વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.92
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.92.1
ततस्तां रजनीं व्युष्य भरतः सपरिच्छदः ।
कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ऺह ॥ २.९२.१ ॥
પછી તે રાત્રિ વિતાવીને, પરિવાર સહિત ભરતે આતિથ્ય પામીને ઇચ્છાપૂર્વક ભરદ્વાજ પાસે ગયો.
2.92.2
तमृषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चागतम् ।
हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजो ऽभ्यभाषत ॥ २.९२.२ ॥
હાથ જોડીને આવેલા તે પુરુષશ્રેષ્ઠ ભરતને જોઈને, અગ્નિહોત્રની આહુતિ આપી ચૂકેલા ઋષિ ભરદ્વાજે તેની સાથે વાત કરી.
2.92.3
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता ।
समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मे ऽनघ ॥ २.९२.३ ॥
અહીં, અમારા પ્રદેશમાં તારી રાત્રિ સુખે વીતી? હે નિષ્પાપ, તારા સર્વ લોકોને આતિથ્ય બરાબર મળ્યું? મને કહે.
2.92.4
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतो ऽभिप्रणम्य च ।
आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम् ॥ २.९२.४ ॥
હાથ જોડી પ્રણામ કરીને ભરતે આશ્રમમાંથી બહાર આવેલા તે ઉત્તમ તેજસ્વી ઋષિને કહ્યું.
2.92.5
सुखोषितो ऽस्मि भगवन् समग्रबलवाहनः ।
तर्पितः सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ॥ २.९२.५ ॥
હે ભગવાન, સેના અને વાહનો સહિત હું સુખે રહ્યો. આપે મંત્રીઓ સહિત મને સર્વ ઇચ્છાઓથી અતિશય તૃપ્ત કર્યો.
2.92.6
अपेतक्लमसन्तापाः सुभिक्षाः सुप्रतिश्रयाः ।
अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः ॥ २.९२.६ ॥
થાક અને સંતાપથી મુક્ત, ઉત્તમ ભોજન અને સારા આશ્રય સાથે, સેવકો સહિત અમે સર્વ અતિ સુખે રહ્યા.
2.92.7
आमन्त्रये ऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तम ।
समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥ २.९२.७ ॥
હે ભગવાન, હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, હું આપને આનંદથી વિનંતી કરું છું. ભાઈની પાસે જઈ રહેલા મારી તરફ આપ સ્નેહભરી દ્રષ્ટિથી જુઓ.
2.92.8
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः ।
आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे ॥ २.९२.८ ॥
હે ધર્મજ્ઞ, તે ધાર્મિક મહાત્માનો આશ્રમ ક્યાં છે? કયો માર્ગ છે અને કેટલું અંતર છે, તે મને કહો.
2.92.9
प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः ॥ २.९२.९ ॥
મહાતેજસ્વી અને મહાતપસ્વી ભરદ્વાજે ઉત્તર આપ્યો.
2.92.10
भरतार्द्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने ।
चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्दरकाननः ॥ २.९२.१० ॥
ભરતથી અઢી યોજન દૂર, નિર્જન વનમાં ચિત્રકૂટ નામનો પર્વત છે; ત્યાં સુંદર ખીણો અને વનો છે.
2.92.11
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी ।
पुष्ऺिपतद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥ २.९२.११ ॥
તેની ઉત્તર બાજુએ પહોંચતાં મંદાકિની નદી છે; તે ખીલેલાં વૃક્ષોથી ઢંકાયેલી અને સુંદર ખીલેલાં વનોવાળી છે.
2.92.12
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः ।
तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥ २.९२.१२ ॥
તે નદી અને ચિત્રકૂટ પર્વતની નજીક, હે તાત, ત્યાં તે બંનેની પર્ણકુટિ છે; નિશ્ચિતપણે તેઓ ત્યાં જ વસે છે.
2.92.13
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा ।
गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते ।
वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ॥ २.९२.१३ ॥
દક્ષિણ માર્ગે જ, અથવા ડાબે-જમણે, હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલી સેનાને ચલાવો, હે સેનાપતિ. હે મહાભાગ, ત્યારે તમે રાઘવને જોશો.
2.92.14
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा राजराजस्य योषितः ।
हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्य्यवारयन् ॥ २.९२.१४ ॥
રાજાધિરાજની સ્ત્રીઓએ આ પ્રસ્થાન સાંભળીને, વાહનને યોગ્ય હોવા છતાં વાહનો છોડીને બ્રાહ્મણને ઘેરી લીધો.
2.92.15
वेपमाना कृशा ऺदीना सह देव्या सुमित्रया ।
कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ॥ २.९२.१५ ॥
કંપતી, દુર્બળ, દીન કૌસલ્યાએ દેવી સુમિત્રા સાથે ત્યાં બન્ને હાથે મુનિના બન્ને ચરણ પકડ્યા.
2.92.16
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता ।
कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ॥ २.९२.१६ ॥
અધૂરી ઇચ્છાને કારણે સર્વ લોક દ્વારા નિંદાયેલી કૈકેયીએ લજ્જાથી તેમના બન્ને ચરણ પકડ્યા.
2.92.17
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् ।
अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ॥ २.९२.१७ ॥
તે ભગવાન મહામુનિની પ્રદક્ષિણા કરીને, ભરતની જ નજીક ત્યારે દીનમના થઈને તે ઊભી રહી.
2.92.18
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः ।
विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातऽणां तव राघव ॥ २.९२.१८ ॥
ત્યારે દૃઢવ્રત ભરદ્વાજે ભરતને પૂછ્યું — 'હે રાઘવ, તમારી માતાઓની વિશેષ વાત જાણવા હું ઇચ્છું છું.'
2.92.19
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिकः ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ॥ २.९२.१९ ॥
ભરદ્વાજે આ રીતે કહ્યું ત્યારે, ધાર્મિક અને વચનકુશળ ભરતે હાથ જોડીને કહ્યું.
2.92.20
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् ।
पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ॥ २.९२.२० ॥
હે ભગવન્! શોક અને ઉપવાસથી કૃશ, દીન દેખાતી આ દેવીને આપ જુઓ છો, તે પિતાની પટરાણી છે; જાણે દેવી.
2.92.21
एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ॥ २.९२.२१ ॥
સિંહ જેવી ચાલવાળા, પુરુષવ્યાઘ્ર રામને, જેમ અદિતિએ ધાતાને જન્મ આપ્યો, તેમ કૌશલ્યાએ જન્મ આપ્યો.
2.92.22
अस्यावामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः ।
कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥ २.९२.२२ ॥
રામના ડાબા હાથને વળગીને દુઃખી ઊભેલી આ, વનમાં ફૂલ ખરી ગયેલી કર્ણિકારની ડાળી જેવી છે.
2.92.23
एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ ।
उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥ २.९२.२३ ॥
આ દેવીના દેવસમાન રૂપવાળા બે કુમાર છે—લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન, બંને વીર અને સત્યપરાક્રમી.
2.92.24
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ ।
राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः ॥ २.९२.२४ ॥
જેના કારણે બે નરવ્યાઘ્રો અહીંથી વનમાં ગયા, અને રાજકુમારો વિના દશરથ સ્વર્ગે ગયા.
2.92.25
क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् ।
ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्य्यामार्यरूपिणीम् ॥ २.९२.२५ ॥
ક્રોધથી જેની બુદ્ધિ નષ્ટ થઈ છે, જે અભિમાની છે, પોતાના સૌભાગ્યનો ગર્વ કરે છે, ઐશ્વર્યની કામના રાખે છે, જે અનાર્ય છતાં આર્યનું રૂપ ધારણ કરે છે, એવી કૈકેયી.
2.92.26
ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् ।
यतो मूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः ॥ २.९२.२६ ॥
આને મારી માતા જાણ; તે નિષ્ઠુર અને પાપી નિશ્ચયવાળી છે. કારણ કે મારા આ મહા સંકટનું મૂળ હું તેને જ જોઉં છું.
2.92.27
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा ।
स निशश्वास ताम्राक्षो नागः क्रुद्ध इव श्वसन् ॥ २.९२.२७ ॥
આમ કહીને નરશાર્દૂલ ભરત આંસુથી રૂંધાયેલા સ્વરે, લાલ આંખોથી, ક્રોધિત નાગની જેમ નિસાસા નાખવા લાગ્યા.
2.92.28
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा ।
प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ॥ २.९२.२८ ॥
મહર્ષિ ભરદ્વાજ, મહાબુદ્ધિશાળી, આમ બોલતા ભરતને આ અર્થપૂર્ણ વચન બોલ્યા.
2.92.29
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया ।
रामप्रव्राजनं ह्येतत् सुखोदर्कं भविष्यति ॥ २.९२.२९ ॥
ભરત, તારે કૈકેયીને દોષિત ન માનવી; રામનો વનવાસ ભવિષ્યમાં સુખ આપનારો થશે.
2.92.30
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह ॥ २.९२.३० ॥
દેવો, દાનવો અને શુદ્ધ આત્માવાળા ઋષિઓનું પણ હિત રામના આ વનવાસથી જ થશે.
2.92.31
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
आमन्त्र्य भरतः सेन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ॥ २.९२.३१ ॥
ભરતે તેમને પ્રણામ કરીને, પ્રદક્ષિણા કરીને, સેનાની વિદાય લઈને "પ્રયાણની તૈયારી કરો" એવો આદેશ આપ્યો.
2.92.32
ततो वाजिरथान् युक्त्वा दिव्यान् हेमपरिष्कृतान् ।
अध्यारोहत् प्रयाणार्थी बहून् बहुविधो जनः ॥ २.९२.३२ ॥
પછી સોનાથી શણગારેલા દિવ્ય ઘોડા અને રથ જોડીને, પ્રયાણ ઇચ્છતા અનેક પ્રકારના ઘણા લોકો તેના પર ચડ્યા.
2.92.33
गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः ।
जीमूता इव घर्मान्ते सघोषाः सम्प्रतस्थिरे ॥ २.९२.३३ ॥
સોનાની કસોટી પટ્ટીવાળી, ધ્વજ ધારણ કરેલી હાથણીઓ અને હાથીઓ, ગ્રીષ્મના અંતે ગર્જતા મેઘોની જેમ ગર્જના કરતા પ્રયાણ કર્યું.
2.92.34
विविधान्यपि यानानि महान्ति च लघूनि च ।
प्रययुः सुमहार्हाणि पादैरेव पदातयः ॥ २.९२.३४ ॥
વિવિધ પ્રકારના મોટા અને નાના, અતિ મૂલ્યવાન વાહનો પણ ચાલ્યાં; પગપાળા સૈનિકો માત્ર પગે જ ચાલ્યા.
2.92.35
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः ।
रामदर्शनकांक्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा ॥ २.९२.३५ ॥
પછી કૌસલ્યા આદિ મુખ્ય સ્ત્રીઓ, રામના દર્શનની ઇચ્છાથી, શ્રેષ્ઠ વાહનોમાં આનંદથી પ્રયાણ કરી ગઈ.
2.92.36
चन्द्रार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम् ।
आस्थाय प्रययौ श्रीमान् भरतः सपरिच्छदः ॥ २.९२.३६ ॥
ચંદ્ર અને નવા સૂર્ય જેવી આભાવાળી, તૈયાર કરેલી શુભ પાલખીમાં બેસીને શ્રીમાન ભરત પરિવાર સહિત પ્રયાણ કર્યું.
2.92.37
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला ।
दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः ॥ २.९२.३७ ॥
હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલી તે મહાસેના ચાલી નીકળી. દક્ષિણ દિશાને આવરીને તે ઊઠેલા મહામેઘ જેવી લાગી.
2.92.38
वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः ।
गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च ॥ २.९२.३८ ॥
મૃગો અને પક્ષીઓથી ભરેલાં વનો વટાવીને, ગંગાના સામા કાંઠે, પર્વતો પર અને નદીઓ પાસે તે સેના આગળ વધી.
2.92.39
सा सम्प्रहृष्टद्विजवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान् ।
महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ॥ २.९२.३९ ॥
હર્ષિત પક્ષી-ધ્વજ, ઘોડા અને યોદ્ધાઓવાળી તે સેના, મૃગ-પક્ષીઓના ટોળાંને ભય પમાડતી, તે મહાવનમાં પ્રવેશીને ત્યાં ભરતની સેના તરીકે શોભી ઊઠી.