वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.44
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.44.1
विलपन्तीं तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम्।
इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत् ॥ २.४४.१ ॥
असा विलाप करणाऱ्या त्या उत्तम स्त्री कौसल्येला धर्मात स्थिर असलेली सुमित्रा हे धर्मयुक्त वचन म्हणाली.
2.44.2
तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः स पुत्रः पुरुषोत्तमः।
किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा ॥ २.४४.२ ॥
हे आर्ये, तुझा तो पुत्र सद्गुणांनी युक्त पुरुषोत्तम आहे. असे दीनपणे विलाप आणि रुदन का करतेस?
2.44.3
यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।
साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम् ॥ २.४४.३ ॥
हे आर्ये, तुझा महाबली पुत्र राज्याचा त्याग करून गेला आहे. सत्यवादी महात्म्या पित्याचे त्याने योग्य पालन केले आहे.
2.44.4
शिष्टैराचरिते सम्यक्शश्वत् प्रेत्य फलोदये।
रामो धर्मे स्थितः श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन ॥ २.४४.४ ॥
शिष्टजन सदैव योग्य रीतीने आचरणारा, मृत्यूनंतर फळ देणाऱ्या धर्मात स्थिर असलेल्या श्रेष्ठ रामासाठी कधीही शोक करू नये.
2.44.5
वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः।
दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः ॥ २.४४.५ ॥
निर्दोष लक्ष्मण सदैव याच्याशी उत्तम वर्तन ठेवतो. तो सर्व प्राण्यांवर दयाळू आहे; त्या महात्म्याचा हाच लाभ आहे.
2.44.6
अरण्यवासे यद् दुःखं जानन्त्येव सुखोचिता।
अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम् ॥ २.४४.६ ॥
वनवासातील दुःख सुखात वाढलेली असूनही ती जाणतेच. तरीही वैदेही तुझ्या धर्मात्मा पुत्राच्या मागे जात आहे.
2.44.7
कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः।
धर्मः सत्यव्रतपरः किं न प्राप्तस्तवात्मजः ॥ २.४४.७ ॥
जगात कीर्तीची पताका फडकवणारे ते प्रभू, सत्यव्रतात तत्पर असलेल्या तुमच्या पुत्राला धर्म का प्राप्त झाला नाही?
2.44.8
व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम्।
न गात्रमंशुभिः सूर्यः संतापयितुमर्हति ॥ २.४४.८ ॥
रामाची पवित्रता आणि उत्तम महिमा स्पष्टपणे जाणून, सूर्य आपल्या किरणांनी त्यांचे शरीर तापवण्यास समर्थ नाही.
2.44.9
शिवः सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिःसृतः।
राघवं युक्तशीतोष्णः सेविष्यति सुखोऽनिलः ॥ २.४४.९ ॥
सर्व ऋतूंत अरण्यांतून वाहणारा शुभ, योग्य शीतोष्ण सुखकर वारा राघवाची सेवा करील.
2.44.10
शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन्।
घर्मघ्नः संस्पृशन् शीतश्चन्द्रमा ह्लादयिष्यति ॥ २.४४.१० ॥
रात्री निजलेल्या निर्दोष रामाला पित्याप्रमाणे आलिंगन देऊन, उष्णता हरण करणारा शीतल चंद्र स्पर्श करून आनंदित करील.
2.44.11
ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।
दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे ॥ २.४४.११ ॥
ज्या महातेजस्वीला ब्रह्मदेवाने दिव्य अस्त्रे दिली, युद्धात तिमिध्वजाचा पुत्र दानवेंद्र मारलेला पाहून.
2.44.12
स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।
असंत्रस्तो ह्यरण्येऽसौ वेश्मनीव निवत्स्यते ॥ २.४४.१२ ॥
तो शूर पुरुषश्रेष्ठ स्वतःच्या बाहुबलाचा आश्रय घेऊन, निर्भयपणे, अरण्यातही घरात राहावे तसा राहील.
2.44.13
यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः।
कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति ॥ २.४४.१३ ॥
ज्याच्या बाणांच्या मार्गात येऊन शत्रू नाश पावतात, त्याच्या शासनात पृथ्वी कशी टिकणार नाही?
2.44.14
या श्रीः शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्त्वता।
निवृत्तारण्यवासः स्वं क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति ॥ २.४४.१४ ॥
रामाची जी श्री, जे शौर्य आणि जे कल्याणकारी सत्त्व, तेच वनवास संपवून त्याला लवकरच स्वराज्य मिळवून देतील.
2.44.15
सूर्यस्यापि भवेत् सूर्यो ह्यग्नेरग्नः प्रभोः प्रभुः।
श्रियाः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्त्याः कीर्तिः क्षमाक्षमा ॥ २.४४.१५ ॥
तो सूर्याचाही सूर्य, अग्नीचाही अग्नी, प्रभूंचाही प्रभू होईल; श्रीचीही श्रेष्ठ श्री, कीर्तीचीही कीर्ती, क्षमेचीही क्षमा होईल.
2.44.16
दैवतं देवतानां च भूतानां भूतसत्तमः।
तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे ॥ २.४४.१६ ॥
तो देवांचाही देव, प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे; हे देवी, वनात असो वा नगरात, त्याच्यात कोणता दोष आहे?
2.44.17
पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः।
क्षिप्रं तिसृभिरेताभिः सह रामोऽभिषेक्ष्यते ॥ २.४४.१७ ॥
पृथ्वी, वैदेही आणि श्री या तिघींसह पुरुषश्रेष्ठ राम लवकरच अभिषिक्त होईल.
2.44.18
दुःखजं विसृजत्यश्रु निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।
अयोध्यायां जनः सर्वः शोकवेगसमाहतः ॥ २.४४.१८ ॥
त्याला निघताना पाहून अयोध्येतील सर्व लोक शोकाच्या वेगाने आहत होऊन दुःखातून अश्रू ढाळत आहेत.
2.44.19
कुशचीरधरं वीरं गच्छन्तमपराजितम्।
सीतेवानुगता लक्ष्मीस्तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥ २.४४.१९ ॥
कुश गवत आणि वल्कले धारण करून जाणाऱ्या, अपराजित वीराच्या मागे सीतेप्रमाणे लक्ष्मी अनुसरण करत आहे; त्याला काय दुर्लभ आहे?
2.44.20
धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत् स्वयम्।
लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥ २.४४.२० ॥
धनुर्धारी श्रेष्ठ, बाण-खड्ग-अस्त्र धारण करणारा लक्ष्मण स्वतः त्याच्या पुढे चालत आहे; त्याला काय दुर्लभ आहे?
2.44.21
निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम्।
जहि शोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते ॥ २.४४.२१ ॥
वनवास संपवून परत आलेल्या त्याला तू पुन्हा पाहशील. हे देवी, शोक आणि मोह सोड; मी तुला खरे सांगतो.
2.44.22
शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दिते।
पुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम् ॥ २.४४.२२ ॥
हे निर्दोष, मस्तकाने या दोन्ही चरणांना वंदन करणाऱ्या पुत्राला, हे कल्याणी, उगवलेल्या चंद्राप्रमाणे तू पुन्हा पाहशील.
2.44.23
पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम्।
समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां शीघ्रमानन्दजं जलम् ॥ २.४४.२३ ॥
तो पुन्हा प्रवेश करून महान वैभवाने अभिषिक्त झालेला पाहून, तू लवकरच आनंदाश्रू डोळ्यांतून ढाळशील.
2.44.24
मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृष्यतेऽशिवम्।
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम् ॥ २.४४.२४ ॥
हे देवी, शोक करू नको; रामामध्ये कोणतेही अशुभ किंवा दुःख दिसत नाही. लवकरच तू पुत्राला सीता आणि लक्ष्मणासह पाहशील.
2.44.25
त्वयाऽशेषो जनश्चायं समाश्वास्यो यतोऽनघे।
कमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लवम् ॥ २.४४.२५ ॥
हे निर्दोष देवी, तुझ्याकडून हे सर्व लोक सांत्वन मिळण्यास योग्य आहेत. देवी, आता तू आपल्या हृदयात ही व्याकुळता का धरतेस?
2.44.26
नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवः सुतः।
नहि रामात् परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः ॥ २.४४.२६ ॥
हे देवी, राघव (राम) ज्याचा पुत्र आहे अशा तुला शोक करणे योग्य नाही. सत्पथावर स्थिर असलेल्या रामापेक्षा श्रेष्ठ कोणीही या जगात नाही.
2.44.27
अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम्।
मुदाश्रु मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघरेखेव वार्षिकी ॥ २.४४.२७ ॥
मित्रांसह नमस्कार करणाऱ्या तुझ्या पुत्राला पाहून, पावसाळ्यातल्या मेघरेषेप्रमाणे तू लवकरच आनंदाश्रू ढाळशील.
2.44.28
पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः।
कराभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति ॥ २.४४.२८ ॥
तुझा वरदाता पुत्र लवकरच पुन्हा अयोध्येत परतला आहे; तो आपल्या कोमल आणि पुष्ट हातांनी तुझी चरणसेवा करील.
2.44.29
अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम्।
मुदास्रैः प्रोक्षसे पुत्रं मेघराजिरिवाचलम् ॥ २.४४.२९ ॥
नमस्कार करणाऱ्या, शूर, मित्रांसह असलेल्या तुझ्या पुत्राला तू आनंदाश्रूंनी भिजवशील; मेघांची रांग पर्वताला भिजवते तसे.
2.44.30
आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यै-
र्वाक्योपचारे कुशलानवद्या।
रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वा
देवी सुमित्रा विरराम रामा ॥ २.४४.३० ॥
नाना प्रकारच्या शब्दांनी सांत्वन करणारी, वाणीच्या कौशल्यात निपुण आणि निर्दोष अशी देवी सुमित्रा रामाच्या त्या मातेला असे सांगून गप्प बसली.
2.44.31
निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं
रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः।
सद्यः शरीरे विननाश शोकः
शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः ॥ २.४४.३१ ॥
लक्ष्मणाच्या मातेचे शब्द ऐकताच, राजपत्नी आणि रामाची माता यांचा शोक लगेच शरीरातून नाहीसा झाला; शरद ऋतूत अल्प पाणी असलेला मेघ विरून जातो तसा.