वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.60.1
भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम्।
प्रास्फुरच्चास्खलद् रामो वेपथुश्चास्य जायते ॥ ३.६०.१ ॥
ते वेगाने चालत असताना त्यांचा डावा डोळा फडफडू लागला; राम अडखळले आणि त्यांचे शरीर थरथरू लागले.
3.60.2
उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः।
अपि क्षेमं तु सीताया इति वै व्याजहार ह ॥ ३.६०.२ ॥
ती अशुभ चिन्हे वारंवार पाहून ते म्हणाले, "सीतेचे कुशल असेल ना?"
3.60.3
त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः।
शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥ ३.६०.३ ॥
सीतेला पाहण्याच्या ओढीने ते त्वरेने गेले; रिकामी कुटी पाहून त्यांचे मन उद्विग्न झाले.
3.60.4
उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन् रघुनन्दनः।
तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्ष्य समन्ततः ॥ ३.६०.४ ॥
रघुनंदन वेगाने इकडे-तिकडे भटकत, चहूकडे कुटीचे स्थान पाहू लागले.
3.60.5
ददर्श पर्णशालां च सीतया रहितां तदा।
श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव ॥ ३.६०.५ ॥
तेव्हा त्यांनी सीतेविना, शोभाहीन, उद्ध्वस्त झालेली पर्णकुटी पाहिली—हेमंत ऋतूतील कमळसरोवरासारखी.
3.60.6
रुदन्तमिव वृक्षैश्च ग्लानपुष्पमृगद्विजम्।
श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तं वनदैवतैः ॥ ३.६०.६ ॥
वृक्षांसह जणू रडत होती—फुले कोमेजलेली, हरणे व पक्षी नसलेली; शोभाहीन, उद्ध्वस्त, वनदेवतांनी त्यागलेली.
3.60.7
विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम्।
दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥ ३.६०.७ ॥
विखुरलेली मृगचर्मे आणि कुश, इकडेतिकडे फेकलेली चटई, आणि ओसाड पर्णकुटीची जागा पाहून ते पुन्हा पुन्हा विलाप करू लागले.
3.60.8
हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति।
निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता ॥ ३.६०.८ ॥
तिचे हरण झाले असेल, किंवा ती मेली असेल, किंवा हरवली असेल, किंवा तिला खाल्ले गेले असेल; किंवा भीतीने ती लपून बसली असेल, किंवा वनात आश्रय घेतला असेल.
3.60.9
गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः।
अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥ ३.६०.९ ॥
ती फुले किंवा फळे गोळा करण्यासाठी गेली असेल; किंवा कमळांच्या तळ्याकडे गेली असेल, किंवा पाण्यासाठी नदीवर गेली असेल.
3.60.10
यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम्।
शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ ३.६०.१० ॥
मोठ्या कष्टाने शोधूनही त्यांना वनात आपली प्रिया सापडली नाही. शोकाने लाल झालेल्या डोळ्यांचे ते तेजस्वी राम वेड्यासारखे दिसू लागले.
3.60.11
वृक्षाद् वृक्षं प्रधावन् स गिरींश्चापि नदीनदम्।
बभ्राम विलपन् रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः ॥ ३.६०.११ ॥
एका झाडावरून दुसऱ्या झाडाकडे धावत, पर्वतांवर, नद्या आणि ओढ्यांवर विलाप करत राम भटकले; शोकाच्या चिखलाच्या सागरात बुडालेले.
3.60.12
अस्ति कच्चित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया।
कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥ ३.६०.१२ ॥
हे कदंबा! कदंबप्रिय असलेल्या माझ्या प्रियेला तू पाहिलेस का? हे कदंबा, तुला माहीत असल्यास त्या सुंदर मुखाच्या सीतेविषयी सांग.
3.60.13
स्निग्धपल्लवसंकाशां पीतकौशेयवासिनीम्।
शंसस्व यदि सा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥ ३.६०.१३ ॥
कोवळ्या पालवीसारखी तेजस्वी, पिवळे रेशमी वस्त्र नेसलेली ती — हे बिल्वा, तिला पाहिले असल्यास सांग; बेलफळासारखी स्तने असलेली.
3.60.14
अथवार्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम्।
जनकस्य सुता तन्वी यदि जीवति वा न वा ॥ ३.६०.१४ ॥
किंवा हे अर्जुना, तुझ्या प्रिय असलेल्या तिला — अर्जुनाला प्रिय असलेल्या तिला — सांग; जनकाची कन्या, कृशांगी, जिवंत आहे की नाही.
3.60.15
ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम्।
लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः ॥ ३.६०.१५ ॥
हे ककुभा, ककुभासारख्या मांड्या असलेल्या मैथिलीला तू निश्चितच ओळखतोस; वेल, पालवी आणि फुलांनी भरलेला हा वृक्ष खरोखर शोभतो आहे.
3.60.16
भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्यसि।
एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम् ॥ ३.६०.१६ ॥
भ्रमरांनी गुंजारलेल्या, वृक्षांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुला — हा तिलक वृक्ष तिलकप्रियेला निश्चितच ओळखतो.
3.60.17
अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतनम्।
त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम् ॥ ३.६०.१७ ॥
हे अशोका, शोक दूर करणाऱ्या, शोकाने आहत चित्त असलेल्या मला — तुझे नाव सार्थ कर; लवकर प्रियेच्या दर्शनाने.
3.60.18
यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालोपमस्तनी।
कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि ॥ ३.६०.१८ ॥
हे तालवृक्षा, पिकलेल्या तालफळासारखी स्तने असलेली तू जर पाहिली असशील, तर त्या सुंदर कंबरेच्या स्त्रीविषयी सांग — माझ्यावर तुझी कृपा असल्यास.
3.60.19
यदि दृष्टा त्वया जम्बो जाम्बूनदसमप्रभा।
प्रियां यदि विजानासि निःशङ्क कथयस्व मे ॥ ३.६०.१९ ॥
हे जंबू वृक्षा! जांबूनद सोन्यासारखी कांती असलेली माझी प्रिया तुला दिसली असेल, किंवा तू तिला ओळखत असशील, तर निःशंकपणे मला सांग.
3.60.20
अहो त्वं कर्णिकाराद्य पुष्पितः शोभसे भृशम्।
कर्णिकारप्रियां साध्वीं शंस दृष्टा यदि प्रिया ॥ ३.६०.२० ॥
अहो! हे कर्णिकार वृक्षा, तू फुलून अत्यंत शोभत दिसत आहेस. कर्णिकाराची प्रिय असलेल्या त्या साध्वी प्रियेला तू पाहिले असल्यास सांग.
3.60.21
चूतनीपमहासालान् पनसान् कुरवान् धवान्।
दाडिमानपि तान् गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः ॥ ३.६०.२१ ॥
महायशस्वी राम आंबा, नीप, महासाल, फणस, कुरव, धव आणि डाळिंब या वृक्षांजवळ जाऊन ते पाहू लागला.
3.60.22
बकुलानथ पुन्नागांश्चन्दनान् केतकांस्तथा।
पृच्छन् रामो वने भ्रान्त उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ ३.६०.२२ ॥
मग बकुल, पुन्नाग, चंदन आणि केतक वृक्षांनाही विचारत राम वनात भ्रमिष्ट व वेड्यासारखा दिसत होता.
3.60.23
अथवा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम्।
मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत् ॥ ३.६०.२३ ॥
किंवा, हे मृगा! मृगनयनी मैथिलीला तू ओळखतोस का? तिची नजर हरणासारखी आहे; ती प्रिय हरिणींसोबत असावी.
3.60.24
गज सा गजनासोरुर्यदि दृष्टा त्वया भवेत्।
तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण ॥ ३.६०.२४ ॥
हे गजा! हत्तीच्या सोंडेसारखे नाक आणि मांड्या असलेल्या तिला तू पाहिले असल्यास, तू तिला ओळखतोस असे मला वाटते; हे श्रेष्ठ गजा, सांग.
3.60.25
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना।
मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम् ॥ ३.६०.२५ ॥
हे वाघा! चंद्रमुखी माझी प्रिय मैथिली जर तू पाहिलीस तर निर्भयपणे सांग; तुला कोणतेही भय नाही.
3.60.26
किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे।
वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ३.६०.२६ ॥
प्रिये! तू का पळतेस? कमलनयने, निश्चित तुला मी पाहिले आहे. वृक्षांनी स्वतःला झाकून तू मला उत्तर का देत नाहीस?
3.60.27
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि।
नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे ॥ ३.६०.२७ ॥
थांब, थांब, सुंदर कटी असलेली! माझ्यावर तुला दया नाही का? तू अतिशय विनोदप्रिय आहेस; मला का उपेक्षित करतेस?
3.60.28
पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि।
धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम् ॥ ३.६०.२८ ॥
हे सुंदर वर्णाच्या! तुझे पिवळे रेशमी वस्त्र तुला उघड करत आहे; धावत असतानाही मी तुला पाहिले. माझ्याशी मैत्री असेल तर थांब.
3.60.29
नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी।
कृच्छ्रं प्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति ॥ ३.६०.२९ ॥
निश्चितच ती नाही; किंवा सुंदर हसणारीला कोणीतरी हानी पोहोचवली असेल. संकटात असलेल्या मला ती अशी उपेक्षा करणे निश्चितच योग्य नाही.
3.60.30
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः।
विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥ ३.६०.३० ॥
स्पष्टच आहे की त्या तरुणीला मांसभक्षक राक्षसांनी खाल्ले आहे; तिचे सर्व अवयव विभागून माझी प्रिय माझ्यापासून दूर झाली आहे.
3.60.31
नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं शुभकुण्डलम्।
पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखं निष्प्रभतां गतम् ॥ ३.६०.३१ ॥
निश्चितच तिचे सुंदर दात, ओठ, सुंदर नाक आणि सुंदर कुंडले असलेले, पूर्ण चंद्रासारखे मुख राक्षसांनी ग्रासले जाऊन तेजोहीन झाले आहे.
3.60.32
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयकोचिता।
कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा ॥ ३.६०.३२ ॥
चंपक फुलासारखी कांती असलेली, हार घालण्यायोग्य, कोमल, शुभ अशी तिची मान — विलाप करणाऱ्या त्या प्रियेची — राक्षसांनी भक्षण केली आहे.
3.60.33
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ।
भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ ॥ ३.६०.३३ ॥
निश्चितच ते दोन्ही बाहू — पालवीसारखे कोमल, हलवले जाणारे, थरथरणाऱ्या टोकांचे, हात, अलंकार आणि बाजूबंदांसह — राक्षसांनी भक्षण केले आहेत.
3.60.34
मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै।
सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा ॥ ३.६०.३४ ॥
माझ्यापासून विलग झालेली ती बालिका जणू राक्षसांच्या भक्षणासाठीच झाली; सार्थापासून सोडलेल्या माणसाप्रमाणे, बहुबांधव असलेली ती भक्षिली गेली.
3.60.35
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसे त्वं प्रियां क्वचित्।
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः ॥ ३.६०.३५ ॥
अरेरे लक्ष्मणा, हे महाबाहो! तू माझ्या प्रियेला कुठे पाहतोस का? अरेरे प्रिये, हे भद्रे, कुठे गेलीस? अरेरे सीते! — असे वारंवार.
3.60.36
इत्येवं विलपन् रामः परिधावन् वनाद् वनम्।
क्वचिदुद्भ्रमते वेगात् क्वचिद् विभ्रमते बलात् ॥ ३.६०.३६ ॥
असे विलाप करत राम वनातून वनात धावला; कधी वेगाने भटकला, तर कधी बळाने भोवळून फिरला.
3.60.37
क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः।
स वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च।
काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः ॥ ३.६०.३७ ॥
कधी ते वेड्यासारखे दिसत होते, प्रियेचा शोध घेण्यात गुंतलेले. वने, नद्या, पर्वत, डोंगरातील झरे आणि उपवने येथे वेगाने भटकत होते, कुठेही स्थिर न राहता.
3.60.38
तदा स गत्वा विपुलं महद् वनं
परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति।
अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे
पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥ ३.६०.३८ ॥
तेव्हा ते विस्तीर्ण महान वनात जाऊन संपूर्ण वन फिरले. मैथिलीविषयीची आशा अपूर्ण राहिल्याने, प्रियेच्या शोधात त्यांनी पुन्हा अत्यंत परिश्रम केले.