વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.87.1
गुहस्य वचनम् श्रुत्वा भरतो भृशम् अप्रियम् ।
ध्यानम् जगाम तत्र एव यत्र तत् श्रुतम् अप्रियम् ॥ २.८७.१ ॥
ગુહનું વચન સાંભળીને ભરત અત્યંત અપ્રિય વાત સાંભળીને ત્યાં જ એ અપ્રિય વિષય પર ધ્યાનમાં ડૂબી ગયો.
2.87.2
सुकुमारो महा सत्त्वः सिम्ह स्कन्धो महा भुजः ।
पुण्डरीक विशाल अक्षः तरुणः प्रिय दर्शनः ॥ २.८७.२ ॥
સુકુમાર, મહાસત્ત્વશાળી, સિંહ જેવા ખભાવાળો, મહાન ભુજાઓવાળો, કમળ જેવી વિશાળ આંખોવાળો, યુવાન અને દર્શનમાં પ્રિય.
2.87.3
प्रत्याश्वस्य मुहूर्तम् तु कालम् परम दुर्मनाः ।
पपात सहसा तोत्रैर् हृदि विद्ध इव द्विपः ॥ २.८७.३ ॥
ક્ષણભર સ્વસ્થ થઈને અત્યંત દુઃખી ભરત અચાનક પડી ગયો, જેમ હૃદયમાં અંકુશથી વીંધાયેલો હાથી પડે છે.
2.87.4
भरतम् मुर्च्छितम् द्रुष्ट्वा विवर्णवदनो गुहः ।
बभूव व्यथितस्तत्र भूमिकम्पे यथा द्रुमः ॥ २.८७.४ ॥
મૂર્છિત ભરતને જોઈને ગુહનો ચહેરો ફિક્કો પડ્યો; ધરતીકંપમાં વૃક્ષ ધ્રૂજે તેમ તે ત્યાં વ્યથિત થયો.
2.87.5
तद् अवस्थम् तु भरतम् शत्रुघ्नो अनन्तर स्थितः ।
परिष्वज्य रुरोद उच्चैर् विसम्ज्नः शोक कर्शितः ॥ २.८७.५ ॥
એ અવસ્થામાં ભરતને આલિંગન આપીને નજીક ઊભેલો શત્રુઘ્ન, શોકથી કૃશ થઈને, જાણે ભાન ગુમાવ્યું હોય તેમ જોરથી રડવા લાગ્યો.
2.87.6
ततः सर्वाः समापेतुर् मातरो भरतस्य ताः ।
उपवास कृशा दीना भर्तृ व्यसन कर्शिताः ॥ २.८७.६ ॥
ત્યારે ભરતની બધી માતાઓ ત્યાં આવી પહોંચી; ઉપવાસથી કૃશ, દીન, પતિના સંકટથી વ્યથિત.
2.87.7
ताः च तम् पतितम् भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् ।
कौसल्या तु अनुसृत्य एनम् दुर्मनाः परिषस्वजे ॥ २.८७.७ ॥
જમીન પર પડેલા તેમને રડતી તે માતાઓએ ઘેરી લીધા; પરંતુ દુઃખી મનથી કૌસલ્યાએ આગળ વધીને તેમને આલિંગન આપ્યું.
2.87.8
वत्सला स्वम् यथा वत्सम् उपगूह्य तपस्विनी ।
परिपप्रच्छ भरतम् रुदन्ती शोक लालसा ॥ २.८७.८ ॥
ગાય જેમ પોતાના વાછરડાને વહાલથી ભેટે, તેમ વાત્સલ્યમયી તપસ્વિની ભરતને ભેટીને, રડતાં, શોકની આતુરતાથી તેમને પૂછવા લાગી.
2.87.9
पुत्र व्याधिर् न ते कच्चित् शरीरम् परिबाधते ।
अद्य राज कुलस्य अस्य त्वद् अधीनम् हि जीवितम् ॥ २.८७.९ ॥
પુત્ર, શું તારા શરીરને કોઈ રોગ પીડતો નથી ને? હવે આ રાજકુળનું જીવન તારા પર જ આધારિત છે.
2.87.10
त्वाम् दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते ।
वृत्ते दशरथे राज्नि नाथ एकः त्वम् अद्य नः ॥ २.८७.१० ॥
પુત્ર, તને જોઈને જ હું જીવું છું; રામ ભાઈ સાથે વનમાં ગયા પછી, અને મહારાજ દશરથ દિવંગત થયા પછી; આજે અમારો એકમાત્ર સહારો તું જ છે.
2.87.11
कच्चिन् न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतम् ते किम्चिद् अप्रियम् ।
पुत्र वा ह्य् एकपुत्रायाः सह भार्ये वनम् गते ॥ २.८७.११ ॥
પુત્ર, લક્ષ્મણ વિશે કોઈ અપ્રિય સમાચાર તેં સાંભળ્યા છે? એકના એક પુત્રવાળી માતાનો પુત્ર અને તેની પત્ની વનમાં ગયાં છે.
2.87.12
स मुहूर्तम् समाश्वस्य रुदन्न् एव महा यशाः ।
कौसल्याम् परिसान्त्व्य इदम् गुहम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.८७.१२ ॥
મહાયશસ્વી ભરત ક્ષણભર સ્વસ્થ થઈને, રડતાં જ કૌસલ્યાને સાંત્વના આપીને ગુહને આ વચનો કહ્યાં.
2.87.13
भ्राता मे क्व अवसद् रात्रिम् क्व सीता क्व च लक्ष्मणः ।
अस्वपत् शयने कस्मिन् किम् भुक्त्वा गुह शम्स मे ॥ २.८७.१३ ॥
મારા ભાઈએ રાત્રિ ક્યાં વિતાવી? સીતા ક્યાં હતી, લક્ષ્મણ ક્યાં? કઈ શય્યા પર સૂતા? શું ખાઈને? હે ગુહ, મને કહો.
2.87.14
सो अब्रवीद् भरतम् पृष्टो निषाद अधिपतिर् गुहः ।
यद् विधम् प्रतिपेदे च रामे प्रिय हिते अतिथौ ॥ २.८७.१४ ॥
ભરતે પૂછ્યું ત્યારે નિષાદોના અધિપતિ ગુહે ઉત્તર આપ્યો — પ્રિય અને હિતકારી અતિથિ રામનો તેમણે જે રીતે સત્કાર કર્યો હતો તે તેમણે કહ્યું.
2.87.15
अन्नम् उच्च अवचम् भक्ष्याः फलानि विविधानि च ।
रामाय अभ्यवहार अर्थम् बहु च उपहृतम् मया ॥ २.८७.१५ ॥
રામના ભોજન માટે મેં ભાત, ઉત્તમ અને સામાન્ય વિવિધ ભક્ષ્ય પદાર્થો તથા અનેક પ્રકારનાં ફળો પુષ્કળ અર્પણ કર્યાં.
2.87.16
तत् सर्वम् प्रत्यनुज्नासीद् रामः सत्य पराक्रमः ।
न हि तत् प्रत्यगृह्णात् स क्षत्र धर्मम् अनुस्मरन् ॥ २.८७.१६ ॥
સત્યપરાક્રમી રામે એ બધું સ્વીકાર્યું નહીં. ક્ષત્રિય ધર્મનું સ્મરણ કરીને તેમણે તે ગ્રહણ કર્યું નહીં.
2.87.18
न ह्य् अस्माभिः प्रतिग्राह्यम् सखे देयम् तु सर्वदा ।
लक्ष्मणेन समानीतम् पीत्वा वारि महा यशाः ।
औपवास्यम् तदा अकार्षीद् राघवः सह सीतया ॥ २.८७.१८ ॥
મિત્ર, અમારે કંઈ સ્વીકારવું નહીં; સદા આપવું જ જોઈએ. લક્ષ્મણે લાવેલું પાણી પીને મહાયશસ્વી રાઘવે સીતા સાથે ત્યારે ઉપવાસ કર્યો.
2.87.19
ततः तु जल शेषेण लक्ष्मणो अप्य् अकरोत् तदा ।
वाग् यताः ते त्रयः सम्ध्याम् उपासत समाहिताः ॥ २.८७.१९ ॥
પછી બાકી રહેલા જળથી લક્ષ્મણે પણ તેમ જ કર્યું. ત્યારે ત્રણેય મૌન અને એકાગ્ર થઈ સંધ્યા-ઉપાસના કરવા લાગ્યા.
2.87.20
सौमित्रिः तु ततः पश्चाद् अकरोत् स्वास्तरम् शुभम् ।
स्वयम् आनीय बर्हीम्षि क्षिप्रम् राघव कारणात् ॥ २.८७.२० ॥
પછી સૌમિત્રિએ પોતે દર્ભ લાવીને રાઘવ માટે તરત એક સુંદર પથારી બનાવી.
2.87.21
तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया ।
प्रक्षाल्य च तयोः पादौ अपचक्राम लक्ष्मणः ॥ २.८७.२१ ॥
રામ સીતા સાથે તે સુંદર પથારી પર સૂઈ ગયા. લક્ષ્મણે તેમના પગ ધોઈને ત્યાંથી વિદાય લીધી.
2.87.22
एतत् तद् इन्गुदी मूलम् इदम् एव च तत् तृणम् ।
यस्मिन् रामः च सीता च रात्रिम् ताम् शयितौ उभौ ॥ २.८७.२२ ॥
આ જ તે ઈંગુદી વૃક્ષનું મૂળ છે અને આ જ તે ઘાસ—જેના પર રામ અને સીતા બંને તે રાત્રે સૂઈ ગયા હતા.
2.87.23
नियम्य पृष्ठे तु तल अन्गुलित्रवान् ।
शरैः सुपूर्णौ इषुधी परम् तपः ।
महद् धनुः सज्यम् उपोह्य लक्ष्मणो ।
निशाम् अतिष्ठत् परितो अस्य केवलम् ॥ २.८७.२३ ॥
પીઠ પર બે ભાથાં બાંધી, આંગળીનું રક્ષણ પહેરી, બાણોથી ભરેલું મોટું ધનુષ્ય દોરી ચડાવીને લક્ષ્મણ એકલા તે આખી રાત તેમની ચારે બાજુ પહેરો ભરતા ઊભા રહ્યા.
2.87.24
ततः तु अहम् च उत्तम बाण चापधृक् ।
स्थितो अभवम् तत्र स यत्र लक्ष्मणः ।
अतन्द्रिभिर् ज्नातिभिर् आत्त कार्मुकैर् ।
महा इन्द्र कल्पम् परिपालयमः तदा ॥ २.८७.२४ ॥
ત્યારે હું પણ ઉત્તમ બાણ અને ધનુષ્ય ધારણ કરીને જ્યાં લક્ષ્મણ ઊભા હતા ત્યાં ઊભો રહ્યો. અથાક સગાંસંબંધીઓ અને ધનુર્ધારીઓ સાથે અમે ત્યારે મહેન્દ્ર સમાન એ વીરનું રક્ષણ કરી રહ્યા હતા.