वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.92
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.92.1
ततस्तां रजनीं व्युष्य भरतः सपरिच्छदः ।
कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ऺह ॥ २.९२.१ ॥
नंतर ती रात्र घालवून, परिवारासह असलेला भरत आतिथ्य स्वीकारून इच्छेने भरद्वाजांकडे गेला.
2.92.2
तमृषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चागतम् ।
हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजो ऽभ्यभाषत ॥ २.९२.२ ॥
हात जोडून आलेल्या त्या पुरुषश्रेष्ठ भरताला पाहून, अग्निहोत्राची आहुती दिलेले ऋषी भरद्वाज त्याच्याशी बोलले.
2.92.3
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता ।
समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मे ऽनघ ॥ २.९२.३ ॥
आमच्या प्रदेशात येथे तुझी रात्र सुखात गेली का? हे निष्पाप, तुझ्या सर्व लोकांचे आतिथ्य व्यवस्थित झाले का? मला सांग.
2.92.4
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतो ऽभिप्रणम्य च ।
आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम् ॥ २.९२.४ ॥
हात जोडून आणि नमस्कार करून भरताने आश्रमातून बाहेर आलेल्या त्या उत्तम तेजस्वी ऋषींना म्हटले.
2.92.5
सुखोषितो ऽस्मि भगवन् समग्रबलवाहनः ।
तर्पितः सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ॥ २.९२.५ ॥
हे भगवन्, सैन्य आणि वाहनांसह मी सुखाने राहिलो. आपण मंत्र्यांसह मला सर्व इच्छांनी पूर्णपणे तृप्त केले.
2.92.6
अपेतक्लमसन्तापाः सुभिक्षाः सुप्रतिश्रयाः ।
अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः ॥ २.९२.६ ॥
थकवा व संताप नसलेले, उत्तम अन्न व चांगले निवासस्थान लाभलेले, सेवकांसह आम्ही सर्वजण अत्यंत सुखाने राहिलो.
2.92.7
आमन्त्रये ऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तम ।
समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥ २.९२.७ ॥
हे भगवन्, हे ऋषिश्रेष्ठ, मी आनंदाने आपणास विनंती करतो. बंधूंच्या समीप जात असलेल्या मजकडे आपण स्नेहपूर्ण दृष्टीने पाहावे.
2.92.8
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः ।
आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे ॥ २.९२.८ ॥
हे धर्मज्ञ, त्या धार्मिक महात्म्याचा आश्रम कोठे आहे? कोणता मार्ग आणि किती अंतर, ते मला सांगा.
2.92.9
प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः ॥ २.९२.९ ॥
महातेजस्वी आणि महातपस्वी भरद्वाज यांनी उत्तर दिले.
2.92.10
भरतार्द्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने ।
चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्दरकाननः ॥ २.९२.१० ॥
भरतापासून अडीच योजने दूर, निर्जन अरण्यात चित्रकूट नावाचा पर्वत आहे; तेथे रमणीय दर्‍या आणि वने आहेत.
2.92.11
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी ।
पुष्ऺिपतद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥ २.९२.११ ॥
त्याच्या उत्तर उतारावर पोहोचल्यावर मंदाकिनी नदी आहे; ती फुललेल्या वृक्षांनी झाकलेली आणि सुंदर फुललेल्या वनांनी युक्त आहे.
2.92.12
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः ।
तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥ २.९२.१२ ॥
त्या नदीजवळ आणि चित्रकूट पर्वताजवळ, वत्सा, त्या दोघांची पर्णकुटी आहे; निश्चितच ते दोघे तेथेच राहत आहेत.
2.92.13
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा ।
गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते ।
वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ॥ २.९२.१३ ॥
दक्षिण मार्गानेच, किंवा डावीकडून-उजवीकडून, हत्ती, घोडे व रथांनी भरलेले सैन्य चालवा, हे सेनापती. हे महाभागा, तेव्हा तुम्हाला राघव दिसेल.
2.92.14
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा राजराजस्य योषितः ।
हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्य्यवारयन् ॥ २.९२.१४ ॥
राजाधिराजांच्या स्त्रिया हा प्रस्थान ऐकून, वाहनांस योग्य असूनही वाहने सोडून ब्राह्मणाला वेढून उभ्या राहिल्या.
2.92.15
वेपमाना कृशा ऺदीना सह देव्या सुमित्रया ।
कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ॥ २.९२.१५ ॥
थरथरणारी, कृश, दीन कौसल्या देवी सुमित्रेसह तेथे दोन्ही हातांनी मुनींचे दोन्ही चरण धरती झाली.
2.92.16
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता ।
कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ॥ २.९२.१६ ॥
अपूर्ण इच्छेमुळे सर्व जगाकडून निंदिली गेलेली कैकेयी लज्जेने त्यांचे दोन्ही चरण धरती झाली.
2.92.17
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् ।
अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ॥ २.९२.१७ ॥
त्या भगवान महामुनींना प्रदक्षिणा घालून, भरताच्या जवळच तेव्हा दीन मनाने ती उभी राहिली.
2.92.18
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः ।
विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातऽणां तव राघव ॥ २.९२.१८ ॥
मग दृढव्रत भरद्वाजांनी भरताला विचारले — 'हे राघवा, तुझ्या मातांविषयीची विशेष गोष्ट जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे.'
2.92.19
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिकः ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ॥ २.९२.१९ ॥
भरद्वाजांनी असे विचारल्यावर, धार्मिक आणि वचनकुशल भरत हात जोडून बोलला.
2.92.20
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् ।
पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ॥ २.९२.२० ॥
हे भगवन्! शोक आणि उपवासाने कृश, दीन दिसणाऱ्या या देवीला आपण पाहत आहात, त्या पित्याच्या पटराणी आहेत; जणू देवताच.
2.92.21
एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ॥ २.९२.२१ ॥
सिंहासारखी चाल असलेल्या, पुरुषांमधील व्याघ्र अशा रामाला, जशी अदितीने धात्याला जन्म दिला तशी कौसल्येने जन्म दिला.
2.92.22
अस्यावामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः ।
कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥ २.९२.२२ ॥
रामाच्या डाव्या बाहूला बिलगून दुःखी उभी असलेली ही, वनात फुले गळालेल्या कर्णिकार फांदीसारखी आहे.
2.92.23
एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ ।
उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥ २.९२.२३ ॥
या देवीला देवांसारखे रूप असलेले दोन कुमार आहेत—लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न, दोघेही वीर आणि सत्यपराक्रमी.
2.92.24
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ ।
राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः ॥ २.९२.२४ ॥
जिच्यासाठी दोन नरव्याघ्र येथून वनात गेले, आणि राजपुत्रांशिवाय दशरथ स्वर्गाला गेले.
2.92.25
क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् ।
ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्य्यामार्यरूपिणीम् ॥ २.९२.२५ ॥
क्रोधाने जिची बुद्धी नष्ट झाली आहे, जी गर्विष्ठ आहे, आपल्या सौभाग्याचा अभिमान बाळगते, ऐश्वर्याची इच्छा करते, जी अनार्य असूनही आर्यरूप धारण करणारी आहे, ती कैकेयी.
2.92.26
ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् ।
यतो मूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः ॥ २.९२.२६ ॥
हिला माझी आई समज; ती क्रूर आहे, पापी निश्चयाची आहे. कारण माझ्या या महान संकटाचे मूळ मी हिलाच पाहतो.
2.92.27
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा ।
स निशश्वास ताम्राक्षो नागः क्रुद्ध इव श्वसन् ॥ २.९२.२७ ॥
असे बोलून नरशार्दूल भरत अश्रूंनी दाटलेल्या स्वराने, लाल डोळ्यांनी, क्रुद्ध नागासारखा सुस्कारे टाकत राहिला.
2.92.28
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा ।
प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ॥ २.९२.२८ ॥
महर्षी भरद्वाज, महाबुद्धिमान, असे बोलणाऱ्या भरताला हे अर्थपूर्ण वचन म्हणाले.
2.92.29
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया ।
रामप्रव्राजनं ह्येतत् सुखोदर्कं भविष्यति ॥ २.९२.२९ ॥
भरता, तू कैकेयीला दोषी मानू नकोस; रामाचा वनवास पुढे सुखाचे कारण होईल.
2.92.30
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह ॥ २.९२.३० ॥
देव, दानव आणि शुद्ध मनाच्या ऋषींचेही हित रामाच्या या वनवासाने होईल.
2.92.31
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
आमन्त्र्य भरतः सेन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ॥ २.९२.३१ ॥
भरताने त्यांना वंदन करून, प्रदक्षिणा घालून, सेनेचा निरोप घेऊन "प्रयाणाची तयारी करा" अशी आज्ञा दिली.
2.92.32
ततो वाजिरथान् युक्त्वा दिव्यान् हेमपरिष्कृतान् ।
अध्यारोहत् प्रयाणार्थी बहून् बहुविधो जनः ॥ २.९२.३२ ॥
मग सोन्याने सजवलेले दिव्य घोडे व रथ जोडून, प्रयाणाची इच्छा असलेले अनेक प्रकारचे बहुजन त्यावर आरूढ झाले.
2.92.33
गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः ।
जीमूता इव घर्मान्ते सघोषाः सम्प्रतस्थिरे ॥ २.९२.३३ ॥
सोनेरी साजाच्या पट्ट्यांनी सजलेल्या व ध्वजधारी हत्तिणी व हत्ती, ग्रीष्माच्या अखेरीस गर्जणाऱ्या मेघांसारखे गर्जत निघाले.
2.92.34
विविधान्यपि यानानि महान्ति च लघूनि च ।
प्रययुः सुमहार्हाणि पादैरेव पदातयः ॥ २.९२.३४ ॥
विविध प्रकारची मोठी व लहान, अत्यंत मौल्यवान वाहनेही निघाली; पायदळ मात्र पायीच चालत राहिले.
2.92.35
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः ।
रामदर्शनकांक्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा ॥ २.९२.३५ ॥
मग कौसल्या प्रमुख स्त्रिया, रामाच्या दर्शनाची इच्छा धरून, उत्तम वाहनांमधून आनंदाने निघाल्या.
2.92.36
चन्द्रार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम् ।
आस्थाय प्रययौ श्रीमान् भरतः सपरिच्छदः ॥ २.९२.३६ ॥
चंद्र व तरुण सूर्यासारख्या तेजस्वी, सजवलेल्या सुंदर पालखीत बसून श्रीमान भरत परिवारासह निघाले.
2.92.37
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला ।
दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः ॥ २.९२.३७ ॥
हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेली ती महासेना निघाली. दक्षिण दिशा व्यापून ती उठलेल्या महामेघासारखी दिसली.
2.92.38
वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः ।
गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च ॥ २.९२.३८ ॥
मृग आणि पक्ष्यांनी भरलेली अरण्ये ओलांडून, गंगेच्या पलीकडच्या काठावर, पर्वतांवर आणि नद्यांच्या काठी ती सेना पुढे गेली.
2.92.39
सा सम्प्रहृष्टद्विजवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान् ।
महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ॥ २.९२.३९ ॥
हर्षित पक्षीध्वज, घोडे आणि योद्धे असलेली ती सेना, मृग-पक्ष्यांच्या थव्यांना भयभीत करत त्या महावनात शिरली आणि तेथे भरताची सेना म्हणून शोभून दिसली.