वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.45.1
अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।
अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥ २.४५.१ ॥
महात्मा, सत्यपराक्रमी रामावर प्रेम करणारे लोक वनवासासाठी निघालेल्या त्याच्या मागे गेले.
2.45.2
निवर्तितेऽतीव बलात् सुहृद्धर्मेण राजनि।
नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥ २.४५.२ ॥
राजाला बलपूर्वक परत पाठवले गेले तरी, मैत्रीधर्मामुळे ते रामाच्या रथामागे चालत राहिले; ते परत गेलेच नाहीत.
2.45.3
अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः।
बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥ २.४५.३ ॥
अयोध्येतील रहिवाशांना महायशस्वी राम गुणसंपन्न आणि पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे प्रिय होता.
2.45.4
स याच्यमानः काकुत्स्थस्ताभिः प्रकृतिभिस्तदा।
कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत ॥ २.४५.४ ॥
तेव्हा त्या प्रजाजनांनी विनवणी करूनही, काकुत्स्थ राम पित्याचे सत्य पाळत वनाकडेच निघाला.
2.45.5
अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव।
उवाच रामः सस्नेहं ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥ २.४५.५ ॥
स्नेहाने पाहत, जणू डोळ्यांनी पीत असल्यासारखा, राम त्या प्रजाजनांना स्वतःच्या मुलांप्रमाणे प्रेमाने म्हणाला.
2.45.6
या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम्।
मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा विधीयताम् ॥ २.४५.६ ॥
अयोध्येतील रहिवाशांचे माझ्यावरचे जे प्रेम व आदर आहे, ते माझ्या प्रियासाठी विशेषतः भरतावर दाखवावे.
2.45.7
स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः।
करिष्यति यथावद् वः प्रियाणि च हितानि च ॥ २.४५.७ ॥
ते कल्याणकारी आचरणाचे असून कैकेयीचा आनंद वाढवणारे आहेत. ते तुमच्यासाठी यथोचित प्रिय आणि हितकारक कार्ये करतील.
2.45.8
ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः।
अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥ २.४५.८ ॥
ते ज्ञानाने वृद्ध, वयाने तरुण, मृदू स्वभावाचे आणि पराक्रम व गुणांनी युक्त आहेत. ते तुमच्यासाठी योग्य स्वामी होऊन भय दूर करतील.
2.45.9
स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः।
अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥ २.४५.९ ॥
ते राजोचित गुणांनी युक्त असून युवराज म्हणून निवडलेले आहेत. माझ्यासारख्या शहाण्या लोकांनीही सांगितले आहे की तुम्ही स्वामींच्या आज्ञेचे पालन करावे.
2.45.10
न संतप्येद् यथा चासौ वनवासं गते मयि।
महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥ २.४५.१० ॥
मी वनवासाला गेल्यावर त्यांना (महाराजांना) दुःख होणार नाही असे वागा. माझे प्रिय करण्याच्या इच्छेने महाराजांचीही तशीच काळजी घ्या.
2.45.11
यथा यथा दाशरथिर्धर्ममेवाश्रितो भवेत्।
तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ॥ २.४५.११ ॥
दशरथपुत्र राम जितका अधिक धर्माचा आश्रय घेत गेले, तितके प्रजाजन रामालाच आपला स्वामी म्हणून इच्छू लागले.
2.45.12
बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह।
चकर्षेव गुणैर्बद्धं जनं पुरनिवासिनम् ॥ २.४५.१२ ॥
अश्रूंनी व्यापलेले, दीन झालेले राम सौमित्रीसह, आपल्या गुणांनी बद्ध झालेल्या नगरवासीयांना जणू ओढत होते.
2.45.13
ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा।
वयःप्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः ॥ २.४५.१३ ॥
ज्ञान, वय आणि ओज यांनी वृद्ध झालेले ते द्विज, वयामुळे मस्तक कंपित होत असताना दुरूनच हे वचन बोलले.
2.45.14
वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरंगमाः।
निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि ॥ २.४५.१४ ॥
रामाला वाहून नेणाऱ्या हे वेगवान, उत्तम जातीच्या घोड्यांनो! परत फिरा, पुढे जाऊ नका; आपल्या स्वामीचे हितकर्ते व्हा.
2.45.15
कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः।
यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः ॥ २.४५.१५ ॥
घोड्यांनो, कान असलेले सर्व प्राणी ऐकतात, विशेषतः तुम्ही; म्हणून परत फिरा, आमची याचना तुम्हांला कळवली आहे.
2.45.16
धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः।
उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद् वनम् ॥ २.४५.१६ ॥
धर्मानुसार तो विशुद्ध आत्मा, वीर, शुभ व दृढव्रती आहे; तुमचा स्वामी वाहून नेण्यायोग्य आहे, नगरातून वनात हटवण्यायोग्य नाही.
2.45.17
एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान्।
अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह ॥ २.४५.१७ ॥
अशा प्रकारे दुःखाने विलाप करणाऱ्या त्या वृद्ध द्विजांना पाहून राम अचानक रथातून खाली उतरला.
2.45.18
पद्भ्यामेव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः।
संनिकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥ २.४५.१८ ॥
मग राम सीता व लक्ष्मणासह पायीच निघाला, जवळजवळ पावले टाकत, वनाकडेच मन लावून.
2.45.19
द्विजातीन् हि पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः।
न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥ २.४५.१९ ॥
सच्चारित्र्यप्रिय राम पायी चालणाऱ्या त्या ब्राह्मणांकडे करुणेने पाहून रथात बसून त्यांना सोडून जाऊ शकले नाहीत.
2.45.20
गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तमानसाः।
ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः ॥ २.४५.२० ॥
राम जात असलेले पाहून घाबरलेल्या मनाचे ते ब्राह्मण अत्यंत व्याकूळ होऊन रामाला हे शब्द म्हणाले.
2.45.21
ब्राह्मण्यं कृत्स्नमेतत् त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति।
द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्वमी ॥ २.४५.२१ ॥
ब्राह्मणभक्त अशा तुला हे संपूर्ण ब्रह्मतेज अनुसरत आहे; ब्राह्मणांच्या खांद्यावर बसलेले हे अग्नीसुद्धा तुझ्या मागे येवोत.
2.45.22
वाजपेयसमुत्थानि च्छत्राण्येतानि पश्य नः।
पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये ॥ २.४५.२२ ॥
वाजपेय यज्ञातून निर्माण झालेली आमची ही छत्रे पाहा; पावसाळा संपल्यावरच्या ढगांप्रमाणे ती तुमच्या मागे येत आहेत.
2.45.23
अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते।
एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयकैः ॥ २.४५.२३ ॥
छत्र नसलेल्या आणि सूर्यकिरणांनी तापलेल्या तुम्हाला आम्ही वाजपेय यज्ञातील आमच्या स्वतःच्या छत्रांनी छाया देऊ.
2.45.24
या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी।
त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥ २.४५.२४ ॥
हे वत्सा! आमची बुद्धी नेहमी वेदमंत्रांचे अनुसरण करीत होती; आता तुझ्यामुळे ती वनवासाचे अनुसरण करणारी झाली आहे.
2.45.25
हृदयेष्ववतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम्।
वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः ॥ २.४५.२५ ॥
आमच्या हृदयात स्थित असलेले वेदच आमचे परम धन आहेत; सदाचाराने रक्षिलेल्या पत्नीही घरातच राहतील.
2.45.26
पुनर्न निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः।
त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद् धर्मपथे स्थितम् ॥ २.४५.२६ ॥
तुझ्या जाण्याबाबत पुन्हा दुसरा निश्चय करू नये; तुझी सुकृत मती धर्माकडे आहे. धर्मपथावर स्थित असलेल्याला काय हानी होऊ शकते?
2.45.27
याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः।
शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः ॥ २.४५.२७ ॥
आम्ही याचना करतो, परत ये — हंसासारखे पांढरे केस असलेल्या डोक्यांनी, हे संयमी आचारा, जमिनीवर पडल्याने धुळीने माखलेल्या डोक्यांनी (आम्ही तुला विनवतो).
2.45.28
बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः।
तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने ॥ २.४५.२८ ॥
येथे आलेल्या द्विजांचे अनेक विस्तृत यज्ञ आहेत; हे वत्सा, त्यांची पूर्तता तुझ्या परतण्यावर अवलंबून आहे.
2.45.29
भक्तिमन्तीह भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च।
याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥ २.४५.२९ ॥
येथे चल आणि अचल सर्व प्राणी भक्तिमान आहेत; ते याचना करताना, भक्तांप्रती तू आपली भक्ती दाखव.
2.45.30
अनुगन्तुमशक्तास्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः।
उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥ २.४५.३० ॥
तुझ्या मागे जाण्यास असमर्थ, मुळांपासून उखडण्याच्या वेगाने हलणारे, वाऱ्याच्या वेगाने उंच झालेले वृक्ष जणू आक्रोश करीत आहेत.
2.45.31
निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थाननिश्चिताः।
पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥ २.४५.३१ ॥
झाडांवर एकाच जागी निश्चल राहिलेले, अन्न आणि संचार सोडलेले पक्षीही सर्व प्राण्यांवर दया करणाऱ्याची याचना करत होते.
2.45.32
एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने।
ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥ २.४५.३२ ॥
असे ते द्विज ओरडत असताना, ते परत फिरत असताना तिथे अंधार जणू राघवाला अडवत असल्यासारखा दिसला.
2.45.33
ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद् विमुच्य
श्रान्तान् हयान् सम्परिवर्त्य शीघ्रम्।
पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गा-
नचारयद् वै तमसाविदूरे ॥ २.४५.३३ ॥
मग सुमंत्रानेही रथातून थकलेले घोडे सोडले, लगेच ते फिरवले, त्यांना पाणी पाजले, त्यांची अंगे पाण्याने धुतली आणि अंधाराच्या अगदी जवळ त्यांना चारले.