वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.4.1
गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः।
मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम् ॥ २.४.१ ॥
नागरिक गेल्यानंतर राजाने मंत्र्यांशी पुन्हा विचार करून, निश्चय जाणणारा तो एक निश्चय केला.
2.4.2
श्व एव पुष्यो भविता श्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः।
रामो राजीवपत्राक्षो युवराज इति प्रभुः ॥ २.४.२ ॥
उद्याच पुष्य नक्षत्र असेल; उद्याच माझा पुत्र कमलनयन राम युवराज म्हणून अभिषिक्त व्हावा, असे प्रभू म्हणाले.
2.4.3
अथान्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा।
सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय ॥ २.४.३ ॥
मग राजा दशरथ अंतःपुरात प्रवेश करून सारथ्याला बोलावून म्हणाला—“रामाला पुन्हा येथे आण.”
2.4.4
प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ।
रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः ॥ २.४.४ ॥
ती आज्ञा स्वीकारून सारथी त्वरेने रामाच्या भवनाकडे पुन्हा गेला, रामाला पुन्हा आणण्यासाठी.
2.4.5
द्वाःस्थैरावेदितं तस्य रामायागमनं पुनः।
श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत् ॥ २.४.५ ॥
द्वारपालांनी रामाला कळवले की सारथी पुन्हा आला आहे; हे ऐकताच त्याच्या येण्याने राम शंकित झाला.
2.4.6
प्रवेश्य चैनं त्वरितो रामो वचनमब्रवीत्।
यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूह्यशेषतः ॥ २.४.६ ॥
त्याला आत बोलावून राम त्वरेने म्हणाला—“तू पुन्हा येण्याचे कारण पूर्णपणे सांग.”
2.4.7
तमुवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति।
श्रुत्वा प्रमाणं तत्र त्वं गमनायेतराय वा ॥ २.४.७ ॥
तेव्हा सारथी त्यांना म्हणाला, "राजाला तुम्हाला भेटायची इच्छा आहे. ऐकून तिथे जायचे की नाही, हे तुम्हीच ठरवा."
2.4.8
प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥ २.४.८ ॥
ते पुन्हा राजाला भेटण्यासाठी राजभवनाकडे गेले.
2.4.9
तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः।
प्रवेशयामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम् ॥ २.४.९ ॥
राम आल्याचे ऐकून राजा दशरथाने उत्तम प्रिय गोष्ट सांगण्याच्या इच्छेने त्यांना राजगृहात प्रवेश दिला.
2.4.10
प्रविशन्नेव च श्रीमान् राघवो भवनं पितुः।
ददर्श पितरं दूरात् प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥ २.४.१० ॥
भवनात प्रवेश करताच श्रीमान राघवाने दुरूनच पित्याला पाहिले आणि नमस्कार करून हात जोडले.
2.4.11
प्रणमन्तं तमुत्थाप्य सम्परिष्वज्य भूमिपः।
प्रदिश्य चासनं चास्मै रामं च पुनरब्रवीत् ॥ २.४.११ ॥
नमस्कार करणाऱ्या त्यांना उठवून, घट्ट आलिंगन देऊन, राजाने त्यांना आसन दिले आणि रामाला पुन्हा म्हणाला.
2.4.12
राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा यथेप्सिताः।
अन्नवद्भिः क्रतुशतैर्यथेष्टं भूरिदक्षिणैः ॥ २.४.१२ ॥
"राम, मी वृद्ध झालो आहे, दीर्घायुषी झालो आहे. इच्छेनुसार भोग भोगले आहेत; अन्नदानासह शेकडो यज्ञ, हवी तितकी भरपूर दक्षिणा देऊन केले आहेत."
2.4.13
जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि।
दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम ॥ २.४.१३ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा! पृथ्वीवर आज मला तू हा अनुपम, प्रिय पुत्र लाभला आहेस; मी दान दिले, यज्ञ केले आणि वेदाध्ययन केले.
2.4.14
अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि।
देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथाऽऽत्मनः ॥ २.४.१४ ॥
हे वीरा! माझ्या कर्मांमध्ये मी सुखांचाही अनुभव घेतला आहे; देव, ऋषी, पितर आणि ब्राह्मण यांच्या ऋणातून मी मुक्त आहे; तसाच आत्म्याच्या ऋणातूनही.
2.4.15
न किंचिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात्।
अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि ॥ २.४.१५ ॥
तुझ्या राज्याभिषेकाशिवाय माझे आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही; म्हणून मी तुला जे सांगेन ते तू माझ्यासाठी करावेस.
2.4.16
अद्य प्रकृतयः सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम्।
अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक ॥ २.४.१६ ॥
आज सर्व प्रजा तुला नराधिपती म्हणून इच्छिते; म्हणून हे पुत्रा, मी तुला युवराज म्हणून अभिषेक करीन.
2.4.17
अपि चाद्याशुभान् राम स्वप्नान् पश्यामि राघव।
सनिर्घाता दिवोल्काश्च पतन्ति हि महास्वनाः ॥ २.४.१७ ॥
हे राम! हे राघवा! आज मला अशुभ स्वप्ने दिसत आहेत; गडगडाटासह आकाशातून मोठ्या उल्का मोठ्या आवाजाने कोसळत आहेत.
2.4.18
अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणग्रहैः।
आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥ २.४.१८ ॥
हे राम! माझ्या नक्षत्राला भयंकर ग्रहांनी ग्रासले आहे; सूर्य, मंगळ आणि राहू त्यावर आक्रमण करत आहेत, असे ज्योतिषी सांगत आहेत.
2.4.19
प्रायेण च निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे।
राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरां चापदमृच्छति ॥ २.४.१९ ॥
साधारणपणे अशा प्रकारची चिन्हे प्रकट झाल्यास राजा मृत्यू पावतो आणि भयंकर संकटात सापडतो.
2.4.20
तद् यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव।
तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥ २.४.२० ॥
म्हणून, हे राघवा, माझे चित्त गोंधळण्यापूर्वीच तू राज्याभिषेक करून घे; प्राण्यांची बुद्धी चंचल असते.
2.4.21
अद्य चन्द्रोऽभ्युपगमत् पुष्यात् पूर्वं पुनर्वसुम्।
श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः ॥ २.४.२१ ॥
आज चंद्र पुनर्वसूच्या आधी पुष्य नक्षत्राकडे सरकला आहे; उद्या पुष्य योग ज्योतिषी निश्चितपणे सांगतील.
2.4.22
तत्र पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम्।
श्वस्त्वाहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप ॥ २.४.२२ ॥
तेव्हा पुष्य नक्षत्रात अभिषेक करून घे; माझे मन मला जणू घाई करायला लावत आहे. हे शत्रुसंहारका, उद्याच मी तुला युवराजपदावर अभिषेक करीन.
2.4.23
तस्मात् त्वयाद्यप्रभृति निशेयं नियतात्मना।
सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥ २.४.२३ ॥
म्हणून आजपासून ही रात्र तू संयमित मनाने, पत्नीसह, दर्भाच्या शय्येवर झोपून उपवासात घालवली पाहिजेस.
2.4.24
सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः।
भवन्ति बहुविघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि ॥ २.४.२४ ॥
तुझे मित्र सावधान राहून आज सर्व बाजूंनी तुझे रक्षण करोत; अशा कार्यांत अनेक विघ्ने येतात.
2.4.25
विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः।
तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम ॥ २.४.२५ ॥
भरत जोपर्यंत या नगरापासून दूर आहे, तोपर्यंतच तुझा राज्याभिषेक योग्य वेळी होईल, असे माझे मत आहे.
2.4.26
कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः।
ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ॥ २.४.२६ ॥
सज्जनांच्या आचरणात तुझा बंधू भरत स्थिर आहे; तो ज्येष्ठाचे अनुसरण करणारा, धर्मात्मा, दयाळू आणि जितेंद्रिय आहे.
2.4.27
किं नु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतम्।
सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव ॥ २.४.२७ ॥
हे राघवा, माणसांचे मन अनित्य आहे असे माझे मत आहे; धर्मात स्थिर असलेल्या सज्जनांचे मनही, आणि सत्कर्मांनी शोभणाऱ्यांचेही.
2.4.28
इत्युक्तः सोऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्यभिषेचने।
व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद् गृहम् ॥ २.४.२८ ॥
असे सांगितले गेल्यावर, उद्याच्या अभिषेकास अनुमती मिळून, "जा" असे म्हटल्यावर राम पित्याला वंदन करून घरी गेला.
2.4.29
प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञाऽऽदिष्टेऽभिषेचने।
तत्क्षणादेव निष्क्रम्य मातुरन्तःपुरं ययौ ॥ २.४.२९ ॥
आपल्या निवासात प्रवेश करून, राजाने अभिषेकाची आज्ञा दिल्यावर, त्याच क्षणी बाहेर पडून राम मातेच्या अंतःपुरात गेला.
2.4.30
तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम्।
वाग्यतां देवतागारे ददर्शायाचतीं श्रियम् ॥ २.४.३० ॥
तेथे, रेशमी वस्त्र नेसलेल्या, मौन आणि संयमी, देवालयात नमस्कार करून श्री (समृद्धी) मागणाऱ्या मातेला राम पाहता झाला.
2.4.31
प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मणस्तथा।
सीता चानयिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम् ॥ २.४.३१ ॥
सुमित्रा आधीच तेथे आली होती, लक्ष्मणही तसाच. रामाचा राज्याभिषेक ही प्रिय बातमी ऐकून सीतेलाही तेथे आणले गेले होते.
2.4.32
तस्मिन् कालेऽपि कौसल्या तस्थावामीलितेक्षणा।
सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥ २.४.३२ ॥
त्या वेळी कौसल्याही डोळे मिटून उभी होती; सुमित्रा, सीता आणि लक्ष्मण तिची सेवा करत होते.
2.4.33
श्रुत्वा पुष्ये च पुत्रस्य यौवराज्येऽभिषेचनम्।
प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥ २.४.३३ ॥
पुष्य नक्षत्रात पुत्राच्या युवराज्याभिषेकाची बातमी ऐकून, प्राणायामाने जनार्दन पुरुषाचे ध्यान करत.
2.4.34
तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च।
उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामिदं वरम् ॥ २.४.३४ ॥
नियमात असलेल्या तिच्याजवळ जाऊन, वंदन करून, रामाने तिला आनंदित करीत हे उत्तम वचन म्हटले.
2.4.35
अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि।
भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः ॥ २.४.३५ ॥
आई, वडिलांनी मला प्रजापालनाच्या कार्यात नियुक्त केले आहे; वडिलांच्या आज्ञेनुसार उद्या माझा राज्याभिषेक होईल.
2.4.36
सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह।
एवमुक्तमुपाध्यायैः स हि मामुक्तवान् पिता ॥ २.४.३६ ॥
आज रात्री सीतेसह मलाही उपवास करावा लागेल, असे उपाध्यायांनी सांगितले आहे; वडिलांनीही मला असेच सांगितले आहे.
2.4.37
यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने।
तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय ॥ २.४.३७ ॥
उद्या होणाऱ्या अभिषेकासाठी जी जी योग्य मंगल कार्ये आहेत, ती आज माझ्यासाठी आणि वैदेहीसाठी करवून घे.
2.4.38
एतच्छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकांक्षितम्।
हर्षबाष्पाकुलं वाक्यमिदं राममभाषत ॥ २.४.३८ ॥
हे ऐकून चिरकाळापासून इच्छिलेली कौसल्या, हर्षाश्रूंनी दाटलेल्या वाणीने रामाला हे शब्द म्हणाली.
2.4.39
वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः।
ज्ञातीन् मे त्वं श्रिया युक्तः सुमित्रायाश्च नन्दय ॥ २.४.३९ ॥
वत्सा राम! चिरकाल जग; तुझे शत्रू मारले जावोत. श्रीने युक्त होऊन माझ्या नातेवाइकांना आणि सुमित्रेला आनंदित कर.
2.4.40
कल्याणे बत नक्षत्रे मया जातोऽसि पुत्रक।
येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता ॥ २.४.४० ॥
अहो! शुभ नक्षत्रात मी तुला जन्म दिला, पुत्रा. तुझ्या गुणांनी तू पिता दशरथाला संतुष्ट केलेस.
2.4.41
अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे।
येयमिक्ष्वाकुराजश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥ २.४.४१ ॥
अहो! माझी सहनशीलता व्यर्थ गेली नाही. हे कमलनयना पुत्रा, ही इक्ष्वाकु राजलक्ष्मी तुझा आश्रय घेईल.
2.4.42
इत्येवमुक्तो मात्रा तु रामो भ्रातरमब्रवीत्।
प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव ॥ २.४.४२ ॥
मातेने असे म्हटल्यावर राम हात जोडून नम्रपणे बसलेल्या भावाकडे पाहून जणू हसत म्हणाला.
2.4.43
लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुंधराम्।
द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता ॥ २.४.४३ ॥
लक्ष्मणा, माझ्यासोबत तूही ही पृथ्वी शासन कर. तू माझा दुसरा अंतरात्मा आहेस; ही श्री तुझ्यासमोर उपस्थित आहे.
2.4.44
सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांस्त्वमिष्टान् राज्यफलानिच।
जीवितं चापि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये ॥ २.४.४४ ॥
सौमित्रा, राज्याची फळे असलेले इष्ट भोग तू भोग. तुझ्यासाठीच मी जीवन आणि राज्य इच्छितो.
2.4.45
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च।
अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च ययौ स्वं च निवेशनम् ॥ २.४.४५ ॥
लक्ष्मणाला असे सांगून रामाने दोन्ही मातांना वंदन केले, सीतेची अनुज्ञा घेऊन आपल्या निवासस्थानी गेला.