वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.22.1
वीक्षमाणस्तु मन्दासुः सर्वतो मन्दमुच्छ्वसन्।
आदावेव तु सुग्रीवं ददर्शानुजमग्रतः ॥ ४.२२.१ ॥
मंद श्वास लेते हुए चारों ओर देखते हुए, वाली ने सबसे पहले अपने छोटे भाई सुग्रीव को अपने सामने देखा।
4.22.2
तं प्राप्तविजयं वाली सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्।
आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहमिदमब्रवीत् ॥ ४.२२.२ ॥
विजय प्राप्त किए हुए वानरराज सुग्रीव को वाली ने स्पष्ट वाणी से, स्नेहपूर्वक संबोधित करके यह कहा।
4.22.3
सुग्रीव दोषेण न मां गन्तुमर्हसि किल्बिषात्।
कृष्यमाणं भविष्येण बुद्धिमोहेन मां बलात् ॥ ४.२२.३ ॥
हे सुग्रीव, तुम मुझे इस दोष के कारण, भविष्य के वश में आकर, बुद्धि के भ्रम से बलपूर्वक खींचे जाते हुए, इस पाप से दूर मत जाने दो।
4.22.4
युगपद् विहितं तात न मन्ये सुखमावयोः।
सौहार्दं भ्रातृयुक्तं हि तदिदं जातमन्यथा ॥ ४.२२.४ ॥
हे तात, मुझे लगता है कि एक ही समय में हम दोनों के लिए सुख नहीं रचा गया; भाइयों का वह सौहार्द तो इस प्रकार से बदल गया है।
4.22.5
प्रतिपद्य त्वमद्यैव राज्यमेषां वनौकसाम्।
मामप्यद्यैव गच्छन्तं विद्धि वैवस्वतक्षयम् ॥ ४.२२.५ ॥
आज ही तुम इन वनवासी वानरों का राज्य प्राप्त करो, और जान लो कि आज ही मैं भी यमलोक को जा रहा हूँ।
4.22.6
जीवितं च हि राज्यं च श्रियं च विपुलां तथा।
प्रजहाम्येष वै तूर्णमहं चागर्हितं यशः ॥ ४.२२.६ ॥
जीवन, राज्य और विशाल ऐश्वर्य, इन सबको मैं अभी त्याग रहा हूँ; और मैं अपने निष्कलंक यश को भी शीघ्र ही छोड़ रहा हूँ।
4.22.7
अस्यां त्वहमवस्थायां वीर वक्ष्यामि यद् वचः।
यद्यप्यसुकरं राजन् कर्तुमेव त्वमर्हसि ॥ ४.२२.७ ॥
इस अवस्था में, हे वीर, मैं जो वचन कहूँगी, हे राजन्, यद्यपि वह करना सरल नहीं है, फिर भी तुम्हें उसे अवश्य करना चाहिए।
4.22.8
सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालमेनमबालिशम्।
बाष्पपूर्णमुखं पश्य भूमौ पतितमङ्गदम् ॥ ४.२२.८ ॥
देखो, यह सुख के योग्य, सुख में पला, बालक होते हुए भी समझदार अंगद, आँसुओं से भरे मुख के साथ भूमि पर गिरा पड़ा है।
4.22.9
मम प्राणैः प्रियतरं पुत्रं पुत्रमिवौरसम्।
मया हीनमहीनार्थं सर्वतः परिपालय ॥ ४.२२.९ ॥
मेरे प्राणों से भी प्रिय, अपने ही औरस पुत्र के समान इस पुत्र को, जो मुझसे वंचित है पर किसी प्रकार अभावग्रस्त नहीं, तुम सब प्रकार से संरक्षण देना।
4.22.10
त्वमप्यस्य पिता दाता परित्राता च सर्वशः।
भयेष्वभयदश्चैव यथाहं प्लवगेश्वर ॥ ४.२२.१० ॥
तुम भी इसके पिता, दाता और सब प्रकार से रक्षक हो, और भयों में अभय देने वाले हो, जैसे मैं हूँ, हे वानरराज।
4.22.11
एष तारात्मजः श्रीमांस्त्वया तुल्यपराक्रमः।
रक्षसां च वधे तेषामग्रतस्ते भविष्यति ॥ ४.२२.११ ॥
यह तारा-पुत्र श्रीमान अंगद तुम्हारे समान पराक्रमी है; वह राक्षसों के वध में तुम्हारे सामने ही होगा।
4.22.12
अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान् रणे।
करिष्यत्येष तारेयस्तेजस्वी तरुणोऽङ्गदः ॥ ४.२२.१२ ॥
बलवान, तेजस्वी और तरुण यह तारा-पुत्र अंगद रण में पराक्रम दिखाकर अपने योग्य कर्म करेगा।
4.22.13
सुषेणदुहिता चेयमर्थसूक्ष्मविनिश्चये।
औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता ॥ ४.२२.१३ ॥
सुषेण की पुत्री यह तारा अर्थ के सूक्ष्म निश्चय में तथा नाना प्रकार के उत्पातों के विषय में सब प्रकार से निपुण है।
4.22.14
यदेषा साध्विति ब्रूयात् कार्यं तन्मुक्तसंशयम्।
नहि तारामतं किंचिदन्यथा परिवर्तते ॥ ४.२२.१४ ॥
यदि यह 'उत्तम है' कहे, तो उस कार्य को संशय रहित मानो, क्योंकि तारा का मत कभी किसी प्रकार बदलता नहीं।
4.22.15
राघवस्य च ते कार्यं कर्तव्यमविशङ्कया।
स्यादधर्मो ह्यकरणे त्वां च हिंस्यादमानितः ॥ ४.२२.१५ ॥
राघव (राम) का कार्य तुम्हें निःशंक होकर करना चाहिए, क्योंकि न करने पर अधर्म होगा और अपमानित (राम) तुम्हें हानि पहुँचाएगा।
4.22.16
इमां च मालामाधत्स्व दिव्यां सुग्रीव काञ्चनीम्।
उदारा श्रीः स्थिता ह्यस्यां सम्प्रजह्यान्मृते मयि ॥ ४.२२.१६ ॥
हे सुग्रीव, यह दिव्य स्वर्णमाला धारण करो; इसमें उदार श्री (सौभाग्य) निवास करती है, मेरी मृत्यु होने पर वह उसे त्याग देगी।
4.22.17
इत्येवमुक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृसौहृदात्।
हर्षं त्यक्त्वा पुनर्दीनो ग्रहग्रस्त इवोडुराट् ॥ ४.२२.१७ ॥
भाई के प्रति स्नेह से वाली के ऐसा कहने पर सुग्रीव हर्ष त्यागकर फिर दीन हो गया, जैसे ग्रहण से ग्रस्त चंद्रमा।
4.22.18
तद्वालिवचनाच्छान्तः कुर्वन् युक्तमतन्द्रितः।
जग्राह सोऽभ्यनुज्ञातो मालां तां चैव काञ्चनीम् ॥ ४.२२.१८ ॥
वाली के वचन से शांत होकर, उचित कार्य करते हुए, सावधानी से उसने अनुमति पाकर वह स्वर्णमाला ले ली।
4.22.19
तां मालां काञ्चनीं दत्त्वा दृष्ट्वा चैवात्मजं स्थितम्।
संसिद्धः प्रेत्यभावाय स्नेहादङ्गदमब्रवीत् ॥ ४.२२.१९ ॥
उसने उस सोने की माला को दिया और अपने पुत्र अंगद को खड़ा देखकर, मृत्यु के लिए तत्पर होकर, स्नेह से अंगद से यह कहा।
4.22.20
देशकालौ भजस्वाद्य क्षममाणः प्रियाप्रिये।
सुखदुःखसहः काले सुग्रीववशगो भव ॥ ४.२२.२० ॥
आज देश और काल का पालन करो, प्रिय और अप्रिय को सहते हुए, सुख-दुःख को सहन करते हुए, समय पर सुग्रीव के वश में रहो।
4.22.21
यथा हि त्वं महाबाहो लालितः सततं मया।
न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवो बहु मन्यते ॥ ४.२२.२१ ॥
हे महाबाहु, जैसे मैंने तुम्हें सदा लाड़-प्यार से पाला है, वैसा आचरण करते हुए सुग्रीव तुम्हारा उतना सम्मान नहीं करता।
4.22.22
नास्यामित्रैर्गतं गच्छेर्मा शत्रुभिररिंदम।
भर्तुरर्थपरो दान्तः सुग्रीववशगो भव ॥ ४.२२.२२ ॥
हे शत्रुदमन, इसके शत्रुओं के मार्ग पर मत जाना; स्वामी के हित में लगे रहकर, संयमी बनकर, सुग्रीव के वश में रहो।
4.22.23
न चातिप्रणयः कार्यः कर्तव्योऽप्रणयश्च ते।
उभयं हि महादोषं तस्मादन्तरदृग् भव ॥ ४.२२.२३ ॥
न तो अति स्नेह दिखाना चाहिए, न ही तुम्हें स्नेह न दिखाना चाहिए; क्योंकि ये दोनों बड़े दोष हैं, इसलिए भीतर की बात देखने वाले बनो।
4.22.24
इत्युक्त्वाथ विवृत्ताक्षः शरसम्पीडितो भृशम्।
विवृतैर्दशनैर्भीमैर्बभूवोत्क्रान्तजीवितः ॥ ४.२२.२४ ॥
यह कहकर, बाण से अत्यंत पीड़ित होकर, आँखें उलटकर, भयंकर दाँत खोलकर, वह प्राणहीन हो गया।
4.22.25
ततो विचुक्रुशुस्तत्र वानरा हतयूथपाः।
परिदेवयमानास्ते सर्वे प्लवगसत्तमाः ॥ ४.२२.२५ ॥
तब वहाँ यूथपतियों के मारे जाने से वानर चीख उठे। विलाप करते हुए वे सब श्रेष्ठ वानर रो पड़े।
4.22.26
किष्किन्धा ह्यद्य शून्या च स्वर्गते वानरेश्वरे।
उद्यानानि च शून्यानि पर्वताः काननानि च ॥ ४.२२.२६ ॥
स्वर्गवासी वानरराज के चले जाने से आज किष्किंधा सूनी हो गई है। उद्यान सूने हैं, पर्वत और वन भी सूने हैं।
4.22.27
हते प्लवगशार्दूले निष्प्रभा वानराः कृताः।
यस्य वेगेन महता काननानि वनानि च ॥ ४.२२.२७ ॥
छलांग लगाने वालों में बाघ के समान उस वीर के मारे जाने से वानर तेजहीन हो गए हैं, जिसके महान वेग से वन-उपवन और जंगल भी (काँप उठते थे)।
4.22.28
पुष्पौघेणानुबद्ध्यन्ते करिष्यति तदद्य कः।
येन दत्तं महद् युद्धं गन्धर्वस्य महात्मनः ॥ ४.२२.२८ ॥
अब फूलों के समूहों से (जिनसे वन सजे थे) कौन उन्हें बाँधेगा, अब कौन करेगा? जिसने महात्मा गन्धर्व से महान युद्ध किया था।
4.22.29
गोलभस्य महाबाहोर्दश वर्षाणि पञ्च च।
नैव रात्रौ न दिवसे तद् युद्धमुपशाम्यति ॥ ४.२२.२९ ॥
महाबाहु गोलभ के साथ वह युद्ध पंद्रह वर्षों तक चला। रात में भी नहीं, दिन में भी नहीं, वह युद्ध शांत नहीं होता था।
4.22.30
ततः षोडशमे वर्षे गोलभो विनिपातितः।
तं हत्वा दुर्विनीतं तु वाली दंष्ट्राकरालवान्।
सर्वाभयंकरोऽस्माकं कथमेष निपातितः ॥ ४.२२.३० ॥
तब सोलहवें वर्ष में गोलभ मारा गया। उस उद्दंड को मारकर वाली, दाढ़ों से भयंकर, हम सबका भयकारी, वह कैसे मारा गया?
4.22.31
हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदा
प्लवङ्गमास्तत्र न शर्म लेभिरे।
वनेचराः सिंहयुते महावने
यथा हि गावो निहते गवां पतौ ॥ ४.२२.३१ ॥
उस वीर वानरराज के मारे जाने पर वहाँ के वानरों को तब कोई शांति नहीं मिली, जैसे सिंहों से भरे महावन में गायें अपने स्वामी (वृषभ) के मारे जाने पर चैन नहीं पातीं।
4.22.32
ततस्तु तारा व्यसनार्णवप्लुता
मृतस्य भर्तुर्वदनं समीक्ष्य सा।
जगाम भूमिं परिरभ्य वालिनं
महाद्रुमं छिन्नमिवाश्रिता लता ॥ ४.२२.३२ ॥
तब व्यसन के समुद्र में डूबी तारा अपने मृत पति का मुख देखकर वालि को गले लगाकर भूमि पर गिर पड़ी, जैसे कटे हुए विशाल वृक्ष से लिपटी लता।