पाकुलं वाक्यमिदं राममभाषत ॥ २.४.३८ ॥
આ સાંભળીને ચિરકાળથી ઇચ્છિત કૌસલ્યા, હર્ષાશ્રુઓથી ભરાયેલા શબ્દોમાં રામને આ વચનો બોલી.
2.4.39
वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः।
ज्ञातीन् मे त्वं श्रिया युक्तः सुमित्रायाश्च नन्दय ॥ २.४.३९ ॥
વહાલા રામ! ચિરકાળ જીવ; તારા શત્રુઓ હણાય. શ્રીથી યુક્ત થઈને મારા સ્વજનોને અને સુમિત્રાને આનંદિત કર.
2.4.40
कल्याणे बत नक्षत्रे मया जातोऽसि पुत्रक।
येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता ॥ २.४.४० ॥
અહો! શુભ નક્ષત્રમાં મેં તને જન્મ આપ્યો, પુત્ર. તારા ગુણોથી તેં પિતા દશરથને પ્રસન્ન કર્યા છે.
2.4.41
अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे।
येयमिक्ष्वाकुराजश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥ २.४.४१ ॥
અહો! મારી ધીરજ વ્યર્થ ન ગઈ. હે કમળનયન પુત્ર, આ ઇક્ષ્વાકુ રાજલક્ષ્મી તારો આશ્રય લેશે.
2.4.42
इत्येवमुक्तो मात्रा तु रामो भ्रातरमब्रवीत्।
प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव ॥ २.४.४२ ॥
માતાએ આમ કહ્યું ત્યારે રામે હાથ જોડીને વિનયથી બેઠેલા ભાઈ તરફ જોઈને, જાણે હસતાં હસતાં કહ્યું.
2.4.43
लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुंधराम्।
द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता ॥ २.४.४३ ॥
લક્ષ્મણ, મારી સાથે તું પણ આ પૃથ્વી પર શાસન કર. તું મારો બીજો અંતરાત્મા છે; આ શ્રી તારી સામે ઉપસ્થિત છે.
2.4.44
सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांस्त्वमिष्टान् राज्यफलानिच।
जीवितं चापि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये ॥ २.४.४४ ॥
સૌમિત્રિ, રાજ્યનાં ફળરૂપ ઇષ્ટ ભોગો તું ભોગવ. તારા માટે જ હું જીવન અને રાજ્ય ઇચ્છું છું.
2.4.45
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च।
अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च ययौ स्वं च निवेशनम् ॥ २.४.४५ ॥
લક્ષ્મણને આ પ્રમાણે કહીને રામે બંને માતાઓને પ્રણામ કર્યા, સીતાની રજા લઈને પોતાના નિવાસ તરફ ગયા.