Vālmīki Rāmāyaṇa · Sarga 2.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.87.1
गुहस्य वचनम् श्रुत्वा भरतो भृशम् अप्रियम् ।
ध्यानम् जगाम तत्र एव यत्र तत् श्रुतम् अप्रियम् ॥ २.८७.१ ॥
Hearing Guha's words, Bharata, deeply pained by what he heard, sank into thought right there on that very unwelcome news.
2.87.2
सुकुमारो महा सत्त्वः सिम्ह स्कन्धो महा भुजः ।
पुण्डरीक विशाल अक्षः तरुणः प्रिय दर्शनः ॥ २.८७.२ ॥
Tender yet of great spirit, lion-shouldered and great-armed, with eyes wide as lotuses, young and pleasing to behold.
2.87.3
प्रत्याश्वस्य मुहूर्तम् तु कालम् परम दुर्मनाः ।
पपात सहसा तोत्रैर् हृदि विद्ध इव द्विपः ॥ २.८७.३ ॥
Recovering himself for a moment, but deeply distressed, Bharata suddenly fell, like an elephant pierced in the heart by a goad.
2.87.4
भरतम् मुर्च्छितम् द्रुष्ट्वा विवर्णवदनो गुहः ।
बभूव व्यथितस्तत्र भूमिकम्पे यथा द्रुमः ॥ २.८७.४ ॥
Seeing Bharata swooned, Guha's face turned pale, and he was shaken there like a tree in an earthquake.
2.87.5
तद् अवस्थम् तु भरतम् शत्रुघ्नो अनन्तर स्थितः ।
परिष्वज्य रुरोद उच्चैर् विसम्ज्नः शोक कर्शितः ॥ २.८७.५ ॥
Shatrughna, standing nearby, embraced Bharata in that state and, wasted by grief and as if senseless, wept aloud.
2.87.6
ततः सर्वाः समापेतुर् मातरो भरतस्य ताः ।
उपवास कृशा दीना भर्तृ व्यसन कर्शिताः ॥ २.८७.६ ॥
Then all of Bharata's mothers came together, emaciated from fasting, wretched, and worn down by grief over their husband's calamity.
2.87.7
ताः च तम् पतितम् भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् ।
कौसल्या तु अनुसृत्य एनम् दुर्मनाः परिषस्वजे ॥ २.८७.७ ॥
And the mothers, weeping, surrounded him as he lay fallen on the ground; but Kausalyā, sorrowful at heart, went forward and embraced him.
2.87.8
वत्सला स्वम् यथा वत्सम् उपगूह्य तपस्विनी ।
परिपप्रच्छ भरतम् रुदन्ती शोक लालसा ॥ २.८७.८ ॥
Like a cow embracing her own calf, the loving, austere Kausalyā, holding Bharata close, asked him while weeping, longing in her grief.
2.87.9
पुत्र व्याधिर् न ते कच्चित् शरीरम् परिबाधते ।
अद्य राज कुलस्य अस्य त्वद् अधीनम् हि जीवितम् ॥ २.८७.९ ॥
My son, I hope no illness troubles your body? Now the life of this royal house depends on you alone.
2.87.10
त्वाम् दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते ।
वृत्ते दशरथे राज्नि नाथ एकः त्वम् अद्य नः ॥ २.८७.१० ॥
My son, I live only by seeing you, now that Rāma has gone to the forest with his brother and King Daśaratha has passed away; today you alone are our protector.
2.87.11
कच्चिन् न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतम् ते किम्चिद् अप्रियम् ।
पुत्र वा ह्य् एकपुत्रायाः सह भार्ये वनम् गते ॥ २.८७.११ ॥
My son, have you heard any unwelcome news of Lakṣmaṇa? The son of the mother with one son, and his wife, have gone to the forest together.
2.87.12
स मुहूर्तम् समाश्वस्य रुदन्न् एव महा यशाः ।
कौसल्याम् परिसान्त्व्य इदम् गुहम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.८७.१२ ॥
That illustrious one, having composed himself for a moment, though still weeping, consoled Kausalyā and then spoke these words to Guha.
2.87.13
भ्राता मे क्व अवसद् रात्रिम् क्व सीता क्व च लक्ष्मणः ।
अस्वपत् शयने कस्मिन् किम् भुक्त्वा गुह शम्स मे ॥ २.८७.१३ ॥
Where did my brother spend the night? Where were Sītā and Lakṣmaṇa? On which bed did they sleep, and what did they eat? Tell me, Guha.
2.87.14
सो अब्रवीद् भरतम् पृष्टो निषाद अधिपतिर् गुहः ।
यद् विधम् प्रतिपेदे च रामे प्रिय हिते अतिथौ ॥ २.८७.१४ ॥
Asked by Bharata, Guha, lord of the Niṣādas, answered him, telling how he had received Rāma, his dear and beneficial guest.
2.87.15
अन्नम् उच्च अवचम् भक्ष्याः फलानि विविधानि च ।
रामाय अभ्यवहार अर्थम् बहु च उपहृतम् मया ॥ २.८७.१५ ॥
For Rāma to eat, I offered much food: rice, dishes both choice and plain, and fruits of many kinds.
2.87.16
तत् सर्वम् प्रत्यनुज्नासीद् रामः सत्य पराक्रमः ।
न हि तत् प्रत्यगृह्णात् स क्षत्र धर्मम् अनुस्मरन् ॥ २.८७.१६ ॥
Rāma, of true valour, did not consent to any of it; remembering the dharma of a warrior, he did not accept it.
2.87.18
न ह्य् अस्माभिः प्रतिग्राह्यम् सखे देयम् तु सर्वदा ।
लक्ष्मणेन समानीतम् पीत्वा वारि महा यशाः ।
औपवास्यम् तदा अकार्षीद् राघवः सह सीतया ॥ २.८७.१८ ॥
Friend, we must not accept gifts; we must always give. Having drunk the water Lakṣmaṇa brought, the illustrious Rāghava then kept a fast together with Sītā.
2.87.19
ततः तु जल शेषेण लक्ष्मणो अप्य् अकरोत् तदा ।
वाग् यताः ते त्रयः सम्ध्याम् उपासत समाहिताः ॥ २.८७.१९ ॥
Then Lakṣmaṇa too did likewise with the remaining water. The three, restrained in speech and composed, then performed the twilight worship.
2.87.20
सौमित्रिः तु ततः पश्चाद् अकरोत् स्वास्तरम् शुभम् ।
स्वयम् आनीय बर्हीम्षि क्षिप्रम् राघव कारणात् ॥ २.८७.२० ॥
Then Saumitri himself, bringing kuśa grass, quickly made a fine bed for the sake of Rāghava.
2.87.21
तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया ।
प्रक्षाल्य च तयोः पादौ अपचक्राम लक्ष्मणः ॥ २.८७.२१ ॥
Rāma lay down on that fine bed together with Sītā; having washed their feet, Lakṣmaṇa withdrew.
2.87.22
एतत् तद् इन्गुदी मूलम् इदम् एव च तत् तृणम् ।
यस्मिन् रामः च सीता च रात्रिम् ताम् शयितौ उभौ ॥ २.८७.२२ ॥
This is the root of the ingudī tree, and this is the very grass on which Rāma and Sītā both lay that night.
2.87.23
नियम्य पृष्ठे तु तल अन्गुलित्रवान् ।
शरैः सुपूर्णौ इषुधी परम् तपः ।
महद् धनुः सज्यम् उपोह्य लक्ष्मणो ।
निशाम् अतिष्ठत् परितो अस्य केवलम् ॥ २.८७.२३ ॥
Lakṣmaṇa, with two well-filled quivers tied to his back and a finger-guard on, drew the great bow and stood alone on watch all around them through the night.
2.87.24
ततः तु अहम् च उत्तम बाण चापधृक् ।
स्थितो अभवम् तत्र स यत्र लक्ष्मणः ।
अतन्द्रिभिर् ज्नातिभिर् आत्त कार्मुकैर् ।
महा इन्द्र कल्पम् परिपालयमः तदा ॥ २.८७.२४ ॥
Then I too, bearing excellent arrows and a bow, stood where Lakṣmaṇa stood; with unwearied kinsmen and bowmen in hand, we were guarding him then, like the great Indra.