वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.91.1
कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा ।
भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येन न्यमन्त्रयत् ॥ २.९१.१ ॥
तेव्हा त्या मुनींनी तेथेच राहण्याचा निश्चय केलेल्या कैकेयीपुत्र भरताला आतिथ्यासाठी निमंत्रित केले.
2.91.2
अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् ।
पाद्यमर्घ्यं तथातिथ्यं वने यदुपपद्यते ॥ २.९१.२ ॥
भरत म्हणाला, "वनात जे योग्य पाद्य, अर्घ्य व आतिथ्य असू शकते ते सर्व तुम्ही आधीच केले आहे."
2.91.3
अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव ।
जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ॥ २.९१.३ ॥
तेव्हा भरद्वाज हसत हसत भरताला म्हणाले, "तू प्रेमाने भरलेला आहेस हे मला ठाऊक आहे; जे काही मिळेल त्यानेच तू संतुष्ट हो."
2.91.4
सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् ।
मम प्रीतिर्यथारूपा त्वमर्हो मनुजाधिप ॥ २.९१.४ ॥
हे मनुजाधिपा! तुझ्या या सेनेसाठी भोजन तयार करण्याची माझी इच्छा आहे; त्यातच माझा आनंद आहे, आणि तू त्यास पात्र आहेस.
2.91.5
किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः ।
कस्मान्नेहोपयातोसि सबलः पुरुषर्षभ ॥ २.९१.५ ॥
हे पुरुषर्षभा! सेनेला दूर ठेवून तू येथे कशासाठी आलास? सेनेसह का आला नाहीस?
2.91.6
भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् ।
ससैन्यो नोपयातो ऽस्मि भगवन् भगवद्भयात् ॥ २.९१.६ ॥
भरत हात जोडून त्या तपोधनाला म्हणाला, "भगवन्! सेनेसह न येण्याचे कारण आपल्याविषयीचे भय आहे."
2.91.7
राज्ञा च भगवन् नित्यं राजपुत्रेण वा सदा ।
यत्नतः परिहर्त्तव्या विषयेषु तपस्विनः ॥ २.९१.७ ॥
हे भगवन्! राजा आणि राजपुत्र यांनी नेहमी यत्नपूर्वक तपस्व्यांना विषयांपासून दूर ठेवले पाहिजे.
2.91.8
वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः ।
प्रच्छाद्य भगवन् भूमिं महतीमनुयान्ति माम् ॥ २.९१.८ ॥
हे भगवन्! प्रमुख घोडेस्वार, माणसे आणि मदोन्मत्त श्रेष्ठ हत्ती विशाल भूमी व्यापून माझ्या मागे येत आहेत.
2.91.9
ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजांस्तथा ।
न हिंस्युरिति तेनाहमेक एव समागतः ॥ २.९१.९ ॥
ते वृक्ष, पाणी, भूमी आणि आश्रमांतील पर्णकुट्या यांना इजा करणार नाहीत म्हणून मी एकटाच आलो आहे.
2.91.10
आनीयतामितः सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा ।
ततस्तु चक्रे भरतः सेनायाः समुपागमम् ॥ २.९१.१० ॥
'सेनेला येथे आणा' अशी परमर्षीची आज्ञा झाल्यावर भरताने सेना जवळ आणण्याची व्यवस्था केली.
2.91.11
अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वापः परिमृज्य च ।
आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥ २.९१.११ ॥
अग्निशाळेत प्रवेश करून, पाणी पिऊन, तोंड पुसून, आतिथ्यक्रियेसाठी त्याने विश्वकर्म्याला बोलावले.
2.91.12
आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च ।
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ २.९१.१२ ॥
मी विश्वकर्म्याला आणि त्वष्ट्याला बोलावतो. मला आतिथ्य करायचे आहे; तेथे माझ्यासाठी व्यवस्था करावी.
2.91.13
आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा ।
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥ २.९१.१३ ॥
तीन लोकपालांना आणि इंद्रासह देवांना मी आमंत्रित करतो. तिथे त्यांचा आतिथ्यसत्कार करू इच्छितो; त्याची व्यवस्था करावी.
2.91.14
प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च ।
पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः ॥ २.९१.१४ ॥
पूर्वेकडे वाहणाऱ्या आणि पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या नद्या, पृथ्वीवर आणि आकाशात असलेल्या सर्व आज येथे पूर्णपणे येवोत.
2.91.15
अन्याः स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्याः सुनिष्ठिताम् ।
अपराश्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ॥ २.९१.१५ ॥
काही नद्यांनी मैरेय मद्य वाहवावे, काहींनी उत्तम तयार केलेली सुरा वाहवावी, आणि इतरांनी ऊसाच्या रसासारखे शीतल पाणी वाहवावे.
2.91.16
आह्वये देवगन्धर्वान् विश्वावसुहहाहुहून् ।
तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्व्वीश्चापि सर्वशः ॥ २.९१.१६ ॥
देव व गंधर्वांना — विश्वावसू, हाहा आणि हुहू यांना — मी आमंत्रित करतो; तसेच अप्सरा, देवी व गंधर्वस्त्रिया सर्वांना आमंत्रित करतो.
2.91.17
घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलम्बुसाम् ।
नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम् ॥ २.९१.१७ ॥
घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी, अलंबुषा, नागदंता, हेमा आणि हिमा — पर्वतांनी बनवलेल्या स्थळी राहणाऱ्या.
2.91.18
शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः ।
सर्वास्तुम्बुरुणा सार्द्धमाह्वये सपरिच्छदाः ॥ २.९१.१८ ॥
इंद्राची व ब्रह्म्याची सेवा करणाऱ्या सर्व स्त्रियांना — तुंबुरूसह — त्यांच्या परिवारासह मी आमंत्रित करतो.
2.91.19
वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्ऺत्रवत् ।
दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च ॥ २.९१.१९ ॥
कुरूंमध्ये असलेले ते दिव्य वन, जे वस्त्रे, अलंकार आणि पानांनी युक्त आहे, ज्याची फळे दिव्य स्त्रिया आहेत, जे सदैव असते, ते कुबेराचे वन येथे येवो.
2.91.20
इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् ।
भक्ष्यं भोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥ २.९१.२० ॥
येथे भगवान सोमाने माझ्यासाठी उत्तम अन्न सिद्ध करावे — चावून खायचे, खायचे, चोखायचे आणि चाटायचे अनेक प्रकारचे पदार्थ, विपुल.
2.91.21
विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च ।
सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च ॥ २.९१.२१ ॥
वृक्षांवरून गळून पडलेली विचित्र माळा, सुरा इत्यादी पेये आणि विविध प्रकारचे मांसही.
2.91.22
एवं समाधिना युक्तस्तेजसा ऽप्रतिमेन च ।
शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः ॥ २.९१.२२ ॥
अशा प्रकारे समाधीने युक्त, अतुल्य तेजस्वी त्या मुनींनी शिक्षा आणि स्वरनियमांनी युक्त वाणी तपाच्या बळाने उच्चारली.
2.91.23
मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः ।
आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥ २.९१.२३ ॥
मनाने ध्यान करीत, पूर्वाभिमुख, हात जोडून उभ्या असलेल्या त्यांच्याजवळ ती सर्व दैवते वेगवेगळी आली.
2.91.24
मलयं दर्दुरं चैव ततः स्वेदनुदऽ ऽनिलः ।
उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखः शिवः ॥ २.९१.२४ ॥
मग मलय आणि दर्दुर पर्वतांवरून येणारा, घाम पुसणारा वारा स्पर्श करून योग्य रीतीने वाहिला; तो मनाला प्रिय, सुखदायक आणि शुभ होता.
2.91.25
ततोभ्यवर्तन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।
दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥ २.९१.२५ ॥
तेव्हा दिव्य, दाट पुष्पवृष्टी झाली आणि सर्व दिशांत दिव्य दुंदुभींचा घोष ऐकू आला.
2.91.26
प्रववुश्चोत्तमा वाताननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
प्रजगुर्देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुः स्वरान् ॥ २.९१.२६ ॥
उत्तम वारे वाहू लागले; अप्सरांचे समूह नाचू लागले; देव-गंधर्व गायले, वीणांनी स्वर छेडले.
2.91.27
स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च ।
विवेशोऺच्चारितः श्लक्ष्णः समो लयगुणान्वितः ॥ २.९१.२७ ॥
तो शब्द स्वर्गात आणि पृथ्वीत, तसेच प्राण्यांच्या कानांत शिरला; तो उच्चारलेला, मृदू, समतोल आणि लयगुणांनी युक्त होता.
2.91.28
तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोतृसुखे नृणाम् ।
ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः ॥ २.९१.२८ ॥
मनुष्यांच्या कानांना सुख देणारा तो दिव्य शब्द शांत झाल्यावर त्याने विश्वकर्म्याच्या रचनेसारखे भरताचे सैन्य पाहिले.
2.91.29
बभूव हि समा भूमिः समन्तात्पञ्चयोजना ।
शाद्वलैर्बहुभिश्छन्ना नीलवैडूर्य्यसन्निभैः ॥ २.९१.२९ ॥
सर्वत्र पाच योजनांपर्यंत भूमी सपाट झाली आणि नीलवैडूर्यासारख्या अनेक हिरव्या गवताळ प्रदेशांनी ती आच्छादली गेली.
2.91.30
तस्मिन् बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः ।
आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः ॥ २.९१.३० ॥
त्या ठिकाणी बेल, कवठ, फणस, बीजपूरक (लिंबू), आवळा आणि आंबे यांचे वृक्ष निर्माण झाले; ते फळांनी शोभिवंत होते.
2.91.31
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।
आजगाम नदी दिव्या तीजैर्बहुभिर्वृता ॥ २.९१.३१ ॥
उत्तरेकडील कुरूंकडून दिव्य भोगांनी युक्त वन आले; अनेक तीरांनी वेढलेली दिव्य नदीही आली.
2.91.32
चतुःशालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।
हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च ॥ २.९१.३२ ॥
चार शाला असलेली शुभ्र भवने, हत्ती-घोड्यांच्या शाला, हर्म्ये व प्रासादांनी भरलेली स्थाने आणि सुंदर तोरणे.
2.91.33
सितमेघनिभं चापि राजवेश्मसु तोरणम् ।
दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम् ॥ २.९१.३३ ॥
राजवाड्यांमध्ये शुभ्र मेघासारखी तोरणेही होती; ती दिव्य माळांच्या आकाराची आणि दिव्य सुगंधाने शिंपडलेली होती.
2.91.34
चतुरश्रमसम्बाधं शयनासनयानवत् ।
दिव्यैः सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् ।
उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम् ॥ २.९१.३४ ॥
चौकोनी, गर्दी नसलेले, शय्या आसने वाहने यांनी सज्ज; दिव्य सर्व रसांनी युक्त, दिव्य भोजन व वस्त्रांनी युक्त; सर्व प्रकारचे अन्न सिद्ध, धुतलेल्या स्वच्छ भांड्यांसह.
2.91.35
क्लृप्तसर्वासनं श्रीमत् स्वास्तीर्णशयनोत्तमम् ।
प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा ।
वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः केकयीसुतः ॥ २.९१.३५ ॥
सर्व आसने सजवलेल्या, शोभिवंत, सुंदर पसरलेल्या उत्तम शय्येच्या, रत्नांनी भरलेल्या त्या वेश्मात महर्षीची अनुमती घेऊन महाबाहू केकयीपुत्र भरत प्रविष्ट झाला.
2.91.36
अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणः सपुरोहिताः ।
बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम् ॥ २.९१.३६ ॥
सर्व मंत्री पुरोहितांसह त्याच्यामागे गेले; त्या वेश्माची व्यवस्था पाहून ते आनंदाने भरून गेले.
2.91.37
तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।
भरतो मन्त्रिभिः सार्द्धमभ्यवर्त्तत राजवत् ॥ २.९१.३७ ॥
तेथे भरत मंत्र्यांसह राजाप्रमाणे दिव्य राजासन, व्यजन आणि छत्र यांच्याजवळ गेला.
2.91.38
आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।
वालव्यजनमादाय न्यषीदत् सचिवासने ॥ २.९१.३८ ॥
भरताने रामासाठीच्या आसनाला नमस्कार करून त्याचा सन्मान केला; चामर घेऊन मंत्र्यांच्या आसनावर तो बसला.
2.91.39
आनुपूर्व्यानिषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः ।
ततः सेनापतिः पश्चात् प्रशास्ता च निषेदतुः ॥ २.९१.३९ ॥
क्रमाने सर्व मंत्री व पुरोहित बसले; नंतर सेनापती आणि प्रशास्ता बसले.
2.91.40
ततस्तत्र मुहूर्त्तेन नद्यः पायसकर्दमाः ।
उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २.९१.४० ॥
मग भरद्वाजाच्या आज्ञेने एका क्षणात दुधासारख्या चिखलाच्या नद्या भरतापुढे प्रकट झाल्या.
2.91.41
तासामुभयतःकूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः ।
रम्याश्चावसथा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजाः ॥ २.९१.४१ ॥
त्या नद्यांच्या दोन्ही काठांवर फिकट मातीने लिंपलेली रम्य दिव्य निवासस्थाने होती; ती ब्रह्मदेवाच्या प्रसादाने निर्माण झालेली होती.
2.91.42
तेनैव च मुहूर्त्तेन दिव्याभरणभूषिताः ।
आगुर्विंशतिसाहस्रा ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ॥ २.९१.४२ ॥
त्याच क्षणी ब्रह्मदेवांनी पाठवलेल्या, दिव्य अलंकारांनी सजलेल्या वीस हजार स्त्रिया आल्या.
2.91.43
सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः ।
आगुर्विंशतिसाहस्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः ॥ २.९१.४३ ॥
सोने, मणी, मोती आणि प्रवाळांनी शोभलेल्या, कुबेराने पाठविलेल्या वीस हजार स्त्रिया आल्या.
2.91.44
याभिर्गृहीतपुरुषः सोन्माद इव लक्ष्यते ।
आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः ॥ २.९१.४४ ॥
ज्यांनी पकडलेला पुरुष वेड्यासारखा दिसतो, अशा नंदनवनातून वीस हजार अप्सरांचे समूह आले.
2.91.45
नारदस्तुम्बुरुर्गोपः प्रवराः सूर्य्यवर्चसः ।
एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥ २.९१.४५ ॥
नारद, तुंबुरू, गोप — सूर्यासारखे तेजस्वी हे श्रेष्ठ गंधर्वराज भरतासमोर गायले.
2.91.46
अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ वामना ।
उपानृत्यंस्तु भरत भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २.९१.४६ ॥
अलंबुषा, मिश्रकेशी, पुण्डरीका आणि वामना — हे भरता, भरद्वाजाच्या आज्ञेने त्या नाचल्या.
2.91.47
यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने ।
प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य तेजसा ॥ २.९१.४७ ॥
देवांमध्ये आणि चैत्ररथ वनात असलेल्या माळा भरद्वाजाच्या तेजाने प्रयागात दिसू लागल्या.
2.91.48
बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः ।
अश्वत्थानर्त्तकाश्चासन् भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २.९१.४८ ॥
बेलाची झाडे मृदंगवादक झाली, विभीतकाची झाडे झांजवादक झाली, आणि अश्वत्थाची झाडे नर्तक झाली — भरद्वाजाच्या आज्ञेने.
2.91.49
ततः सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः ।
प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाथ वामनाः ॥ २.९१.४९ ॥
नंतर सरल व ताल वृक्ष, तिलक व नक्तमाल वृक्ष आनंदाने तेथे एकत्र झाले; कुबडे व बुटके होऊनही ते आले.
2.91.50
शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताः ।
मालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः ॥ २.९१.५० ॥
शिंशपा, आवळा, जांभूळ वृक्ष आणि वनातील इतर वृक्ष; मालती, मल्लिका, जाई लता आणि वनातील इतर लतासुद्धा तेथे आल्या.
2.91.51
प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमे ऽवदन् ।
सुराः सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः ।
मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ ॥ २.९१.५१ ॥
स्त्रीरूप धारण करून भरद्वाजांच्या आश्रमात ते म्हणाले — "हे सुरापान करणाऱ्या देवांनो, प्या, पायसही आहे; भुकेले असाल तर शुद्ध मांसही खा, जितके हवे तितके खा."
2.91.52
उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेषु वल्गुषु ।
अप्येकमेकं पुरुषं प्रमदाः सप्त चाष्ट च ॥ २.९१.५२ ॥
सुंदर नदीतीरांवर तेल लावून त्या स्नान घालत; सात-आठ स्त्रिया मिळून एकेका पुरुषाला स्नान घालत.
2.91.53
संवाहन्त्यः समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः ।
परिमृज्य तथान्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः ॥ २.९१.५३ ॥
सुंदर डोळ्यांच्या स्त्रिया मालिश करीत एकत्र आल्या; त्या श्रेष्ठ अंगांच्या स्त्रिया एकमेकींना पुसून पाजत होत्या.
2.91.54
हयान् गजान् खरानुष्ट्रांस्तथैव सुरभेः सुतान् ।
अभोजयन् वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि ॥ २.९१.५४ ॥
घोडे, हत्ती, गाढवे, उंट आणि सुरभीची संतती म्हणजे गायी — त्यांना त्यांच्या सेवकांनी यथाविधी भोजन दिले.
2.91.55
इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् ।
इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबलाः ॥ २.९१.५५ ॥
महाबली सेवकांनी इक्ष्वाकु वंशातील श्रेष्ठ योद्ध्यांच्या वाहनांना ऊस आणि मध मिसळलेल्या लाह्या खाऊ घातल्या आणि त्यांना प्रोत्साहन दिले.
2.91.56
नाश्वबन्धो ऽश्वमाजानान्न गजं कुञ्जरग्रहः ।
मत्तप्रमत्तमुदिता नमूः सा तत्र सम्बभौ ॥ २.९१.५६ ॥
तेथे घोडे बांधणारा नव्हता, प्रशिक्षित घोडा नव्हता, हत्ती नव्हता, हत्ती चालवणारा नव्हता; मद आणि उल्हासाने भरलेला तो (समूह) तेथे तेजाने झळकला.
2.91.57
तर्पिताः सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः ।
अप्सरोगणसंयुक्ताः सैन्या वाचमुदैरयन् ॥ २.९१.५७ ॥
सर्व इच्छांनी तृप्त झालेले, रक्तचंदनाने लिप्त, अप्सरांच्या समूहांनी युक्त ते सैनिक हे शब्द बोलले.
2.91.58
नैवायोध्यां गमिष्यामो न गमिष्याम दण्डकान् ।
कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम् ॥ २.९१.५८ ॥
आम्ही अयोध्येला जाणार नाही, दण्डकारण्यातही जाणार नाही. भरताचे कल्याण होवो; रामालाही तसेच सुख लाभो.
2.91.59
अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदैरयन् ॥ २.९१.५९ ॥
अनाथांनी तो निश्चय मिळवून हे शब्द उच्चारले.
2.91.60
सम्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः ।
भरतस्यानुयातारः स्वर्गोयमिति चाब्रुवन् ॥ २.९१.६० ॥
अत्यंत हर्षित होऊन तेथील हजारो भरतानुयायी माणसे गर्जली आणि म्हणाली, "हेच स्वर्ग आहे."
2.91.61
नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाः ।
समन्तात् परिधावन्ति माल्योपेताः सहस्रशः ॥ २.९१.६१ ॥
सैनिक हजारोंच्या संख्येने नाचले, हसले, गायले; माळा घातलेले ते चहूकडे धावत फिरले.
2.91.62
ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ।
दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यांस्तानभवद्भक्षणे मतिः ॥ २.९१.६२ ॥
नंतर अमृतासारखे ते अन्न खाल्लेल्यांच्या मनात, ते दिव्य खाद्यपदार्थ पाहून पुन्हा खाण्याची इच्छा झाली.
2.91.63
प्रेष्याश्चेष्ट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः ।
बभूवुस्ऺते भृशं दृप्ताः सर्वे चाहतवाससः ॥ २.९१.६३ ॥
हजारो सेवक, कामगार, स्त्रिया आणि सैनिक अत्यंत हर्षित झाले; सर्वांनी नवीन वस्त्रे परिधान केली होती.
2.91.64
कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोश्वाश्च मृगपक्षिणः ।
बभूवुः सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ॥ २.९१.६४ ॥
तेथे हत्ती, गाढवे, उंट, गायी, घोडे, हरणे आणि पक्षी उत्तम पोषले गेले; एकाने दुसऱ्याची काळजी केली नाही.
2.91.65
नाशुक्लवासास्तत्रासीत् क्षुधितो मलिनो ऽपि वा ।
रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत ॥ २.९१.६५ ॥
तेथे पांढरे वस्त्र न घातलेला, भुकेलेला, मळका किंवा धुळीने विस्कटलेल्या केसांचा कोणीही माणूस दिसला नाही.
2.91.66
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरसञ्चयैः ।
फलनिर्यूहसंसिद्धैः सूपैर्गन्धरसान्वितैः ॥ २.९१.६६ ॥
बकऱ्याच्या व डुकराच्या मांसाने, उत्तम मसाल्यांच्या राशींनी, फळांच्या रसांनी सिद्ध केलेल्या, सुगंध व स्वादयुक्त रश्श्यांनी.
2.91.67
पुष्पध्वजवतीः पूर्णाः शुक्लस्यान्नस्य चाभितः ।
ददृशुर्विस्मितास्तत्र नरा लौहीः सहस्रशः ॥ २.९१.६७ ॥
तेथे सर्वत्र पांढऱ्या अन्नाने भरलेली, पुष्पध्वजांनी सजवलेली लोखंडी भांडी हजारोंनी होती, ती पाहून लोक थक्क झाले.
2.91.68
बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः ।
ताश्च कामदुघा गावो द्रुमाश्चासन् मधुस्रुतः ॥ २.९१.६८ ॥
वनाच्या कडांवर खिरीच्या चिखलाच्या विहिरी होत्या; तिथे इच्छा पुरवणाऱ्या गायी आणि मध गळणारे वृक्षही होते.
2.91.69
वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः ।
प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः ॥ २.९१.६९ ॥
पायऱ्यांच्या विहिरी मैरेय मद्याने भरलेल्या होत्या; चांगल्या शिजवलेल्या मांसाच्या राशींनी वेढलेल्या होत्या; तापलेल्या पातेल्यांत हरिण, मोर, कोंबडीचे मांसही होते.
2.91.70
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च ।
न्यर्बुदानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च ॥ २.९१.७० ॥
पात्रे हजारोंनी, स्थाल्या लाखोंनी आणि अर्बुदांनी (कोट्यवधी) होत्या; सोन्याची भांडीही होती.
2.91.71
स्थाल्यः कुम्भ्यः करम्भ्यश्च दधिपूर्णाः सुसंस्कृताः ।
यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः ॥ २.९१.७१ ॥
स्थाल्या, कुंभ्या, करंभ्या दह्याने भरलेल्या व चांगल्या तयार केलेल्या होत्या; पिकलेल्या, पांढऱ्या, सुगंधी कवठाचीही सोय होती.
2.91.72
ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दघ्नः श्वेतस्य चापरे ।
बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायाश्च सञ्चयाः ॥ २.९१.७२ ॥
आंब्याच्या रसाने भरलेली तळी होती; काही पांढऱ्या दह्याने, काही खिरीने, तर काही साखरेच्या राशींनी भरलेली होती.
2.91.73
कल्कांश्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च ।
ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरितां नराः ॥ २.९१.७३ ॥
नद्यांच्या तीर्थांवर भांड्यांत ठेवलेले विविध लेप, चूर्णे, काढे आणि स्नानसाहित्य लोकांनी पाहिले.
2.91.74
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान् ।
शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः ॥ २.९१.७४ ॥
पांढरी रेशमी वस्त्रे, दंतधावनाच्या काड्यांचे ढीग आणि पांढरी चंदनाची उटी पेट्यांमध्ये ठेवलेली होती.
2.91.75
दर्पणान् परिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान् ।
पादुकोपानहश्चैव युग्मानि च सहस्रशः ॥ २.९१.७५ ॥
चांगले पॉलिश केलेले आरसे, वस्त्रांचे ढीग, लाकडी खडावा आणि पादत्राणांच्या हजारो जोड्या होत्या.
2.91.76
आञ्जनीः कङ्कतान् कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च ।
मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ २.९१.७६ ॥
अंजनाच्या डब्या, कंगवे, कुंच्या, शस्त्रे आणि धनुष्ये, विचित्र मर्मरक्षक कवचे, शय्या आणि आसने.
2.91.77
प्रतिपानह्रदान् पूर्णान् खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ।
अवगाह्य सुतीर्थांश्च ह्रदान् सोत्पलपुष्करान् ॥ २.९१.७७ ॥
गाढव, उंट, हत्ती, घोडे यांचे पाय धुण्यासाठीचे भरलेले तलाव आणि उत्तम घाट असलेली, कमळे व निळी कमळे असलेली सरोवरे.
2.91.78
आकाशवर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान् सुखप्लवान् ।
नीलवैडूर्य्यवर्णांश्च मृदून् यवससञ्चयान् ॥ २.९१.७८ ॥
आकाशाच्या रंगासारखी, स्वच्छ पाण्याची, स्नानास सुखकर, निळ्या वैडूर्याच्या रंगाची, मृदू यवसाच्या ढिगांनी युक्त (सरोवरे तेथे होती).
2.91.79
निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥ २.९१.७९ ॥
तेथे त्यांनी सर्वत्र पशूंसाठी चाऱ्याची व्यवस्था पाहिली.
2.91.80
व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् ।
दृष्ट्वातिथ्यं कृतं तादृक् भरतस्य महर्षिणा ॥ २.९१.८० ॥
महर्षींनी भरतांचे असे आतिथ्य केलेले पाहून ते लोक चकित झाले; ते अद्भुत दृश्य स्वप्नासारखे वाटले.
2.91.81
इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्त्तत ॥ २.९१.८१ ॥
नंदनवनात देवतांप्रमाणे आनंद घेत असताना, भरद्वाजांच्या रमणीय आश्रमात ती रात्र सरली.
2.91.82
प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् ।
भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः ॥ २.९१.८२ ॥
भरद्वाजांचा निरोप घेऊन त्या सर्व श्रेष्ठ सुंदरी, नद्या आणि गंधर्व जसे आले तसेच परत गेले.
2.91.83
तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागुरुचन्दनोक्षिताः ।
तथैव दिव्या विविधाः स्रगुत्तमाः पृथक् प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः ॥ २.९१.८३ ॥
तसेच मद्याने अतिशय धुंद झालेले लोक, तसेच दिव्य अगरू व चंदनाने लिंपलेले; तसेच विविध प्रकारच्या दिव्य उत्तम माळा, माणसांकडून इतस्ततः विखुरलेल्या व चुरगळलेल्या पडलेल्या.