वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.87.1
गुहस्य वचनम् श्रुत्वा भरतो भृशम् अप्रियम् ।
ध्यानम् जगाम तत्र एव यत्र तत् श्रुतम् अप्रियम् ॥ २.८७.१ ॥
गुहाचे वचन ऐकून भरत अत्यंत अप्रिय ते ऐकून तेथेच त्या अप्रिय गोष्टीवर चिंतनात मग्न झाला.
2.87.2
सुकुमारो महा सत्त्वः सिम्ह स्कन्धो महा भुजः ।
पुण्डरीक विशाल अक्षः तरुणः प्रिय दर्शनः ॥ २.८७.२ ॥
सुकुमार, महासत्त्वशाली, सिंहासारखे खांदे व मोठे बाहू असलेला, कमळासारखे विशाल डोळे असलेला, तरुण व दर्शनाने प्रिय.
2.87.3
प्रत्याश्वस्य मुहूर्तम् तु कालम् परम दुर्मनाः ।
पपात सहसा तोत्रैर् हृदि विद्ध इव द्विपः ॥ २.८७.३ ॥
क्षणभर स्वतःला सावरून अत्यंत दुःखी झालेला भरत अचानक कोसळला, जसा हृदयात अंकुश टोचलेला हत्ती कोसळतो.
2.87.4
भरतम् मुर्च्छितम् द्रुष्ट्वा विवर्णवदनो गुहः ।
बभूव व्यथितस्तत्र भूमिकम्पे यथा द्रुमः ॥ २.८७.४ ॥
मूर्च्छित भरताला पाहून गुहाचा चेहरा फिका पडला; भूकंपात वृक्ष हलावा तसा तो तेथे व्यथित झाला.
2.87.5
तद् अवस्थम् तु भरतम् शत्रुघ्नो अनन्तर स्थितः ।
परिष्वज्य रुरोद उच्चैर् विसम्ज्नः शोक कर्शितः ॥ २.८७.५ ॥
त्या अवस्थेतील भरताला आलिंगन देऊन जवळ उभा असलेला शत्रुघ्न, शोकाने कृश होऊन, जणू भान हरपल्यासारखा मोठ्याने रडू लागला.
2.87.6
ततः सर्वाः समापेतुर् मातरो भरतस्य ताः ।
उपवास कृशा दीना भर्तृ व्यसन कर्शिताः ॥ २.८७.६ ॥
तेव्हा भरताच्या सर्व माता तेथे आल्या; उपवासाने कृश, दीन, पतीच्या संकटाने व्याकुळ झालेल्या.
2.87.7
ताः च तम् पतितम् भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् ।
कौसल्या तु अनुसृत्य एनम् दुर्मनाः परिषस्वजे ॥ २.८७.७ ॥
जमिनीवर पडलेल्या त्याला रडत असलेल्या त्या मातांनी वेढले; पण दुःखी मनाने कौसल्येने पुढे जाऊन त्याला आलिंगन दिले.
2.87.8
वत्सला स्वम् यथा वत्सम् उपगूह्य तपस्विनी ।
परिपप्रच्छ भरतम् रुदन्ती शोक लालसा ॥ २.८७.८ ॥
गाय जशी आपल्या वासराला कवटाळते, तशी वात्सल्यमयी तपस्विनी कौसल्या भरताला जवळ घेऊन, रडत, शोकाच्या आतुरतेने त्याला विचारू लागली.
2.87.9
पुत्र व्याधिर् न ते कच्चित् शरीरम् परिबाधते ।
अद्य राज कुलस्य अस्य त्वद् अधीनम् हि जीवितम् ॥ २.८७.९ ॥
पुत्रा, तुझ्या शरीराला काही व्याधी त्रास देत नाही ना? आता या राजकुलाचे जीवन तुझ्याच आधारावर आहे.
2.87.10
त्वाम् दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते ।
वृत्ते दशरथे राज्नि नाथ एकः त्वम् अद्य नः ॥ २.८७.१० ॥
पुत्रा, तुला पाहूनच मी जिवंत आहे; राम आपल्या भावासह वनात गेला, महाराज दशरथ निवर्तले; आज आमचा एकमेव आधार तूच आहेस.
2.87.11
कच्चिन् न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतम् ते किम्चिद् अप्रियम् ।
पुत्र वा ह्य् एकपुत्रायाः सह भार्ये वनम् गते ॥ २.८७.११ ॥
पुत्रा, लक्ष्मणाबद्दल काही अप्रिय वार्ता तू ऐकली आहेस का? एकुलत्या एका पुत्राची माता असलेल्या मातेचा पुत्र व त्याची पत्नी वनात गेले आहेत.
2.87.12
स मुहूर्तम् समाश्वस्य रुदन्न् एव महा यशाः ।
कौसल्याम् परिसान्त्व्य इदम् गुहम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.८७.१२ ॥
महायशस्वी भरत क्षणभर सावरून, रडतच कौसल्येचे सांत्वन करून गुहाला हे शब्द बोलला.
2.87.13
भ्राता मे क्व अवसद् रात्रिम् क्व सीता क्व च लक्ष्मणः ।
अस्वपत् शयने कस्मिन् किम् भुक्त्वा गुह शम्स मे ॥ २.८७.१३ ॥
माझा भाऊ रात्र कुठे घालवली? सीता कुठे होती, लक्ष्मण कुठे? कोणत्या शय्येवर झोपले? काय खाऊन? हे गुहा, मला सांग.
2.87.14
सो अब्रवीद् भरतम् पृष्टो निषाद अधिपतिर् गुहः ।
यद् विधम् प्रतिपेदे च रामे प्रिय हिते अतिथौ ॥ २.८७.१४ ॥
भरताने विचारल्यावर निषादांचा अधिपती गुह उत्तरला — प्रिय आणि हितकारी पाहुणे रामाचा त्याने जसा सत्कार केला होता तसे त्याने सांगितले.
2.87.15
अन्नम् उच्च अवचम् भक्ष्याः फलानि विविधानि च ।
रामाय अभ्यवहार अर्थम् बहु च उपहृतम् मया ॥ २.८७.१५ ॥
रामाच्या भोजनासाठी मी भात, उच्च-नीच प्रकारचे विविध खाद्यपदार्थ आणि अनेक प्रकारची फळे भरपूर अर्पण केली.
2.87.16
तत् सर्वम् प्रत्यनुज्नासीद् रामः सत्य पराक्रमः ।
न हि तत् प्रत्यगृह्णात् स क्षत्र धर्मम् अनुस्मरन् ॥ २.८७.१६ ॥
सत्यपराक्रमी रामाने ते सर्व मान्य केले नाही. क्षात्रधर्माचे स्मरण ठेवून त्याने ते स्वीकारले नाही.
2.87.18
न ह्य् अस्माभिः प्रतिग्राह्यम् सखे देयम् तु सर्वदा ।
लक्ष्मणेन समानीतम् पीत्वा वारि महा यशाः ।
औपवास्यम् तदा अकार्षीद् राघवः सह सीतया ॥ २.८७.१८ ॥
मित्रा, आम्ही काही स्वीकारत नाही; नेहमी देणेच योग्य. लक्ष्मणाने आणलेले पाणी पिऊन महायशस्वी राघवाने सीतेसह तेव्हा उपवास केला.
2.87.19
ततः तु जल शेषेण लक्ष्मणो अप्य् अकरोत् तदा ।
वाग् यताः ते त्रयः सम्ध्याम् उपासत समाहिताः ॥ २.८७.१९ ॥
मग उरलेल्या पाण्याने लक्ष्मणानेही तसेच केले. तेव्हा तिघे मौन राखून, एकाग्र होऊन संध्योपासना करू लागले.
2.87.20
सौमित्रिः तु ततः पश्चाद् अकरोत् स्वास्तरम् शुभम् ।
स्वयम् आनीय बर्हीम्षि क्षिप्रम् राघव कारणात् ॥ २.८७.२० ॥
नंतर सौमित्रीने स्वतः दर्भ आणून राघवासाठी लगेच एक सुंदर अंथरूण तयार केले.
2.87.21
तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया ।
प्रक्षाल्य च तयोः पादौ अपचक्राम लक्ष्मणः ॥ २.८७.२१ ॥
राम सीतेसह त्या सुंदर अंथरुणावर विसावला. लक्ष्मणाने त्यांचे पाय धुतले आणि तेथून तो दूर गेला.
2.87.22
एतत् तद् इन्गुदी मूलम् इदम् एव च तत् तृणम् ।
यस्मिन् रामः च सीता च रात्रिम् ताम् शयितौ उभौ ॥ २.८७.२२ ॥
हेच ते इंगुदी वृक्षाचे मूळ आणि हेच ते गवत—ज्यावर राम आणि सीता दोघेही त्या रात्री झोपले होते.
2.87.23
नियम्य पृष्ठे तु तल अन्गुलित्रवान् ।
शरैः सुपूर्णौ इषुधी परम् तपः ।
महद् धनुः सज्यम् उपोह्य लक्ष्मणो ।
निशाम् अतिष्ठत् परितो अस्य केवलम् ॥ २.८७.२३ ॥
पाठीवर दोन भाते बांधून, बोटांचे संरक्षक घालून, बाणांनी भरलेल्या मोठ्या धनुष्याला प्रत्यंचा लावून, लक्ष्मण एकटाच त्या रात्रभर त्यांच्याभोवती पहारा देत उभा राहिला.
2.87.24
ततः तु अहम् च उत्तम बाण चापधृक् ।
स्थितो अभवम् तत्र स यत्र लक्ष्मणः ।
अतन्द्रिभिर् ज्नातिभिर् आत्त कार्मुकैर् ।
महा इन्द्र कल्पम् परिपालयमः तदा ॥ २.८७.२४ ॥
तेव्हा मीही उत्तम बाण आणि धनुष्य धरून लक्ष्मण उभा होता तिथेच उभा राहिलो. न थकणाऱ्या नातेवाईकांसह आणि धनुर्धरांसह आम्ही तेव्हा महेंद्रासारख्या त्या वीराचे रक्षण करत होतो.