વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 3.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.60.1
भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम्।
प्रास्फुरच्चास्खलद् रामो वेपथुश्चास्य जायते ॥ ३.६०.१ ॥
તેઓ ઝડપથી ચાલી રહ્યા હતા ત્યારે તેમની ડાબી આંખ ફડકવા લાગી; રામ ઠોકર ખાધી અને તેમનું શરીર ધ્રૂજવા લાગ્યું.
3.60.2
उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः।
अपि क्षेमं तु सीताया इति वै व्याजहार ह ॥ ३.६०.२ ॥
એ અશુભ શુકનોને વારંવાર જોઈને તેઓ બોલ્યા, "શું સીતાનું કુશળ હશે?"
3.60.3
त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः।
शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥ ३.६०.३ ॥
સીતાને જોવાની ઉત્કંઠાથી તેઓ ઝડપથી ગયા; ખાલી આશ્રમ જોઈને તેમનું મન વ્યાકુળ થઈ ગયું.
3.60.4
उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन् रघुनन्दनः।
तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्ष्य समन्ततः ॥ ३.६०.४ ॥
રઘુનંદન ઝડપથી ભટકતા, અહીં-ત્યાં જોતા, ચોતરફ ઝૂંપડીનું સ્થાન જોવા લાગ્યા.
3.60.5
ददर्श पर्णशालां च सीतया रहितां तदा।
श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव ॥ ३.६०.५ ॥
ત્યારે તેમણે સીતા વિનાની પર્ણકુટીર જોઈ—શોભા વિનાની, વિખરાયેલી, હેમંતમાં કમલિનીની જેમ.
3.60.6
रुदन्तमिव वृक्षैश्च ग्लानपुष्पमृगद्विजम्।
श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तं वनदैवतैः ॥ ३.६०.६ ॥
વૃક્ષો સાથે જાણે રડતી હતી—ફૂલો કરમાયેલાં, મૃગ અને પક્ષીઓ વિનાની; શોભા વિનાની, વિખરાયેલી, વનદેવતાઓએ ત્યજેલી.
3.60.7
विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम्।
दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥ ३.६०.७ ॥
વેરાયેલાં મૃગચર્મ અને કુશ, આમતેમ ફેંકાયેલી સાદડી, અને સૂની પર્ણકુટીની જગ્યા જોઈને તેઓ વારંવાર વિલાપ કરવા લાગ્યા.
3.60.8
हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति।
निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता ॥ ३.६०.८ ॥
તેનું હરણ થયું હશે, અથવા તે મરી ગઈ હશે, અથવા ખોવાઈ ગઈ હશે, અથવા તેને ખાઈ જવામાં આવી હશે; અથવા ભયથી તે છુપાઈ ગઈ હશે, અથવા વનમાં આશરો લીધો હશે.
3.60.9
गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः।
अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥ ३.६०.९ ॥
તે ફૂલ કે ફળ વીણવા ગઈ હશે; અથવા કમળના સરોવર તરફ ગઈ હશે, અથવા પાણી માટે નદીએ ગઈ હશે.
3.60.10
यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम्।
शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ ३.६०.१० ॥
ખૂબ પ્રયત્નથી શોધવા છતાં વનમાં તેમને પ્રિયા ન મળી. શોકથી લાલ આંખોવાળા એ તેજસ્વી પુરુષ ગાંડા જેવા દેખાવા લાગ્યા.
3.60.11
वृक्षाद् वृक्षं प्रधावन् स गिरींश्चापि नदीनदम्।
बभ्राम विलपन् रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः ॥ ३.६०.११ ॥
એક વૃક્ષથી બીજા વૃક્ષ તરફ દોડતા, પર્વતો, નદીઓ અને નાળાંઓમાં વિલાપ કરતા રામ ભટકતા રહ્યા; શોકના કીચડના સાગરમાં ડૂબેલા.
3.60.12
अस्ति कच्चित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया।
कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥ ३.६०.१२ ॥
હે કદંબ! કદંબપ્રિય એવી મારી પ્રિયાને તેં જોઈ છે? હે કદંબ, જો તું જાણતો હોય તો એ સુંદર મુખવાળી સીતા વિશે કહે.
3.60.13
स्निग्धपल्लवसंकाशां पीतकौशेयवासिनीम्।
शंसस्व यदि सा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥ ३.६०.१३ ॥
કોમળ પલ્લવ જેવી કાંતિવાળી, પીળા રેશમી વસ્ત્ર પહેરેલી તેને — હે બિલ્વ, જો તેં તેને જોઈ હોય તો કહે; બિલ્વફળ જેવા સ્તનવાળી.
3.60.14
अथवार्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम्।
जनकस्य सुता तन्वी यदि जीवति वा न वा ॥ ३.६०.१४ ॥
અથવા હે અર્જુન, તને પ્રિય એવી તેને — અર્જુનને પ્રિય એવીને — કહે; જનકની પુત્રી, કૃશાંગી, જીવે છે કે નહીં.
3.60.15
ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम्।
लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः ॥ ३.६०.१५ ॥
હે કકુભ, કકુભ જેવી સાથળવાળી તે મૈથિલીને તું ચોક્કસ જાણે છે; વેલ, પલ્લવ અને ફૂલોથી ભરેલું આ વૃક્ષ ખરેખર શોભે છે.
3.60.16
भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्यसि।
एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम् ॥ ३.६०.१६ ॥
ભમરાઓથી ગુંજિત, વૃક્ષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તને — આ તિલક વૃક્ષ તિલકપ્રિયાને ચોક્કસ જાણે છે.
3.60.17
अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतनम्।
त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम् ॥ ३.६०.१७ ॥
હે અશોક, શોક દૂર કરનાર, શોકથી ઘવાયેલા ચિત્તવાળા મને — તારું નામ સાર્થક કર; જલદી પ્રિયાના દર્શનથી.
3.60.18
यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालोपमस्तनी।
कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि ॥ ३.६०.१८ ॥
હે તાલ, પાકેલા તાલફળ જેવા સ્તનવાળી જો તેં જોઈ હોય, તો તે સુંદર કમરવાળીની વાત કહે — જો મારા પ્રત્યે તારી કરુણા હોય.
3.60.19
यदि दृष्टा त्वया जम्बो जाम्बूनदसमप्रभा।
प्रियां यदि विजानासि निःशङ्क कथयस्व मे ॥ ३.६०.१९ ॥
હે જંબૂ વૃક્ષ! જાંબૂનદ સોના જેવી કાંતિવાળી મારી પ્રિયાને જો તેં જોઈ હોય, અથવા જો તું તેને ઓળખતું હોય, તો નિઃશંક થઈ મને કહે.
3.60.20
अहो त्वं कर्णिकाराद्य पुष्पितः शोभसे भृशम्।
कर्णिकारप्रियां साध्वीं शंस दृष्टा यदि प्रिया ॥ ३.६०.२० ॥
અહો! હે કર્ણિકાર વૃક્ષ, તું ફૂલોથી ભરાઈને અત્યંત શોભે છે. કર્ણિકારને પ્રિય એવી તે સાધ્વી પ્રિયાને જો તેં જોઈ હોય તો કહે.
3.60.21
चूतनीपमहासालान् पनसान् कुरवान् धवान्।
दाडिमानपि तान् गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः ॥ ३.६०.२१ ॥
મહાયશસ્વી રામે આંબા, નીપ, મહાસાલ, ફણસ, કુરવ, ધવ અને દાડમના વૃક્ષો પાસે જઈને તેમને જોયા.
3.60.22
बकुलानथ पुन्नागांश्चन्दनान् केतकांस्तथा।
पृच्छन् रामो वने भ्रान्त उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ ३.६०.२२ ॥
પછી બકુલ, પુન્નાગ, ચંદન અને કેતક વૃક્ષોને પણ પૂછતા રામ વનમાં ભ્રમિત અને ગાંડા જેવા દેખાતા હતા.
3.60.23
अथवा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम्।
मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत् ॥ ३.६०.२३ ॥
અથવા, હે મૃગ! મૃગનયની મૈથિલીને તું જાણે છે? તેની દૃષ્ટિ મૃગ જેવી છે; તે પ્રિયા કદાચ માદા હરણો સાથે હશે.
3.60.24
गज सा गजनासोरुर्यदि दृष्टा त्वया भवेत्।
तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण ॥ ३.६०.२४ ॥
હે ગજ! હાથીની સૂંઢ અને જાંઘ જેવા અંગોવાળી તેને જો તેં જોઈ હોય, તો હું માનું છું કે તું તેને ઓળખે છે; હે શ્રેષ્ઠ ગજ, કહે.
3.60.25
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना।
मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम् ॥ ३.६०.२५ ॥
હે વાઘ! ચંદ્રમુખી મારી પ્રિય મૈથિલીને જો તેં જોઈ હોય તો નિર્ભયપણે કહે; તને કોઈ ભય નથી.
3.60.26
किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे।
वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ३.६०.२६ ॥
પ્રિયે! તું કેમ ભાગે છે? કમલનયની, ચોક્કસ મેં તને જોઈ છે. વૃક્ષોથી પોતાને ઢાંકીને મને જવાબ કેમ નથી આપતી?
3.60.27
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि।
नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे ॥ ३.६०.२७ ॥
ઊભી રહે, ઊભી રહે, સુંદર કટિવાળી! મારા પ્રત્યે તને દયા નથી? તું અતિશય મજાકિયા સ્વભાવની છે; મને કેમ અવગણે છે?
3.60.28
पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि।
धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम् ॥ ३.६०.२८ ॥
હે શ્રેષ્ઠ વર્ણવાળી! તારું પીળું રેશમી વસ્ત્ર તને જાહેર કરી રહ્યું છે; દોડતી હોવા છતાં મેં તને જોઈ. મારા પ્રત્યે સૌહાર્દ હોય તો ઊભી રહે.
3.60.29
नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी।
कृच्छ्रं प्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति ॥ ३.६०.२९ ॥
ચોક્કસ તે નથી; અથવા મધુર હસતી તેને કોઈએ હણી હશે. દુઃખમાં રહેલા મને તે આ રીતે અવગણે એ ચોક્કસ યોગ્ય નથી.
3.60.30
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः।
विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥ ३.६०.३० ॥
સ્પષ્ટ છે કે તે યુવતીને માંસભક્ષી રાક્ષસોએ ખાઈ લીધી છે; તેના બધા અંગો વહેંચી નાખીને મારી પ્રિયા મારાથી વિખૂટી પડી છે.
3.60.31
नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं शुभकुण्डलम्।
पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखं निष्प्रभतां गतम् ॥ ३.६०.३१ ॥
ચોક્કસ તેનું સુંદર દાંત અને હોઠ, સુંદર નાક અને સુંદર કુંડળવાળું, પૂર્ણ ચંદ્ર જેવું મુખ રાક્ષસોએ ગ્રસી લઈ નિસ્તેજ થયું છે.
3.60.32
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयकोचिता।
कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा ॥ ३.६०.३२ ॥
ચંપાના ફૂલ જેવી આભાવાળી, હારને યોગ્ય, કોમળ, સુંદર તેની ડોક — વિલાપ કરતી તે પ્રિયાની — રાક્ષસોએ ખાઈ લીધી છે.
3.60.33
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ।
भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ ॥ ३.६०.३३ ॥
ચોક્કસ તે બે બાહુઓ — પલ્લવ જેવા કોમળ, હલાવાતા, કંપતા છેડાવાળા, હાથ, આભૂષણ અને બાજુબંધ સહિત — રાક્ષસોએ ખાઈ લીધા છે.
3.60.34
मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै।
सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा ॥ ३.६०.३४ ॥
મારાથી વિખૂટી પડેલી તે બાળા જાણે રાક્ષસોના ભક્ષણ માટે જ થઈ; કાફલાથી તરછોડાયેલાની જેમ, ઘણા સ્વજનોવાળી તે ખાઈ જવાઈ.
3.60.35
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसे त्वं प्रियां क्वचित्।
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः ॥ ३.६०.३५ ॥
અરેરે લક્ષ્મણ, હે મહાબાહો! શું તું મારી પ્રિયાને ક્યાંય જુએ છે? અરેરે પ્રિયે, હે ભદ્રે, ક્યાં ગઈ? અરેરે સીતા! — એમ વારંવાર.
3.60.36
इत्येवं विलपन् रामः परिधावन् वनाद् वनम्।
क्वचिदुद्भ्रमते वेगात् क्वचिद् विभ्रमते बलात् ॥ ३.६०.३६ ॥
આ રીતે વિલાપ કરતાં રામ વનથી વનમાં દોડ્યા; ક્યારેક વેગથી ભટક્યા, ક્યારેક બળપૂર્વક ચકરાતા ફર્યા.
3.60.37
क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः।
स वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च।
काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः ॥ ३.६०.३७ ॥
ક્યારેક તેઓ ગાંડા જેવા દેખાતા, પ્રિયાની શોધમાં લીન. વન, નદીઓ, પર્વતો, પર્વતીય ઝરણાં અને વનરાજીઓમાં વેગથી ભટકતા, ક્યાંય સ્થિર ન રહેતા.
3.60.38
तदा स गत्वा विपुलं महद् वनं
परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति।
अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे
पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥ ३.६०.३८ ॥
ત્યારે તેઓ વિશાળ મહાન વનમાં જઈને આખું વન ફરી વળ્યા. મૈથિલી વિશેની આશા અધૂરી રહેતાં, પ્રિયાની શોધમાં તેમણે ફરી ઘણો પરિશ્રમ કર્યો.