वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.27
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.27.1
अभिषिक्ते तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम्।
आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणं गिरिम् ॥ ४.२७.१ ॥
सुग्रीवाचा अभिषेक झाल्यावर आणि वानर गुहेत प्रवेश केल्यावर, राम आपल्या भावासह प्रस्रवण पर्वतावर आला.
4.27.2
शार्दूलमृगसंघुष्टं सिंहैर्भीमरवैर्वृतम्।
नानागुल्मलतागूढं बहुपादपसंकुलम् ॥ ४.२७.२ ॥
वाघ आणि हरणांच्या आवाजाने गजबजलेला, भयंकर गर्जना करणाऱ्या सिंहांनी वेढलेला, नाना झुडपे व वेलींनी झाकलेला, अनेक वृक्षांनी दाट असलेला.
4.27.3
ऋक्षवानरगोपुच्छैर्मार्जारैश्च निषेवितम्।
मेघराशिनिभं शैलं नित्यं शुचिकरं शिवम् ॥ ४.२७.३ ॥
अस्वल, वानर, गोपुच्छ आणि मांजरांनी नित्य वावरलेला, मेघसमूहासारखा, सदैव पवित्र करणारा, मंगल पर्वत.
4.27.4
तस्य शैलस्य शिखरे महतीमायतां गुहाम्।
प्रत्यगृह्णीत वासार्थं रामः सौमित्रिणा सह ॥ ४.२७.४ ॥
त्या पर्वताच्या शिखरावरील मोठी विस्तीर्ण गुहा, सौमित्री (लक्ष्मण) सह वास्तव्यासाठी रामाने स्वीकारली.
4.27.5
कृत्वा च समयं रामः सुग्रीवेण सहानघः।
कालयुक्तं महद्वाक्यमुवाच रघुनन्दनः ॥ ४.२७.५ ॥
सुग्रीवाशी करार केल्यानंतर निर्दोष रघुनंदन राम काळानुरूप असे एक महत्त्वाचे वचन बोलला.
4.27.6
विनीतं भ्रातरं भ्राता लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्।
इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता ॥ ४.२७.६ ॥
विनम्र बंधू, लक्ष्मीवर्धन लक्ष्मणाला बंधू (राम) म्हणाला: ही पर्वतगुहा रमणीय, विशाल आहे; येथे वारा योग्य प्रकारे वाहत आहे.
4.27.7
अस्यां वत्स्याम सौमित्रे वर्षरात्रमरिंदम।
गिरिशृङ्गमिदं रम्यमुत्तमं पार्थिवात्मज ॥ ४.२७.७ ॥
हे सौमित्री, हे शत्रुदमना, आपण येथे पावसाळ्याच्या रात्री घालवू. हे राजपुत्रा, हे पर्वतशिखर सुंदर आणि उत्तम आहे.
4.27.8
श्वेताभिः कृष्णताम्राभिः शिलाभिरुपशोभितम्।
नानाधातुसमाकीर्णं नदीदर्दुरसंयुतम् ॥ ४.२७.८ ॥
हे पर्वत पांढऱ्या, काळ्या आणि तांबूस रंगाच्या शिलांनी शोभिवंत आहे, विविध धातूंनी भरलेले आहे आणि नद्या व बेडकांनी युक्त आहे.
4.27.9
विविधैर्वृक्षषण्डैश्च चारुचित्रलतायुतम्।
नानाविहगसंघुष्टं मयूरवरनादितम् ॥ ४.२७.९ ॥
हा पर्वत विविध वृक्षसमूहांनी आणि सुंदर रंगीबेरंगी वेलींनी युक्त आहे; अनेक पक्ष्यांच्या आवाजांनी गजबजलेला आहे आणि श्रेष्ठ मोरांच्या केकांनी निनादलेला आहे.
4.27.10
मालतीकुन्दगुल्मैश्च सिन्दुवारैः शिरीषकैः।
कदम्बार्जुनसर्जैश्च पुष्पितैरुपशोभितम् ॥ ४.२७.१० ॥
हा पर्वत मालती, कुंद झुडपे, सिंदुवार, शिरीष, कदंब, अर्जुन व सर्ज या फुललेल्या वृक्षांनी शोभिवंत आहे.
4.27.11
इयं च नलिनी रम्या फुल्लपङ्कजमण्डिता।
नातिदूरे गुहाया नौ भविष्यति नृपात्मज ॥ ४.२७.११ ॥
हे राजपुत्रा, फुललेल्या कमळांनी सजलेले हे सुंदर कमळांचे तळे गुहेपासून फार दूर नाही.
4.27.12
प्रागुदक्प्रवणे देशे गुहा साधु भविष्यति।
पश्चाच्चैवोन्नता सौम्य निवातेयं भविष्यति ॥ ४.२७.१२ ॥
पूर्व-उत्तर उताराच्या जागी ही गुहा चांगली होईल. हे सौम्या, मागील बाजूस ती उंच असेल आणि वाऱ्यापासून सुरक्षित असेल.
4.27.13
गुहाद्वारे च सौमित्रे शिला समतला शिवा।
कृष्णा चैवायता चैव भिन्नाञ्जनचयोपमा ॥ ४.२७.१३ ॥
हे सौमित्री, गुहेच्या द्वारी सपाट, शुभ, काळी आणि लांब अशी एक शिला आहे; ती फुटलेल्या काजळाच्या राशीसारखी आहे.
4.27.14
गिरिशृङ्गमिदं तात पश्य चोत्तरतः शुभम्।
भिन्नाञ्जनचयाकारमम्भोधरमिवोदितम् ॥ ४.२७.१४ ॥
हे तात, उत्तरेकडील हे शुभ पर्वतशिखर पाहा; ते फुटलेल्या काजळाच्या राशीसारखे, उगवलेल्या मेघासारखे आहे.
4.27.15
दक्षिणस्यामपि दिशि स्थितं श्वेतमिवाम्बरम्।
कैलासशिखरप्रख्यं नानाधातुविराजितम् ॥ ४.२७.१५ ॥
दक्षिण दिशेलाही असलेले ते जणू पांढरे आकाश आहे; कैलास-शिखरासारखे, विविध धातूंनी तळपणारे.
4.27.16
प्राचीनवाहिनीं चैव नदीं भृशमकर्दमाम्।
गुहायाः परतः पश्य त्रिकूटे जाह्नवीमिव ॥ ४.२७.१६ ॥
गुहेच्या पलीकडे पूर्वेकडे वाहणारी, अत्यंत चिखलविरहित ती नदी पाहा; त्रिकूटावरील जाह्नवीसारखी आहे.
4.27.17
चन्दनैस्तिलकैः सालैस्तमालैरतिमुक्तकैः।
पद्मकैः सरलैश्चैव अशोकैश्चैव शोभिताम् ॥ ४.२७.१७ ॥
चंदन, तिलक, साल, तमाल, अतिमुक्तक, पद्मक, सरल आणि अशोक वृक्षांनी ते शोभते.
4.27.18
वानीरैस्तिमिदैश्चैव बकुलैः केतकैरपि।
हिन्तालैस्तिनिशैर्नीपैर्वेतसैः कृतमालकैः ॥ ४.२७.१८ ॥
वानीर, तिमिद, बकुळ, केतक, हिंताल, तिनिश, नीप, वेतस आणि कृतमालक वृक्षांनीही ते युक्त आहे.
4.27.19
तीरजैः शोभिता भाति नानारूपैस्ततस्ततः।
वसनाभरणोपेता प्रमदेवाभ्यलंकृता ॥ ४.२७.१९ ॥
किनाऱ्यावर उगवलेल्या नाना रूपी फुलांनी शोभणारी ती इकडेतिकडे चमकते; वस्त्र-अलंकारांनी नटलेल्या स्त्रीप्रमाणे ती पूर्णपणे सजलेली आहे.
4.27.20
शतशः पक्षिसङ्घैश्च नानानादविनादिता।
एकैकमनुरक्तैश्च चक्रवाकैरलंकृता ॥ ४.२७.२० ॥
शेकडो पक्ष्यांच्या थव्यांच्या नाना प्रकारच्या आवाजांनी निनादलेली आणि आपापल्या जोडीदारावर अनुरक्त चक्रवाक पक्ष्यांनी अलंकृत अशी ती नदी आहे.
4.27.21
पुलिनैरतिरम्यैश्च हंससारससेविता।
प्रहसन्त्येव भात्येषा नानारत्नसमन्विता ॥ ४.२७.२१ ॥
अतिशय सुंदर वाळूच्या पुळणींनी युक्त, हंस व सारस पक्ष्यांनी सेवलेली ही नदी हसल्यासारखी नाना रत्नांनी झळाळते.
4.27.22
क्वचिन्नीलोत्पलैश्छन्ना भातिरक्तोत्पलैः क्वचित्।
क्वचिदाभाति शुक्लैश्च दिव्यैः कुमुदकुड्मलैः ॥ ४.२७.२२ ॥
कुठे निळ्या कमळांनी झाकलेली ती चमकते, कुठे लाल कमळांनी; कुठे पांढऱ्या दिव्य कुमुद कळ्यांनी ती शोभून दिसते.
4.27.23
पारिप्लवशतैर्जुष्टा बर्हिक्रौञ्चविनादिता।
रमणीया नदी सौम्य मुनिसङ्घनिषेविता ॥ ४.२७.२३ ॥
शेकडो जलपक्ष्यांनी सेवलेली, मोर आणि क्रौंच पक्ष्यांच्या निनादाने गजबजलेली, हे सौम्या, मुनिसमूहांनी सेवलेली ही नदी रमणीय आहे.
4.27.24
पश्य चन्दनवृक्षाणां पङ्क्तिः सुरुचिरा इव।
ककुभानां च दृश्यन्ते मनसैवोदिताः समम् ॥ ४.२७.२४ ॥
पाहा, चंदन वृक्षांची रांग किती सुंदर दिसते; ककुभ वृक्षही मनातूनच उगवल्यासारखे एकत्र दिसत आहेत.
4.27.25
अहो सुरमणीयोऽयं देशः शत्रुनिषूदन।
दृढं रंस्याव सौमित्रे साध्वत्र निवसावहे ॥ ४.२७.२५ ॥
अहो! हा प्रदेश देवांच्या नगराप्रमाणे अत्यंत सुंदर आहे, हे शत्रुनिषूदना. हे सुमित्रापुत्रा, येथे आपण दोघे आनंदाने राहू.
4.27.26
इतश्च नातिदूरे सा किष्किन्धा चित्रकानना।
सुग्रीवस्य पुरी रम्या भविष्यति नृपात्मज ॥ ४.२७.२६ ॥
येथून फार दूर नाही, विचित्र अरण्यांनी युक्त ती किष्किंधा. हे राजकुमारा, ती सुग्रीवाची सुंदर नगरी असेल.
4.27.27
गीतवादित्रनिर्घोषः श्रूयते जयतां वर।
नदतां वानराणां च मृदङ्गाडम्बरैः सह ॥ ४.२७.२७ ॥
हे विजयींमध्ये श्रेष्ठा, गीत व वाद्यांचा घोष ऐकू येत आहे; मृदंगांच्या गर्जनेबरोबर वानरांचा गर्जनाही ऐकू येत आहे.
4.27.28
लब्ध्वा भार्यां कपिवरः प्राप्य राज्यं सुहृद्वृतः।
ध्रुवं नन्दति सुग्रीवः सम्प्राप्य महतीं श्रियम् ॥ ४.२७.२८ ॥
पत्नी मिळवून, राज्य प्राप्त करून, मित्रांनी वेढलेला कपिश्रेष्ठ सुग्रीव निश्चितच महान वैभव मिळवून आनंदित आहे.
4.27.29
इत्युक्त्वा न्यवसत् तत्र राघवः सहलक्ष्मणः।
बहुदृश्यदरीकुञ्जे तस्मिन् प्रस्रवणे गिरौ ॥ ४.२७.२९ ॥
असे बोलून राघव लक्ष्मणासह तेथे राहिला; अनेक रमणीय गुहा-कुंजांनी युक्त त्या प्रस्रवण पर्वतावर.
4.27.30
सुसुखे हि बहुद्रव्ये तस्मिन् हि धरणीधरे।
वसतस्तस्य रामस्य रतिरल्पापि नाभवत् ॥ ४.२७.३० ॥
अत्यंत सुखकर, अनेक वस्तूंनी समृद्ध त्या पर्वतावर राहूनही रामाला थोडाही आनंद झाला नाही.
4.27.31
हृतां हि भार्यां स्मरतः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्।
उदयाभ्युदितं दृष्ट्वा शशाङ्कं च विशेषतः ॥ ४.२७.३१ ॥
प्राणांहूनही प्रिय असलेल्या, हरण झालेल्या भार्येचे स्मरण करताना, विशेषतः उगवलेला चंद्र पाहून.
4.27.32
आविवेश न तं निद्रा निशासु शयनं गतम्।
तत्समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतनम् ॥ ४.२७.३२ ॥
रात्री शय्येवर पडूनही त्याला झोप लागली नाही; त्या शोकातून उत्पन्न झालेल्या अश्रूंनी त्याची चेतना धूसर झाली होती.
4.27.33
तं शोचमानं काकुत्स्थं नित्यं शोकपरायणम्।
तुल्यदुःखोऽब्रवीद्भ्राता लक्ष्मणोऽनुनयं वचः ॥ ४.२७.३३ ॥
शोकात बुडालेल्या, सतत शोकपरायण अशा त्या काकुत्स्थाला, त्याच दुःखाचा भागीदार असलेला भाऊ लक्ष्मण समजावणारे शब्द बोलला.
4.27.34
अलं वीर व्यथां गत्वा न त्वं शोचितुमर्हसि।
शोचतो ह्यवसीदन्ति सर्वार्था विदितं हि ते ॥ ४.२७.३४ ॥
हे वीरा! आता व्यथेत पडून तू शोक करणे पुरे; शोक करणाऱ्याची सर्व कार्ये ढासळतात, हे तुला ठाऊकच आहे.
4.27.35
भवान् क्रियापरो लोके भवान् देवपरायणः।
आस्तिको धर्मशीलश्च व्यवसायी च राघव ॥ ४.२७.३५ ॥
तू जगात कर्मपरायण आहेस; देवपरायण आहेस. हे राघवा! तू आस्तिक, धर्मशील आणि दृढनिश्चयी आहेस.
4.27.36
न ह्यव्यवसितः शत्रुं राक्षसं तं विशेषतः।
समर्थस्त्वं रणे हन्तुं विक्रमे जिह्मकारिणम् ॥ ४.२७.३६ ॥
निश्चय नसलेला तो राक्षस शत्रू, विशेषतः, मारू शकत नाही. युद्धात पराक्रमाने त्या कपटी राक्षसाला मारण्यास तूच समर्थ आहेस.
4.27.37
समुन्मूलय शोकं त्वं व्यवसायं स्थिरीकुरु।
ततः सपरिवारं तं राक्षसं हन्तुमर्हसि ॥ ४.२७.३७ ॥
शोक मुळापासून उपटून टाका आणि आपला निश्चय दृढ करा; मग त्या राक्षसाला त्याच्या परिवारासह ठार मारणे तुम्हाला योग्य ठरेल.
4.27.38
पृथिवीमपि काकुत्स्थ ससागरवनाचलाम्।
परिवर्तयितुं शक्तः किं पुनस्तं हि रावणम् ॥ ४.२७.३८ ॥
हे काकुत्स्था, समुद्र, वने आणि पर्वतांसह ही पृथ्वीसुद्धा उलथवून टाकण्यास तुम्ही समर्थ आहात; मग त्या रावणाची गोष्टच काय?
4.27.39
शरत्कालं प्रतीक्षस्व प्रावृट्कालोऽयमागतः।
ततः सराष्ट्रं सगणं रावणं तं वधिष्यसि ॥ ४.२७.३९ ॥
शरद ऋतूची वाट पाहा; हा पावसाळा आला आहे. तेव्हा राज्य व सैन्यासह त्या रावणाचा तुम्ही वध कराल.
4.27.40
अहं तु खलु ते वीर्यं प्रसुप्तं प्रतिबोधये।
दीप्तैराहुतिभिः काले भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ ४.२७.४० ॥
मी तर तुमचा झोपलेला पराक्रम जागा करीन, जसा योग्य काळी प्रज्वलित आहुतींनी राखेने झाकलेला अग्नी चेतवला जातो.
4.27.41
लक्ष्मणस्य हि तद् वाक्यं प्रतिपूज्य हितं शुभम्।
राघवः सुहृदं स्निग्धमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४.२७.४१ ॥
लक्ष्मणाच्या त्या हितकारी आणि शुभ वचनाचा सन्मान करून राघव आपल्या स्नेही मित्राला हे वचन म्हणाला.
4.27.42
वाच्यं यदनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च।
सत्यविक्रमयुक्तेन तदुक्तं लक्ष्मण त्वया ॥ ४.२७.४२ ॥
हे लक्ष्मणा, अनुरक्त, स्नेही, हितकारी आणि खऱ्या पराक्रमाने युक्त माणसाने जे बोलायला हवे तेच तू बोललास.
4.27.43
एष शोकः परित्यक्तः सर्वकार्यावसादकः।
विक्रमेष्वप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयाम्यहम् ॥ ४.२७.४३ ॥
सर्व कार्ये शिथिल करणारा हा शोक त्यागला आहे. पराक्रमात अप्रतिहत तेजाला मी प्रोत्साहन देतो.
4.27.44
शरत्कालं प्रतीक्षिष्ये स्थितोऽस्मि वचने तव।
सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन् ॥ ४.२७.४४ ॥
शरद्ऋतूची मी प्रतीक्षा करीन. तुमच्या शब्दात स्थिर राहून, सुग्रीव आणि नद्यांची प्रसन्नता पाळत.
4.27.45
उपकारेण वीरस्तु प्रतिकारेण युज्यते।
अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः ॥ ४.२७.४५ ॥
वीर उपकाराचा प्रतिकार करूनच त्याच्याशी जोडला जातो. अकृतज्ञ आणि ज्याचा प्रतिकार झाला नाही तो सत्त्ववंतांचे मन दुखावतो.
4.27.46
तदेव युक्तं प्रणिधाय लक्ष्मणः
कृताञ्जलिस्तत् प्रतिपूज्य भाषितम्।
उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं
प्रदर्शयन् दर्शनमात्मनः शुभम् ॥ ४.२७.४६ ॥
लक्ष्मणाने तेच योग्य मानून, हात जोडून ते भाषण आदराने स्वीकारले, आणि आपले शुभ रूप दाखवत, स्वभावतःच सुंदर दर्शन असलेल्या रामाला म्हटले.
4.27.47
यथोक्तमेतत् तव सर्वमीप्सितं
नरेन्द्र कर्ता नचिरात् तु वानरः।
शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान्
जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः ॥ ४.२७.४७ ॥
हे नरेंद्रा, तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे तुमची सर्व इच्छा तो वानर लवकरच पूर्ण करील. शरद्ऋतूची प्रतीक्षा करा, शत्रुनिग्रहात स्थिर असलेले तुम्ही हा पाऊस सहन करा.
4.27.48
नियम्य कोपं परिपाल्यतां शरत्
क्षमस्व मासांश्चतुरो मया सह।
वसाचलेऽस्मिन् मृगराजसेविते
संवर्तयन् शत्रुवधे समर्थः ॥ ४.२७.४८ ॥
क्रोध आवरून शरद्ऋतूची प्रतीक्षा करा. सिंहांनी सेवलेल्या या वासपर्वतावर माझ्यासोबत हे चार महिने सहन करा; शत्रुवधात समर्थ असूनही धीर धरा.