Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.44

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

2.44.1

विलपन्तीं तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम्।
इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत् ॥ २.४४.१ ॥

इस प्रकार विलाप करती हुई उन श्रेष्ठ नारी कौसल्या से धर्म में स्थित सुमित्रा ने यह धर्मसंगत बात कही।

2.44.2

तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः स पुत्रः पुरुषोत्तमः।
किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा ॥ २.४४.२ ॥

हे आर्या, तुम्हारा वह पुत्र सद्गुणों से युक्त पुरुषोत्तम है। तुम इस प्रकार दीन होकर विलाप और रोदन क्यों करती हो?

2.44.3

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।
साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम् ॥ २.४४.३ ॥

हे आर्या, जो तुम्हारा महाबली पुत्र राज्य त्यागकर चला गया, उसने अपने महात्मा सत्यवादी पिता का भली प्रकार पालन किया है।

2.44.4

शिष्टैराचरिते सम्यक्शश्वत् प्रेत्य फलोदये।
रामो धर्मे स्थितः श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन ॥ २.४४.४ ॥

शिष्टजनों द्वारा सदा भली प्रकार आचरित और मृत्यु के बाद फल देने वाले धर्म में स्थित श्रेष्ठ राम के लिए कभी शोक नहीं करना चाहिए।

2.44.5

वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः।
दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः ॥ २.४४.५ ॥

निष्पाप लक्ष्मण सदा इस (राम) के प्रति उत्तम आचरण करता है। वह सब प्राणियों पर दयालु है, और उस महात्मा का यही लाभ है।

2.44.6

अरण्यवासे यद् दुःखं जानन्त्येव सुखोचिता।
अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम् ॥ २.४४.६ ॥

वन-वास में जो दुःख है, उसे सुख की आदी होकर भी वह (सीता) जानती ही है; फिर भी वैदेही तुम्हारे धर्मात्मा पुत्र का अनुसरण कर रही है।

2.44.7

कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः।
धर्मः सत्यव्रतपरः किं न प्राप्तस्तवात्मजः ॥ २.४४.७ ॥

जो प्रभु संसार में कीर्ति की पताका फहराते हैं, सत्यव्रत में लगे धर्म-स्वरूप आपके पुत्र को वह क्यों नहीं मिला?

2.44.8

व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम्।
न गात्रमंशुभिः सूर्यः संतापयितुमर्हति ॥ २.४४.८ ॥

राम की पवित्रता और उत्तम महिमा को स्पष्ट जानकर सूर्य अपनी किरणों से उनके शरीर को तपाने में समर्थ नहीं होता।

2.44.9

शिवः सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिःसृतः।
राघवं युक्तशीतोष्णः सेविष्यति सुखोऽनिलः ॥ २.४४.९ ॥

वन से सब ऋतुओं में बहने वाली सुखद, शीतल-उष्ण संतुलित मंद वायु राघव की सेवा करेगी।

2.44.10

शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन्।
घर्मघ्नः संस्पृशन् शीतश्चन्द्रमा ह्लादयिष्यति ॥ २.४४.१० ॥

रात में सोते हुए निष्पाप राम को पिता की भाँति गले लगाकर, ताप हरने वाला शीतल चंद्रमा उन्हें स्पर्श करके आनंदित करेगा।

2.44.11

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।
दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे ॥ २.४४.११ ॥

जिस महातेजस्वी को ब्रह्मा ने दिव्य अस्त्र दिए, युद्ध में तिमिध्वज के पुत्र दानवेंद्र को मारा हुआ देखकर।

2.44.12

स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।
असंत्रस्तो ह्यरण्येऽसौ वेश्मनीव निवत्स्यते ॥ २.४४.१२ ॥

वह शूर पुरुषश्रेष्ठ अपनी भुजाओं के बल का सहारा लेकर, निर्भय होकर, वन में भी मानो घर में रहने की भाँति निवास करेगा।

2.44.13

यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः।
कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति ॥ २.४४.१३ ॥

जिसके बाणों की सीमा में आकर शत्रु विनाश को प्राप्त होते हैं, उसके शासन में पृथ्वी कैसे न ठहरे?

2.44.14

या श्रीः शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्त्वता।
निवृत्तारण्यवासः स्वं क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति ॥ २.४४.१४ ॥

राम की जो श्री, जो शौर्य और जो कल्याणकारी सत्त्वगुण है, वे ही वन-वास पूरा कर शीघ्र ही अपना राज्य प्राप्त करेंगे।

2.44.15

सूर्यस्यापि भवेत् सूर्यो ह्यग्नेरग्नः प्रभोः प्रभुः।
श्रियाः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्त्याः कीर्तिः क्षमाक्षमा ॥ २.४४.१५ ॥

वह सूर्य का भी सूर्य होगा, अग्नि का भी अग्नि, प्रभु का भी प्रभु; श्री की भी श्रेष्ठ श्री, कीर्ति की भी कीर्ति और क्षमा की भी क्षमा होगा।

2.44.16

दैवतं देवतानां च भूतानां भूतसत्तमः।
तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे ॥ २.४४.१६ ॥

वे देवताओं के भी देवता और प्राणियों में श्रेष्ठ हैं। हे देवि, उनमें कौन-सा दोष है, चाहे वन में हों या नगर में?

2.44.17

पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः।
क्षिप्रं तिसृभिरेताभिः सह रामोऽभिषेक्ष्यते ॥ २.४४.१७ ॥

पृथ्वी, वैदेही और श्री — इन तीनों के साथ पुरुषश्रेष्ठ राम शीघ्र ही अभिषिक्त होंगे।

2.44.18

दुःखजं विसृजत्यश्रु निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।
अयोध्यायां जनः सर्वः शोकवेगसमाहतः ॥ २.४४.१८ ॥

जिन्हें जाते हुए देखकर अयोध्या का सारा जन शोक के वेग से आहत होकर दुःख से उत्पन्न आँसू बहा रहा है।

2.44.19

कुशचीरधरं वीरं गच्छन्तमपराजितम्।
सीतेवानुगता लक्ष्मीस्तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥ २.४४.१९ ॥

कुश और चीर वस्त्र धारण किए, वीर, अपराजित, जाते हुए उसके पीछे सीता के समान लक्ष्मी अनुगमन कर रही है; उसके लिए क्या दुर्लभ है?

2.44.20

धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत् स्वयम्।
लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥ २.४४.२० ॥

जिसके आगे धनुष धारण करने वाले श्रेष्ठ, बाण, खड्ग और अस्त्र धारण किए स्वयं लक्ष्मण चल रहे हैं; उसके लिए क्या दुर्लभ है?

2.44.21

निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम्।
जहि शोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते ॥ २.४४.२१ ॥

वनवास समाप्त कर लौटे उसे तुम फिर देखोगी। हे देवी, शोक और मोह त्याग दो; मैं तुमसे सत्य कहता हूँ।

2.44.22

शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दिते।
पुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम् ॥ २.४४.२२ ॥

हे अनिन्दिते, सिर से इन दोनों चरणों की वंदना करते हुए, हे कल्याणी, तुम अपने पुत्र को फिर देखोगी, जैसे उगा हुआ चंद्रमा।

2.44.23

पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम्।
समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां शीघ्रमानन्दजं जलम् ॥ २.४४.२३ ॥

उसे फिर से प्रवेश करते और महान शोभा से अभिषिक्त देखकर तुम शीघ्र ही आनन्द से उत्पन्न आँसू अपने नेत्रों से बहाओगी।

2.44.24

मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृष्यतेऽशिवम्।
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम् ॥ २.४४.२४ ॥

हे देवी, शोक मत करो; राम में कोई अशुभ या दुःख दिखाई नहीं देता। तुम शीघ्र ही पुत्र को सीता और लक्ष्मण सहित देखोगी।

2.44.25

त्वयाऽशेषो जनश्चायं समाश्वास्यो यतोऽनघे।
कमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लवम् ॥ २.४४.२५ ॥

हे निष्पाप देवी! तुम्हारे द्वारा यह सारा जन सांत्वना देने योग्य है, फिर अब हे देवी, तुम अपने हृदय में यह व्याकुलता क्यों कर रही हो?

2.44.26

नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवः सुतः।
नहि रामात् परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः ॥ २.४४.२६ ॥

हे देवी, जिसका पुत्र राघव (राम) है, तुम्हें शोक करना शोभा नहीं देता। सत्य के पथ पर स्थित राम से बढ़कर इस लोक में कोई नहीं है।

2.44.27

अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम्।
मुदाश्रु मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघरेखेव वार्षिकी ॥ २.४४.२७ ॥

अपने मित्रों सहित प्रणाम करते हुए अपने पुत्र को देखकर तुम शीघ्र ही आनंद के आँसू ऐसे बहाओगी, जैसे वर्षा ऋतु की मेघमाला जल बरसाती है।

2.44.28

पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः।
कराभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति ॥ २.४४.२८ ॥

तुम्हारा वरदाता पुत्र शीघ्र ही पुनः अयोध्या लौट आया है; वह अपने कोमल और पुष्ट हाथों से तुम्हारे चरण दबाएगा।

2.44.29

अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम्।
मुदास्रैः प्रोक्षसे पुत्रं मेघराजिरिवाचलम् ॥ २.४४.२९ ॥

प्रणाम करते हुए, नमस्कार करते हुए, शूरवीर अपने मित्रों सहित पुत्र को देखकर तुम आनंद के आँसुओं से उसे ऐसे सींचोगी, जैसे मेघों की पंक्ति पर्वत को सींचती है।

2.44.30

आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यै-
र्वाक्योपचारे कुशलानवद्या।
रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वा
देवी सुमित्रा विरराम रामा ॥ २.४४.३० ॥

अनेक प्रकार के वचनों से माता को सांत्वना देती हुई, वाणी के प्रयोग में निपुण और निर्दोष, रामा देवी सुमित्रा राम की उस माता से इस प्रकार कहकर मौन हो गईं।

2.44.31

निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं
रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः।
सद्यः शरीरे विननाश शोकः
शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः ॥ २.४४.३१ ॥

लक्ष्मण की माता के वचन सुनकर, राम की माता—नरदेव (दशरथ) की पत्नी—के शोक ने तत्क्षण शरीर से वैसे ही नाश पा लिया जैसे शरद् ऋतु में अल्पजल वाला मेघ विलीन हो जाता है।