વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.45.1
अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।
अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥ २.४५.१ ॥
મહાત્મા, સત્યપરાક્રમી રામ પ્રત્યે અનુરક્ત લોકો વનવાસ માટે પ્રસ્થાન કરતા તેમની પાછળ ચાલ્યા.
2.45.2
निवर्तितेऽतीव बलात् सुहृद्धर्मेण राजनि।
नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥ २.४५.२ ॥
રાજાને બળપૂર્વક પાછા વાળવામાં આવ્યા છતાં, મિત્રધર્મને કારણે તેઓ રામના રથની પાછળ ચાલ્યા; તેઓ પાછા ફર્યા જ નહીં.
2.45.3
अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः।
बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥ २.४५.३ ॥
અયોધ્યાના રહેવાસી લોકો માટે મહાયશસ્વી રામ ગુણસંપન્ન હતા અને પૂર્ણચંદ્ર જેવા પ્રિય હતા.
2.45.4
स याच्यमानः काकुत्स्थस्ताभिः प्रकृतिभिस्तदा।
कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत ॥ २.४५.४ ॥
ત્યારે તે પ્રજાજનોએ વિનંતી કરી છતાં, કાકુત્સ્થ રામે પિતાનું સત્ય પાળતાં વન તરફ જ પ્રસ્થાન કર્યું.
2.45.5
अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव।
उवाच रामः सस्नेहं ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥ २.४५.५ ॥
સ્નેહથી જોતા, જાણે આંખોથી પીતા હોય તેમ, રામે તે પ્રજાજનોને પોતાનાં સંતાનોને કહે તેમ પ્રેમથી કહ્યું.
2.45.6
या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम्।
मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा विधीयताम् ॥ २.४५.६ ॥
અયોધ્યાવાસીઓનો મારા પ્રત્યેનો જે સ્નેહ અને આદર છે, તે મારા પ્રિયને માટે ખાસ કરીને ભરત પ્રત્યે બતાવવામાં આવે.
2.45.7
स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः।
करिष्यति यथावद् वः प्रियाणि च हितानि च ॥ २.४५.७ ॥
તેઓ કલ્યાણકારી આચરણવાળા છે અને કૈકેયીનો આનંદ વધારનારા છે. તેઓ તમારા માટે યથોચિત રીતે પ્રિય અને હિતકારી કાર્યો કરશે.
2.45.8
ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः।
अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥ २.४५.८ ॥
તેઓ જ્ઞાનમાં વૃદ્ધ, ઉંમરમાં યુવાન, કોમળ સ્વભાવના અને પરાક્રમ તથા ગુણોથી યુક્ત છે. તેઓ તમારા માટે યોગ્ય સ્વામી થશે અને ભય દૂર કરશે.
2.45.9
स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः।
अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥ २.४५.९ ॥
તેઓ રાજોચિત ગુણોથી યુક્ત છે અને યુવરાજ તરીકે પસંદ થયેલા છે. મારા જેવા જ્ઞાનીઓ પણ કહે છે કે તમારે સ્વામીની આજ્ઞાનું પાલન કરવું જોઈએ.
2.45.10
न संतप्येद् यथा चासौ वनवासं गते मयि।
महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥ २.४५.१० ॥
હું વનવાસે ગયા પછી તેઓ (મહારાજ) શોક ન કરે એ રીતે વર્તો. મારું પ્રિય કરવાની ઇચ્છાથી મહારાજની પણ તેમ જ સંભાળ રાખો.
2.45.11
यथा यथा दाशरथिर्धर्ममेवाश्रितो भवेत्।
तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ॥ २.४५.११ ॥
દશરથપુત્ર રામ જેમ જેમ ધર્મનો જ આશ્રય લેતા ગયા, તેમ તેમ પ્રજાજનો રામને જ પોતાના સ્વામી તરીકે ઇચ્છવા લાગ્યા.
2.45.12
बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह।
चकर्षेव गुणैर्बद्धं जनं पुरनिवासिनम् ॥ २.४५.१२ ॥
આંસુથી ઢંકાયેલા, દીન એવા રામ, સૌમિત્રિ સાથે, પોતાના ગુણોથી બંધાયેલા નગરવાસીઓને જાણે ખેંચી રહ્યા હતા.
2.45.13
ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा।
वयःप्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः ॥ २.४५.१३ ॥
જ્ઞાન, વય અને ઓજસથી વૃદ્ધ એવા તે દ્વિજો, વયને કારણે માથું ધ્રૂજાવતાં દૂરથી આ વચન બોલ્યા.
2.45.14
वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरंगमाः।
निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि ॥ २.४५.१४ ॥
રામને વહન કરતા હે વેગવાન, ઉત્તમ જાતિના ઘોડાઓ! પાછા ફરો, આગળ ન જાઓ; તમારા સ્વામીના હિતેચ્છુ બનો.
2.45.15
कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः।
यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः ॥ २.४५.१५ ॥
ઘોડાઓ, કાનવાળાં સર્વ પ્રાણીઓ સાંભળે છે, ખાસ કરીને તમે; તેથી પાછા ફરો, અમારી વિનંતી તમને જણાવી દેવામાં આવી છે.
2.45.16
धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः।
उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद् वनम् ॥ २.४५.१६ ॥
ધર્મ પ્રમાણે તે વિશુદ્ધાત્મા, વીર, શુભ અને દૃઢવ્રતી છે; તમારો સ્વામી વહન કરવા યોગ્ય છે, નગરથી વનમાં હાંકી કાઢવા યોગ્ય નથી.
2.45.17
एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान्।
अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह ॥ २.४५.१७ ॥
એ રીતે દુઃખથી વિલાપ કરતા તે વૃદ્ધ દ્વિજોને જોઈને રામ અચાનક રથમાંથી ઊતરી પડ્યા.
2.45.18
पद्भ्यामेव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः।
संनिकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥ २.४५.१८ ॥
પછી રામ સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે પગે ચાલીને ચાલ્યા, નજીક નજીક પગલાં મૂકતાં, વનમાં જ મન લગાવીને.
2.45.19
द्विजातीन् हि पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः।
न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥ २.४५.१९ ॥
સદાચારપ્રિય રામ પગે ચાલતા તે બ્રાહ્મણોને કરુણાભરી દૃષ્ટિએ જોઈ રથમાં બેસીને તેમને છોડી શક્યા નહીં.
2.45.20
गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तमानसाः।
ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः ॥ २.४५.२० ॥
રામને જતા જોઈને ગભરાયેલા મનવાળા તે બ્રાહ્મણો અત્યંત વ્યાકુળ થઈ રામને આ વચનો બોલ્યા.
2.45.21
ब्राह्मण्यं कृत्स्नमेतत् त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति।
द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्वमी ॥ २.४५.२१ ॥
બ્રાહ્મણભક્ત તને આ સંપૂર્ણ બ્રહ્મતેજ અનુસરે છે; બ્રાહ્મણોના ખભા પર ચઢેલા આ અગ્નિઓ પણ તારી પાછળ આવો.
2.45.22
वाजपेयसमुत्थानि च्छत्राण्येतानि पश्य नः।
पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये ॥ २.४५.२२ ॥
વાજપેય યજ્ઞથી ઉત્પન્ન થયેલાં અમારાં આ છત્રો જુઓ; વરસાદની ઋતુ પૂરી થયા પછીના વાદળોની જેમ એ તમારી પાછળ આવે છે.
2.45.23
अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते।
एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयकैः ॥ २.४५.२३ ॥
છત્ર વિનાના અને સૂર્યકિરણોથી તપેલા તમને અમે વાજપેય યજ્ઞનાં અમારાં પોતાનાં છત્રો વડે છાયા આપીશું.
2.45.24
या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी।
त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥ २.४५.२४ ॥
હે વત્સ! અમારી બુદ્ધિ સદા વેદમંત્રોનું અનુસરણ કરતી હતી; હવે તારે કારણે તે વનવાસનું અનુસરણ કરનારી બની છે.
2.45.25
हृदयेष्ववतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम्।
वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः ॥ २.४५.२५ ॥
અમારા હૃદયમાં રહેલા વેદો જ અમારું પરમ ધન છે; સદાચારથી રક્ષિત પત્નીઓ પણ ઘરોમાં જ રહેશે.
2.45.26
पुनर्न निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः।
त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद् धर्मपथे स्थितम् ॥ २.४५.२६ ॥
તારા જવા વિશે ફરી બીજો નિશ્ચય ન કરવો; તારી સુકૃત મતિ ધર્મ તરફ છે. ધર્મપથ પર સ્થિત વ્યક્તિને શું હાનિ થઈ શકે?
2.45.27
याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः।
शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः ॥ २.४५.२७ ॥
અમે યાચના કરીએ છીએ, પાછો વળ — હંસ જેવા સફેદ વાળવાળા માથાથી, હે સંયમી આચારવાળા, ધરતી પર પડવાથી ધૂળથી ખરડાયેલા માથાથી (અમે તને વિનવીએ છીએ).
2.45.28
बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः।
तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने ॥ २.४५.२८ ॥
અહીં આવેલા દ્વિજોના ઘણા વિસ્તૃત યજ્ઞો છે; હે વત્સ, તેમની પૂર્ણતા તારા પાછા ફરવા પર આધારિત છે.
2.45.29
भक्तिमन्तीह भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च।
याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥ २.४५.२९ ॥
અહીં ચલ અને અચલ બધાં પ્રાણીઓ ભક્તિવાળાં છે; તેઓ યાચના કરે ત્યારે, ભક્તો પ્રત્યે તું તારી ભક્તિ બતાવ.
2.45.30
अनुगन्तुमशक्तास्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः।
उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥ २.४५.३० ॥
તારી પાછળ જવા અસમર્થ, મૂળથી ઉખડી જવાના વેગે હલતાં, પવનના વેગથી ઊંચા થયેલાં વૃક્ષો જાણે રુદન કરે છે.
2.45.31
निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थाननिश्चिताः।
पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥ २.४५.३१ ॥
વૃક્ષો પર એક જ સ્થાને સ્થિર, આહાર અને વિચરણ છોડી દીધેલા પક્ષીઓ પણ સર્વ પ્રાણીઓ પર કરુણા રાખનારની યાચના કરતા હતા.
2.45.32
एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने।
ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥ २.४५.३२ ॥
આ રીતે તે દ્વિજો પોકાર કરતા હતા ત્યારે, તેમના પાછા ફરવાના સમયે ત્યાં અંધકાર જાણે રાઘવને રોકતો હોય તેમ દેખાયો.
2.45.33
ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद् विमुच्य
श्रान्तान् हयान् सम्परिवर्त्य शीघ्रम्।
पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गा-
नचारयद् वै तमसाविदूरे ॥ २.४५.३३ ॥
પછી સુમંત્રે પણ રથમાંથી થાકેલા ઘોડાઓને છોડીને, તરત જ તેમને ફેરવીને, પાણી પાઈને, શરીર પાણીથી ધોઈને, અંધકારની નજીક જ ચરાવ્યા.