Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.91

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

2.91.1

कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा ।
भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येन न्यमन्त्रयत् ॥ २.९१.१ ॥

तब मुनि ने कैकेयी-पुत्र भरत को वहीं निवास के लिए ठहरने का निश्चय करके आतिथ्य सत्कार के लिए निमंत्रित किया।

2.91.2

अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् ।
पाद्यमर्घ्यं तथातिथ्यं वने यदुपपद्यते ॥ २.९१.२ ॥

भरत ने उनसे कहा, "आपने तो यह सब कर ही दिया है—वन में जो भी पाद्य, अर्घ्य और आतिथ्य उचित हो सकता है, वह सब।"

2.91.3

अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव ।
जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ॥ २.९१.३ ॥

तब भरद्वाज ने मानो मुस्कराते हुए भरत से कहा, "मैं जानता हूँ कि तुम स्नेह से भरे हो; जिस किसी भी वस्तु से तुम संतुष्ट हो सको, उसी से संतुष्ट हो जाओ।"

2.91.4

सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् ।
मम प्रीतिर्यथारूपा त्वमर्हो मनुजाधिप ॥ २.९१.४ ॥

हे मनुजाधिप! मैं तुम्हारी इस सेना के लिए भोजन की व्यवस्था करना चाहता हूँ; मुझे इसी प्रकार प्रसन्नता होगी, और तुम इसके योग्य हो।

2.91.5

किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः ।
कस्मान्नेहोपयातोसि सबलः पुरुषर्षभ ॥ २.९१.५ ॥

हे पुरुषर्षभ! तुम अपनी सेना को दूर छोड़कर यहाँ क्यों आए हो? सेना सहित यहाँ क्यों नहीं आए?

2.91.6

भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् ।
ससैन्यो नोपयातो ऽस्मि भगवन् भगवद्भयात् ॥ २.९१.६ ॥

भरत ने हाथ जोड़कर उस तपोधन से कहा, "भगवन्! मैं सेना सहित इसलिए नहीं आया हूँ कि मुझे आपका भय है।"

2.91.7

राज्ञा च भगवन् नित्यं राजपुत्रेण वा सदा ।
यत्नतः परिहर्त्तव्या विषयेषु तपस्विनः ॥ २.९१.७ ॥

हे भगवन्! राजा और राजकुमार को सदा यत्नपूर्वक तपस्वियों को विषयों से दूर रखना चाहिए।

2.91.8

वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः ।
प्रच्छाद्य भगवन् भूमिं महतीमनुयान्ति माम् ॥ २.९१.८ ॥

हे भगवन्! घोड़ों पर सवार प्रमुख योद्धा, पैदल सैनिक और मदमस्त श्रेष्ठ हाथी विशाल भूमि को ढककर मेरे पीछे चल रहे हैं।

2.91.9

ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजांस्तथा ।
न हिंस्युरिति तेनाहमेक एव समागतः ॥ २.९१.९ ॥

वे वृक्षों, जल, भूमि और आश्रमों की पर्णकुटियों को हानि न पहुँचाएँ, इसीलिए मैं अकेला ही आया हूँ।

2.91.10

आनीयतामितः सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा ।
ततस्तु चक्रे भरतः सेनायाः समुपागमम् ॥ २.९१.१० ॥

'सेना को यहाँ लाओ' — महर्षि की आज्ञा पाकर भरत ने सेना को समीप लाने का आदेश दिया।

2.91.11

अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वापः परिमृज्य च ।
आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥ २.९१.११ ॥

अग्निशाला में प्रवेश करके, जल पीकर और मुख पोंछकर, आतिथ्य-सत्कार के कार्य हेतु उन्होंने विश्वकर्मा को बुलाया।

2.91.12

आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च ।
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ २.९१.१२ ॥

मैं विश्वकर्मा और त्वष्टा को बुलाता हूँ। मैं आतिथ्य करना चाहता हूँ, अतः वहाँ मेरे लिए व्यवस्था की जाए।

2.91.13

आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा ।
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ २.९१.१३ ॥

मैं तीनों लोकपालों और इन्द्र आदि देवताओं को बुलाता हूँ। मैं वहाँ उनका आतिथ्य करना चाहता हूँ, इसलिए मेरे लिए उसका प्रबन्ध किया जाए।

2.91.14

प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च ।
पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः ॥ २.९१.१४ ॥

जो नदियाँ पूर्व की ओर बहती हैं और जो पश्चिम की ओर बहती हैं, पृथ्वी पर और आकाश में, वे सब आज यहाँ पूर्ण रूप से आ जाएँ।

2.91.15

अन्याः स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्याः सुनिष्ठिताम् ।
अपराश्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ॥ २.९१.१५ ॥

कुछ नदियाँ मैरेय मदिरा बहाएँ, कुछ सुनिर्मित सुरा बहाएँ, और अन्य शीतल जल बहाएँ जो गन्ने के रस के समान हो।

2.91.16

आह्वये देवगन्धर्वान् विश्वावसुहहाहुहून् ।
तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्व्वीश्चापि सर्वशः ॥ २.९१.१६ ॥

मैं देवों और गन्धर्वों को बुलाता हूँ, विश्वावसु, हाहा और हुहु को; उसी प्रकार अप्सराओं, देवियों और गन्धर्वियों को भी, सबको।

2.91.17

घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलम्बुसाम् ।
नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम् ॥ २.९१.१७ ॥

घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी और अलम्बुषा को, तथा नागदन्ता, हेमा और हिमा को भी, जो पर्वत-निर्मित स्थान पर रहती हैं।

2.91.18

शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः ।
सर्वास्तुम्बुरुणा सार्द्धमाह्वये सपरिच्छदाः ॥ २.९१.१८ ॥

जो इन्द्र की और जो ब्रह्मा की सेवा करती हैं, वे सभी स्त्रियाँ — तुम्बुरु के साथ — मैं उनके परिवार सहित बुलाता हूँ।

2.91.19

वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्ऺत्रवत् ।
दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च ॥ २.९१.१९ ॥

कुरुओं में जो दिव्य वन है, जो वस्त्र, आभूषण और पत्तों से युक्त है, जिसके फल दिव्य नारियाँ हैं और जो सदा रहता है, वह कुबेर का वन यहाँ आ जाए।

2.91.20

इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् ।
भक्ष्यं भोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥ २.९१.२० ॥

यहाँ भगवान सोम मेरे लिए उत्तम अन्न का प्रबंध करें — चबाने योग्य, खाने योग्य, चूसने योग्य और चाटने योग्य अनेक प्रकार के पदार्थ, प्रचुर मात्रा में।

2.91.21

विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च ।
सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च ॥ २.९१.२१ ॥

अद्भुत मालाएँ, जो वृक्षों से झड़ी हों, सुरा आदि पेय पदार्थ, और अनेक प्रकार के मांस भी।

2.91.22

एवं समाधिना युक्तस्तेजसा ऽप्रतिमेन च ।
शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः ॥ २.९१.२२ ॥

इस प्रकार समाधि से युक्त और अतुलनीय तेज वाले मुनि ने शिक्षा और स्वर के नियमों से युक्त वाणी में, तप के बल से बोला।

2.91.23

मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः ।
आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥ २.९१.२३ ॥

मन से ध्यान करते हुए, पूर्वमुख और हाथ जोड़े हुए उसके पास वे सभी देवता अलग-अलग करके आ गए।

2.91.24

मलयं दर्दुरं चैव ततः स्वेदनुदऽ ऽनिलः ।
उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखः शिवः ॥ २.९१.२४ ॥

तब मलय और दर्दुर पर्वतों से आने वाली, पसीना सोखने वाली वायु, छूती हुई, युक्तिपूर्वक बही। वह मन को प्रिय, सुखद और शुभ थी।

2.91.25

ततोभ्यवर्तन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।
दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥ २.९१.२५ ॥

तब दिव्य पुष्पों की घनी वर्षा होने लगी, और सभी दिशाओं में दिव्य दुंदुभियों का घोष सुनाई देने लगा।

2.91.26

प्रववुश्चोत्तमा वाताननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
प्रजगुर्देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुः स्वरान् ॥ २.९१.२६ ॥

उत्तम पवनें बहने लगीं, अप्सराओं के समूह नाचने लगे, और देव-गंधर्व गाने लगे तथा वीणाएँ स्वर छेड़ने लगीं।

2.91.27

स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च ।
विवेशोऺच्चारितः श्लक्ष्णः समो लयगुणान्वितः ॥ २.९१.२७ ॥

वह ध्वनि स्वर्ग और पृथ्वी में, तथा प्राणियों के कानों में प्रवेश कर गई; वह उच्चरित, मृदु, संतुलित और लय-गुणों से युक्त थी।

2.91.28

तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोतृसुखे नृणाम् ।
ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः ॥ २.९१.२८ ॥

उस दिव्य ध्वनि के शांत होने पर, जो मनुष्यों के कानों को सुख देने वाली थी, उन्होंने भरत की सेना को देखा — विश्वकर्मा की रचना के समान।

2.91.29

बभूव हि समा भूमिः समन्तात्पञ्चयोजना ।
शाद्वलैर्बहुभिश्छन्ना नीलवैडूर्य्यसन्निभैः ॥ २.९१.२९ ॥

चारों ओर पाँच योजन तक भूमि समतल हो गई, और नीले वैडूर्य के समान अनेक हरी घासों से ढँक गई।

2.91.30

तस्मिन् बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः ।
आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः ॥ २.९१.३० ॥

उस स्थान पर बेल, कैथ, कटहल, बिजौरा, आँवला और आम के वृक्ष प्रकट हुए, जो फलों से सुशोभित थे।

2.91.31

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।
आजगाम नदी दिव्या तीजैर्बहुभिर्वृता ॥ २.९१.३१ ॥

उत्तर के कुरुओं से भी आई एक दिव्य भोगों वाला वन, और दिव्य नदी आई, जो अनेक तीरों से घिरी थी।

2.91.32

चतुःशालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।
हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च ॥ २.९१.३२ ॥

चार शालाओं वाले उज्ज्वल भवन, हाथियों और घोड़ों की शालाएँ, हर्म्य और प्रासादों से भरे हुए, और सुंदर तोरण।

2.91.33

सितमेघनिभं चापि राजवेश्मसु तोरणम् ।
दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम् ॥ २.९१.३३ ॥

राजभवनों में श्वेत मेघ के समान तोरण भी थे, जो दिव्य मालाओं के आकार के थे और दिव्य सुगंध से सिंचित थे।

2.91.34

चतुरश्रमसम्बाधं शयनासनयानवत् ।
दिव्यैः सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् ।
उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम् ॥ २.९१.३४ ॥

चौकोर, भीड़ रहित, शय्या, आसन और यानों से सज्जित; दिव्य सब रसों से युक्त, दिव्य भोजन और वस्त्रों वाला; सब प्रकार के अन्न तैयार, धुले निर्मल पात्रों सहित।

2.91.35

क्लृप्तसर्वासनं श्रीमत् स्वास्तीर्णशयनोत्तमम् ।
प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा ।
वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः केकयीसुतः ॥ २.९१.३५ ॥

सब आसनों से सजे, शोभायुक्त, सुंदर बिछी उत्तम शय्या वाले, रत्नों से भरे उस भवन में महर्षि की अनुमति पाकर महाबाहु केकयी-पुत्र भरत प्रविष्ट हुए।

2.91.36

अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणः सपुरोहिताः ।
बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम् ॥ २.९१.३६ ॥

सब मंत्री और पुरोहित उनके पीछे चले, और उस भवन की व्यवस्था देखकर वे हर्ष से भर गए।

2.91.37

तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।
भरतो मन्त्रिभिः सार्द्धमभ्यवर्त्तत राजवत् ॥ २.९१.३७ ॥

वहाँ भरत मंत्रियों के साथ राजा की भाँति दिव्य राजसिंहासन, पंखा और छत्र के पास गए।

2.91.38

आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।
वालव्यजनमादाय न्यषीदत् सचिवासने ॥ २.९१.३८ ॥

भरत ने राम के आसन को प्रणाम करके उसका सम्मान किया, और चँवर लेकर मंत्री के आसन पर बैठ गए।

2.91.39

आनुपूर्व्यानिषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः ।
ततः सेनापतिः पश्चात् प्रशास्ता च निषेदतुः ॥ २.९१.३९ ॥

क्रम से सभी मंत्री और पुरोहित बैठ गए; फिर सेनापति और प्रशास्ता पीछे बैठे।

2.91.40

ततस्तत्र मुहूर्त्तेन नद्यः पायसकर्दमाः ।
उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २.९१.४० ॥

तब भरद्वाज की आज्ञा से, एक मुहूर्त में वहाँ की नदियाँ, जिनकी कीचड़ दूध जैसी थी, भरत के समीप उपस्थित हो गईं।

2.91.41

तासामुभयतःकूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः ।
रम्याश्चावसथा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजाः ॥ २.९१.४१ ॥

उन नदियों के दोनों तटों पर पीली मिट्टी से लिपटे सुंदर और दिव्य आवास थे, जो ब्रह्मा की कृपा से बने थे।

2.91.42

तेनैव च मुहूर्त्तेन दिव्याभरणभूषिताः ।
आगुर्विंशतिसाहस्रा ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ॥ २.९१.४२ ॥

उसी क्षण में ब्रह्मा द्वारा भेजी गई, दिव्य आभूषणों से सजी बीस हज़ार स्त्रियाँ वहाँ आ पहुँचीं।

2.91.43

सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः ।
आगुर्विंशतिसाहस्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः ॥ २.९१.४३ ॥

सोने, मणियों और मोतियों से तथा मूँगों से सुशोभित, कुबेर द्वारा भेजी गई बीस हज़ार स्त्रियाँ आईं।

2.91.44

याभिर्गृहीतपुरुषः सोन्माद इव लक्ष्यते ।
आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः ॥ २.९१.४४ ॥

जिनसे पकड़ा हुआ मनुष्य मानो उन्मत्त दिखाई देता है, ऐसे नन्दन वन से आए बीस हज़ार अप्सराओं के समूह आए।

2.91.45

नारदस्तुम्बुरुर्गोपः प्रवराः सूर्य्यवर्चसः ।
एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥ २.९१.४५ ॥

नारद, तुम्बुरु और गोप — सूर्य के समान तेजस्वी ये श्रेष्ठ गन्धर्वराज भरत के सामने गाने लगे।

2.91.46

अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ वामना ।
उपानृत्यंस्तु भरत भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २.९१.४६ ॥

अलम्बुषा, मिश्रकेशी, पुण्डरीका और वामना — हे भरत, भरद्वाज की आज्ञा से वे नृत्य करने लगीं।

2.91.47

यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने ।
प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य तेजसा ॥ २.९१.४७ ॥

देवताओं के बीच जो माला थीं और चैत्ररथ वन में जो थीं, वे भरद्वाज के तेज से प्रयाग में दिखाई दीं।

2.91.48

बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः ।
अश्वत्थानर्त्तकाश्चासन् भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २.९१.४८ ॥

बिल्व वृक्ष मृदंग वादक बन गए, विभीतक वृक्ष झाँझ बजाने वाले, और अश्वत्थ वृक्ष नर्तक बन गए — भरद्वाज की आज्ञा से।

2.91.49

ततः सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः ।
प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाथ वामनाः ॥ २.९१.४९ ॥

फिर सरल और ताल वृक्ष, तिलक और नक्तमाल वृक्ष हर्षित होकर वहाँ एकत्र हो गए, और कुबड़े तथा बौने बनकर भी आ गए।

2.91.50

शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताः ।
मालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः ॥ २.९१.५० ॥

शिंशपा, आमलकी और जम्बू तथा वन में जो अन्य वृक्ष थे, मालती, मल्लिका और जाति तथा वन में जो अन्य लताएँ थीं, वे भी वहाँ आईं।

2.91.51

प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमे ऽवदन् ।
सुराः सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः ।
मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ ॥ २.९१.५१ ॥

स्त्रियों का रूप धारण करके भरद्वाज के आश्रम में वे बोलीं — "हे सुरा पीने वाले देवताओ, पीजिए, खीर भी है, और भूखे हैं तो शुद्ध मांस भी खाइए, जितना चाहें उतना खाइए।"

2.91.52

उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेषु वल्गुषु ।
अप्येकमेकं पुरुषं प्रमदाः सप्त चाष्ट च ॥ २.९१.५२ ॥

सुंदर नदी-तटों पर उबटन लगाकर वे स्नान कराती थीं; सात-आठ स्त्रियाँ मिलकर एक-एक पुरुष को (नहलाती थीं)।

2.91.53

संवाहन्त्यः समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः ।
परिमृज्य तथान्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः ॥ २.९१.५३ ॥

सुंदर नेत्रों वाली स्त्रियाँ मालिश करती हुई एकत्र हुईं; श्रेष्ठ अंगों वाली वे एक-दूसरे को पोंछकर पिलाती थीं।

2.91.54

हयान् गजान् खरानुष्ट्रांस्तथैव सुरभेः सुतान् ।
अभोजयन् वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि ॥ २.९१.५४ ॥

घोड़े, हाथी, गधे और ऊँट तथा सुरभि की संतानों (गायों) को भी उनके रखवालों ने विधिपूर्वक उनका भोजन खिलाया।

2.91.55

इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् ।
इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबलाः ॥ २.९१.५५ ॥

महाबली सेवकों ने इक्ष्वाकु-वंश के श्रेष्ठ योद्धाओं की सवारियों को गन्ने और मधु-लाज (मधु मिले भुने धान) खिलाए, और उन्हें प्रोत्साहित भी किया।

2.91.56

नाश्वबन्धो ऽश्वमाजानान्न गजं कुञ्जरग्रहः ।
मत्तप्रमत्तमुदिता नमूः सा तत्र सम्बभौ ॥ २.९१.५६ ॥

वहाँ न अश्व बाँधने वाला था, न उत्तम अश्व था, न हाथी था, न हाथीवान; मत्त और प्रमत्त आनंद से भरी वह (सेना) वहाँ शोभायमान हुई।

2.91.57

तर्पिताः सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः ।
अप्सरोगणसंयुक्ताः सैन्या वाचमुदैरयन् ॥ २.९१.५७ ॥

सब कामनाओं से तृप्त, रक्त चंदन से लिप्त, अप्सराओं के समूहों से युक्त उन सैनिकों ने यह वाणी कही।

2.91.58

नैवायोध्यां गमिष्यामो न गमिष्याम दण्डकान् ।
कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम् ॥ २.९१.५८ ॥

हम न अयोध्या जाएँगे, न दण्डक वन जाएँगे। भरत का कल्याण हो, और राम का भी वैसा ही सुख हो।

2.91.59

अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदैरयन् ॥ २.९१.५९ ॥

अनाथों ने वह निश्चय पाकर यह वाणी कही।

2.91.60

सम्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः ।
भरतस्यानुयातारः स्वर्गोयमिति चाब्रुवन् ॥ २.९१.६० ॥

अत्यंत हर्षित होकर वहाँ हजारों भरत-अनुयायी मनुष्य गरज उठे और बोले, "यह तो स्वर्ग है।"

2.91.61

नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाः ।
समन्तात् परिधावन्ति माल्योपेताः सहस्रशः ॥ २.९१.६१ ॥

सैनिक हज़ारों की संख्या में नाचते थे, हँसते थे और गाते थे; मालाओं से सजे वे चारों ओर दौड़ते फिरते थे।

2.91.62

ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ।
दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यांस्तानभवद्भक्षणे मतिः ॥ २.९१.६२ ॥

फिर उस अमृत-सदृश अन्न को खाकर तृप्त हुए उन लोगों का मन उन दिव्य भोज्य पदार्थों को देखकर फिर से खाने की इच्छा से भर गया।

2.91.63

प्रेष्याश्चेष्ट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः ।
बभूवुस्ऺते भृशं दृप्ताः सर्वे चाहतवाससः ॥ २.९१.६३ ॥

हज़ारों सेवक, कर्मचारी, स्त्रियाँ और सैनिक अत्यंत हर्षित हो गए, और सभी ने नए वस्त्र धारण कर लिए।

2.91.64

कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोश्वाश्च मृगपक्षिणः ।
बभूवुः सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ॥ २.९१.६४ ॥

वहाँ हाथी, गधे, ऊँट, गायें, घोड़े और मृग-पक्षी भी भलीभाँति पोषित हुए; और एक ने दूसरे की चिंता नहीं की।

2.91.65

नाशुक्लवासास्तत्रासीत् क्षुधितो मलिनो ऽपि वा ।
रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत ॥ २.९१.६५ ॥

वहाँ कोई भी व्यक्ति ऐसा नहीं दिखता था जिसके वस्त्र श्वेत न हों, जो भूखा हो, मैला हो, या जिसके बाल धूल से बिखरे हों।

2.91.66

आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरसञ्चयैः ।
फलनिर्यूहसंसिद्धैः सूपैर्गन्धरसान्वितैः ॥ २.९१.६६ ॥

बकरे और सूअर के मांस से, उत्तम मसालों के ढेरों से, फलों के रस से सिद्ध की गई, सुगंध और स्वाद से युक्त सूपों से।

2.91.67

पुष्पध्वजवतीः पूर्णाः शुक्लस्यान्नस्य चाभितः ।
ददृशुर्विस्मितास्तत्र नरा लौहीः सहस्रशः ॥ २.९१.६७ ॥

वहाँ चारों ओर श्वेत अन्न से भरे, पुष्पध्वजों से सजे लौह-पात्र हज़ारों की संख्या में थे, जिन्हें देखकर लोग विस्मित हो गए।

2.91.68

बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः ।
ताश्च कामदुघा गावो द्रुमाश्चासन् मधुस्रुतः ॥ २.९१.६८ ॥

वन के किनारों पर खीर के कीच वाले कुएँ थे, और वहाँ इच्छा पूर्ण करने वाली गायें तथा मधु टपकाने वाले वृक्ष भी थे।

2.91.69

वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः ।
प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः ॥ २.९१.६९ ॥

बावड़ियाँ मैरेय मदिरा से भरी थीं और स्वादिष्ट मांस के ढेरों से घिरी थीं; तपते बर्तनों में मृग, मोर और मुर्गे भी (पके हुए) रखे थे।

2.91.70

पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च ।
न्यर्बुदानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च ॥ २.९१.७० ॥

पात्रों की हज़ारों, स्थालियों की लाखों और अर्बुदों (करोड़ों) की संख्या में, तथा सोने के बने पात्र भी थे।

2.91.71

स्थाल्यः कुम्भ्यः करम्भ्यश्च दधिपूर्णाः सुसंस्कृताः ।
यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः ॥ २.९१.७१ ॥

पकाए हुए ऐसे स्थाली, कुम्भ और करम्भ पात्र दही से भरे थे, जिनमें युवा, श्वेत कपित्थ (कैथ) की सुगंधित (चटनी) थी।

2.91.72

ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दघ्नः श्वेतस्य चापरे ।
बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायाश्च सञ्चयाः ॥ २.९१.७२ ॥

आम्र-रस से भरे सरोवर थे, कुछ सफ़ेद दही के, कुछ खीर के, और कुछ शक्कर के ढेरों से भरे थे।

2.91.73

कल्कांश्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च ।
ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरितां नराः ॥ २.९१.७३ ॥

नदियों के तीर्थों पर लोगों ने पात्रों में रखे हुए विविध लेप, चूर्ण, काढ़े और स्नान-सामग्री देखी।

2.91.74

शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान् ।
शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः ॥ २.९१.७४ ॥

सफ़ेद रेशमी वस्त्र और दातुन के ढेर तथा सफ़ेद चंदन-लेप भी डिब्बों में रखे हुए थे।

2.91.75

दर्पणान् परिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान् ।
पादुकोपानहश्चैव युग्मानि च सहस्रशः ॥ २.९१.७५ ॥

चमकाए हुए दर्पण, वस्त्रों के ढेर, खड़ाऊँ और जूते, हज़ारों जोड़े भी (वहाँ रखे थे)।

2.91.76

आञ्जनीः कङ्कतान् कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च ।
मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ २.९१.७६ ॥

अंजन-डिब्बियाँ, कंघे, कूर्च, शस्त्र और धनुष, विचित्र मर्म-रक्षक कवच, शय्याएँ और आसन भी (वहाँ रखे थे)।

2.91.77

प्रतिपानह्रदान् पूर्णान् खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ।
अवगाह्य सुतीर्थांश्च ह्रदान् सोत्पलपुष्करान् ॥ २.९१.७७ ॥

गधों, ऊँटों, हाथियों और घोड़ों के पैर धोने के भरे हुए कुंड, तथा अच्छे घाटों वाले, कमल और नीलकमल से भरे सरोवर (वहाँ थे)।

2.91.78

आकाशवर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान् सुखप्लवान् ।
नीलवैडूर्य्यवर्णांश्च मृदून् यवससञ्चयान् ॥ २.९१.७८ ॥

आकाश के रंग जैसे, स्वच्छ जल वाले, सुखद स्नान योग्य, और नीले वैडूर्य के रंग के, कोमल चारे के ढेरों से युक्त (सरोवर भी वहाँ थे)।

2.91.79

निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥ २.९१.७९ ॥

वहाँ उन्होंने चारों ओर पशुओं के भोजन-निमित्त (रखे गए चारे) देखे।

2.91.80

व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् ।
दृष्ट्वातिथ्यं कृतं तादृक् भरतस्य महर्षिणा ॥ २.९१.८० ॥

महर्षि ने भरत का ऐसा अतिथि-सत्कार किया, उसे देखकर वे मनुष्य विस्मित हो उठे; वह अद्भुत व्यवस्था स्वप्न जैसी लगी।

2.91.81

इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्त्तत ॥ २.९१.८१ ॥

इस प्रकार नन्दन-वन में देवताओं की भाँति रमण करते हुए, भरद्वाज के रमणीय आश्रम में वह रात्रि बीत गई।

2.91.82

प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् ।
भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः ॥ २.९१.८२ ॥

भरद्वाज से विदा लेकर वे सभी श्रेष्ठ अप्सराएँ तथा नदियों (नदी-रूपी अप्सराएँ) और गन्धर्व जिस मार्ग से आए थे उसी से लौट गए।

2.91.83

तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागुरुचन्दनोक्षिताः ।
तथैव दिव्या विविधाः स्रगुत्तमाः पृथक् प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः ॥ २.९१.८३ ॥

वैसे ही मदिरा से अत्यधिक मतवाले मनुष्य, वैसे ही दिव्य अगरु और चन्दन से सिक्त; वैसे ही विविध प्रकार की दिव्य उत्तम मालाएँ, जो मनुष्यों द्वारा इधर-उधर बिखेरी और मसली हुई पड़ी थीं।