বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 4.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.38.1
प्रतिगृह्य च तत् सर्वमुपायनमुपाहृतम्।
वानरान् सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत् ॥ ४.३८.१ ॥
আনীত সেই সমস্ত উপহার গ্রহণ করে, সকল বানরকে সান্ত্বনা দিয়ে বিদায় দিলেন।
4.38.2
विसर्जयित्वा स हरीन् सहस्रान् कृतकर्मणः।
मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम् ॥ ४.३८.२ ॥
কর্ম সম্পন্নকারী সহস্র হরিকে বিদায় দিয়ে তিনি নিজেকে এবং মহাবল রাঘবকে কৃতার্থ মনে করলেন।
4.38.3
स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम्।
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं सम्प्रहर्षयन् ॥ ४.३८.३ ॥
ভীমবল ও সকল বানরশ্রেষ্ঠ সুগ্রীবকে আনন্দিত করে লক্ষ্মণ বিনীত বাক্য বললেন।
4.38.4
किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् ॥ ४.३८.४ ॥
হে সৌম্য! যদি তোমার ইচ্ছা হয়, তবে কিষ্কিন্ধ্যা থেকে বেরিয়ে এসো। লক্ষ্মণের সেই সুভাষিত বাক্য শুনে—
4.38.5
सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह।
एवं भवतु गच्छाम स्थेयं त्वच्छासने मया ॥ ४.३८.५ ॥
পরম আনন্দিত সুগ্রীব বললেন, "তাই হোক, চলো যাই। আমি তোমার আদেশেই থাকব।"
4.38.6
तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।
विसर्जयामास तदा ताराद्याश्चैव योषितः ॥ ४.३८.६ ॥
লক্ষ্মণকে এইরূপ বলে সুগ্রীব শুভলক্ষণ লক্ষ্মণকে এবং তারা প্রমুখ নারীদের তখন বিদায় দিলেন।
4.38.7
एहीत्युच्चैर्हरिवरान् सुग्रीवः समुदाहरत्।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरयः शीघ्रमाययुः ॥ ४.३८.७ ॥
"এসো" বলে সুগ্রীব উচ্চকণ্ঠে শ্রেষ্ঠ বানরদের ডাকলেন। তাঁর সেই বাক্য শুনে বানরেরা দ্রুত এসে উপস্থিত হল।
4.38.8
बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः।
तानुवाच ततः प्राप्तान् राजार्कसदृशप्रभः ॥ ४.३८.८ ॥
যে সকল বানর নারীদর্শনের যোগ্য ছিল, তারা সবাই করজোড়ে দাঁড়িয়ে ছিল। তখন সূর্য ও রাজার মতো দীপ্তিমান সুগ্রীব আগত তাদের বললেন।
4.38.9
उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः।
श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयः शीघ्रविक्रमाः ॥ ४.३८.९ ॥
"হে বানরগণ, আমার শিবিকা শীঘ্র নিয়ে এসো।" তাঁর সেই বাক্য শুনে দ্রুতবিক্রম বানরেরা।
4.38.10
समुपस्थापयामासुः शिबिकां प्रियदर्शनाम्।
तामुपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः ॥ ४.३८.१० ॥
তারা দেখতে প্রিয় সেই শিবিকাটি কাছে এনে উপস্থিত করল। আনীত সেই শিবিকা দেখে বানররাজ।
4.38.11
लक्ष्मणारुह्यतां शीघ्रमिति सौमित्रिमब्रवीत्।
इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवः सूर्यसंनिभम् ॥ ४.३८.११ ॥
"লক্ষ্মণ, শীঘ্র আরোহণ করুন।" সৌমিত্রিকে এভাবে বলে সুগ্রীব সূর্যের মতো সোনার যানে।
4.38.12
बहुभिर्हरिभिर्युक्तमारुरोह सलक्ष्मणः।
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥ ४.३८.१२ ॥
বহু বানর যুক্ত সেই যানে লক্ষ্মণের সঙ্গে আরোহণ করলেন। মাথার উপর সাদা ছাতা ধরা হচ্ছিল।
4.38.13
शुक्लैश्च वालव्यजनैर्धूयमानैः समन्ततः।
शंखभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिनन्दितः ॥ ४.३८.१३ ॥
চারদিকে দোলানো সাদা চামর, শঙ্খ ও ভেরির ধ্বনি, এবং বন্দিদের দ্বারা অভিনন্দিত হয়ে।
4.38.14
निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम्।
स वानरशतैस्तीक्ष्णैर्बहुभिः शस्त्रपाणिभिः ॥ ४.३८.१४ ॥
সুগ্রীব সর্বোত্তম রাজলক্ষ্মী লাভ করে যাত্রা করলেন; হাতে অস্ত্রধারী শত শত তীক্ষ্ণ বানরের সঙ্গে।
4.38.15
परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः।
स तं देशमनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम् ॥ ४.३८.१५ ॥
পরিবেষ্টিত হয়ে তিনি সেখানে গেলেন যেখানে রাম অবস্থান করছিলেন; রামের দ্বারা সেবিত সেই শ্রেষ্ঠ স্থানে পৌঁছে।
4.38.16
अवातरन्महातेजाः शिबिकायाः सलक्ष्मणः।
आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटोऽभवत् ॥ ४.३८.१६ ॥
মহাতেজা সুগ্রীব লক্ষ্মণের সঙ্গে শিবিকা থেকে নামলেন; তারপর রামের কাছে এসে করজোড়ে দাঁড়ালেন।
4.38.17
कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन् वानराश्चाभवंस्तथा।
तटाकमिव तं दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम् ॥ ४.३८.१७ ॥
তিনি করজোড়ে দাঁড়ালে বানররাও তেমনই হলো; রাম তাঁকে পুকুরের মুদ্রিত পদ্মের মতো দেখলেন।
4.38.18
वानराणां महत् सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमानभूत्।
पादयोः पतितं मूर्ध्ना तमुत्थाप्य हरीश्वरम् ॥ ४.३८.१८ ॥
বানরদের বিশাল সেনা সুগ্রীবকে দেখে আনন্দিত হলো; মাথা দিয়ে পায়ে পতিত সেই বানররাজকে রাম তুলে ধরলেন।
4.38.19
प्रेम्णा च बहुमानाच्च राघवः परिषस्वजे।
परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततोऽब्रवीत् ॥ ४.३८.१९ ॥
প্রেম ও গভীর সম্মানে রাঘব তাকে আলিঙ্গন করলেন। ধর্মাত্মা আলিঙ্গন করে তারপর বললেন, "বসো।"
4.38.20
निषण्णं तं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामोऽब्रवीत् ततः।
धर्ममर्थं च कामं च काले यस्तु निषेवते ॥ ४.३८.२० ॥
তাকে মাটিতে বসে থাকতে দেখে রাম তখন বললেন, "যে যথাসময়ে ধর্ম, অর্থ ও কামের সেবা করে—"
4.38.21
विभज्य सततं वीर स राजा हरिसत्तम।
हित्वा धर्मं तथार्थं च कामं यस्तु निषेवते ॥ ४.३८.२१ ॥
হে বীর, বানরশ্রেষ্ঠ, যে রাজা এগুলিকে বিভক্ত করে সর্বদা চলেন, ধর্ম ও অর্থ ত্যাগ করে কেবল কামের সেবা করেন—
4.38.22
स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते।
अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां संग्रहे रतः ॥ ४.३८.२२ ॥
গাছের মগডালে ঘুমন্ত মানুষ পড়ে গিয়ে যেমন জাগে, তেমনি সে। যে শত্রু বধে নিযুক্ত এবং মিত্র সংগ্রহে আনন্দিত—
4.38.23
त्रिवर्गफलभोक्ता च राजा धर्मेण युज्यते।
उद्योगसमयस्त्वेष प्राप्तः शत्रुनिषूदन ॥ ४.३८.२३ ॥
ত্রিবর্গের ফল ভোগকারী রাজা ধর্মের সঙ্গে যুক্ত হন। হে শত্রুনিধনকারী, এই উদ্যোগের সময় এসেছে।
4.38.24
संचिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिः सह मन्त्रिभिः।
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत् ॥ ४.३८.२४ ॥
হে পিঙ্গলদের প্রভু, বানর ও মন্ত্রীদের সঙ্গে মিলে এই বিষয়ে ভালোভাবে চিন্তা করা হোক। এভাবে বলা হলে সুগ্রীব রামকে এই কথা বললেন।
4.38.25
प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम्।
त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनः प्राप्तमिदं मया ॥ ४.३८.२५ ॥
হে মহাবাহু, যা লুপ্ত হয়েছিল — শ্রী, কীর্তি ও বানরদের শাশ্বত রাজ্য — আপনার কৃপায় আমি তা পুনরায় লাভ করেছি।
4.38.26
तव देव प्रसादाच्च भ्रातुश्च जयतां वर।
कृतं न प्रतिकुर्याद् यः पुरुषाणां हि दूषकः ॥ ४.३८.२६ ॥
হে দেব, হে বিজয়ীশ্রেষ্ঠ, আপনার ও ভ্রাতার অনুগ্রহের প্রতিদান যে দেয় না, সে মানুষের মধ্যে নিশ্চয়ই নিন্দিত।
4.38.27
एते वानरमुख्याश्च शतशः शत्रुसूदन।
प्राप्ताश्चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् ॥ ४.३८.२७ ॥
হে শত্রুসূদন, এই বানরপ্রধানগণ শত শত সংখ্যায় এসেছেন; পৃথিবীর সমস্ত বানরদের বলশালী হয়ে সঙ্গে নিয়ে এসেছেন।
4.38.28
ऋक्षाश्च वानराः शूरा गोलाङ्गूलाश्च राघव।
कान्तारवनदुर्गाणामभिज्ञा घोरदर्शनाः ॥ ४.३८.२८ ॥
হে রাঘব, ভল্লুক, বানর ও শূর গোলাঙ্গূলরাও এসেছেন; ঘন বন ও দুর্গম স্থান তাঁরা ভালো জানেন, দেখতে ভয়ংকর।
4.38.29
देवगन्धर्वपुत्राश्च वानराः कामरूपिणः।
स्वैः स्वैः परिवृताः सैन्यैर्वर्तन्ते पथि राघव ॥ ४.३८.२९ ॥
হে রাঘব, দেবতা ও গন্ধর্বদের পুত্র এবং ইচ্ছামতো রূপ ধারণকারী বানরগণ নিজ নিজ সেনাদলে বেষ্টিত হয়ে পথে এগিয়ে আসছেন।
4.38.30
शतैः शतसहस्रैश्च वर्तन्ते कोटिभिस्तथा।
अयुतैश्चावृता वीर शङ्कुभिश्च परंतप ॥ ४.३८.३० ॥
হে পরন্তপ, শত, শত সহস্র, কোটি, অযুত ও শঙ্কু সংখ্যার সেনায় তাঁরা পরিবৃত রয়েছেন।
4.38.31
अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्त्यैश्च वानराः।
समुद्राश्च परार्धाश्च हरयो हरियूथपाः ॥ ४.३८.३१ ॥
অর্বুদ, শত অর্বুদ, মধ্যম ও অন্ত্য শ্রেণীর বানরগণ; সমুদ্রসম পরার্ধ সংখ্যক বানরগণ এবং বানরযূথপতিরাও।
4.38.32
आगमिष्यन्ति ते राजन् महेन्द्रसमविक्रमाः।
मेघपर्वतसंकाशा मेरुविन्ध्यकृतालयाः ॥ ४.३८.३२ ॥
হে রাজন, ইন্দ্রের সমান বিক্রমী তারা আসবে; মেঘ ও পর্বতের মতো, মেরু ও বিন্ধ্যে যাদের বাসস্থান।
4.38.33
ते त्वामभिगमिष्यन्ति राक्षसं योद्धुमाहवे।
निहत्य रावणं युद्धे ह्यानयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ ४.३८.३३ ॥
তারা তোমার কাছে আসবে, রণক্ষেত্রে রাক্ষসের সঙ্গে যুদ্ধ করতে; যুদ্ধে রাবণকে বধ করে তারা মৈথিলীকে ফিরিয়ে আনবে।
4.38.34
ततः समुद्योगमवेक्ष्य वीर्यवान्
हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः।
बभूव हर्षाद् वसुधाधिपात्मजः
प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः ॥ ४.३८.३४ ॥
তখন হরিশ্রেষ্ঠ সুগ্রীবের আদেশ-পালনকারী সেনাবাহিনীর প্রস্তুতি দেখে পরাক্রমী রাজপুত্র আনন্দে উদ্ভাসিত হলেন; তাঁর রূপ প্রস্ফুটিত নীলপদ্মের ন্যায় হল।