বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 4.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.49.1
अथाङ्गदस्तदा सर्वान् वानरानिदमब्रवीत्।
परिश्रान्तो महाप्राज्ञः समाश्वास्य शनैर्वचः ॥ ४.४९.१ ॥
তখন মহাপ্রাজ্ঞ অঙ্গদ ক্লান্ত থাকলেও ধীরে শ্বাস সামলে সমস্ত বানরদের এই কথা বললেন।
4.49.2
वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च।
दरी गिरिगुहाश्चैव विचिताः सर्वमन्ततः ॥ ४.४९.२ ॥
বন, পর্বত, নদী, দুর্গম ও ঘন স্থান, গুহা ও পর্বতকন্দর—সবই চারদিকে খোঁজা হয়েছে।
4.49.3
तत्र तत्र सहास्माभिर्जानकी न च दृश्यते।
तथा रक्षोऽपहर्ता च सीतायाश्चैव दुष्कृती ॥ ४.४९.३ ॥
আমরা সবাই মিলে জায়গায় জায়গায় খুঁজেও জানকীকে দেখা যাচ্ছে না; সীতাকে হরণকারী সেই দুষ্কৃতী রাক্ষসকেও পাওয়া যাচ্ছে না।
4.49.4
कालश्च नो महान् यातः सुग्रीवश्चोग्रशासनः।
तस्माद् भवन्तः सहिता विचिन्वन्तु समन्ततः ॥ ४.४९.४ ॥
আমাদের অনেক সময় চলে গেছে, আর কঠোর আদেশদাতা সুগ্রীবও আছেন। অতএব আপনারা সবাই মিলে চারদিকে খুঁজুন।
4.49.5
विहाय तन्द्रीं शोकं च निद्रां चैव समुत्थिताम्।
विचिनुध्वं तथा सीतां पश्यामो जनकात्मजाम् ॥ ४.४९.५ ॥
তন্দ্রা, শোক এবং জেগে ওঠা ঘুম ত্যাগ করে খুঁজুন; জনকতনয়া সীতাকে আমরা যেন দেখতে পাই।
4.49.6
अनिर्वेदं च दाक्ष्यं च मनसश्चापराजयम्।
कार्यसिद्धिकराण्याहुस्तस्मादेतद् ब्रवीम्यहम् ॥ ४.४९.६ ॥
হতাশ না হওয়া, দক্ষতা ও মনের অপরাজেয় দৃঢ়তা—এগুলিই কাজ সিদ্ধ করে বলে কথিত; তাই আমি এ কথা বলছি।
4.49.7
अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः।
खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनमेव विचिन्वताम् ॥ ४.४९.७ ॥
এখনও এই দুর্গম বন বনবাসীরা অনুসন্ধান করুক। ক্লান্তি ত্যাগ করে আবার সমগ্র বনই অনুসন্ধান করো।
4.49.8
अवश्यं कुर्वतां तस्य दृश्यते कर्मणः फलम्।
परं निर्वेदमागम्य नहि नोन्मीलनं क्षमम् ॥ ४.४९.८ ॥
কর্ম করলে তার ফল অবশ্যই দেখা যায়। কিন্তু হতাশায় পড়া উচিত নয়, কারণ তাতে চোখ খোলে না।
4.49.9
सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्णदण्डश्च वानराः।
भेतव्यं तस्य सततं रामस्य च महात्मनः ॥ ४.४९.९ ॥
সুগ্রীব ক্রোধী রাজা, তার দণ্ড তীক্ষ্ণ, হে বানরগণ। তাকে সর্বদা ভয় করা উচিত; মহাত্মা রামকেও ভয় করা উচিত।
4.49.10
हितार्थमेतदुक्तं वः क्रियतां यदि रोचते।
उच्यतां हि क्षमं यत् तत् सर्वेषामेव वानराः ॥ ४.४९.१० ॥
তোমাদের হিতের জন্যই এটি বলা হলো। পছন্দ হলে করো। হে বানরগণ, যা সকলের জন্য উপযুক্ত তাই বলা হোক।
4.49.11
अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा वचनं गन्धमादनः।
उवाच व्यक्तया वाचा पिपासाश्रमखिन्नया ॥ ४.४९.११ ॥
অঙ্গদের বাক্য শুনে গন্ধমাদন পিপাসা ও ক্লান্তিতে ক্লিষ্ট স্পষ্ট কণ্ঠে বললেন।
4.49.12
सदृशं खलु वो वाक्यमङ्गदो यदुवाच ह।
हितं चैवानुकूलं च क्रियतामस्य भाषितम् ॥ ४.४९.१२ ॥
অঙ্গদ যা বললেন তা তোমাদের জন্য নিশ্চয়ই উপযুক্ত। তাঁর কথা হিতকর ও অনুকূল; তা-ই করো।
4.49.13
पुनर्मार्गामहे शैलान् कन्दरांश्च शिलांस्तथा।
काननानि च शून्यानि गिरिप्रस्रवणानि च ॥ ४.४९.१३ ॥
আবার আমরা পর্বত, গুহা, শিলা, জনশূন্য বন এবং পর্বতের ঝরনাগুলি অনুসন্ধান করি।
4.49.14
यथोद्दिष्टानि सर्वाणि सुग्रीवेण महात्मना।
विचिन्वन्तु वनं सर्वे गिरिदुर्गाणि संगताः ॥ ४.४९.१४ ॥
মহাত্মা সুগ্রীব যেমন নির্দেশ করেছেন সেই সমস্ত স্থানে, বনে ও পর্বতের দুর্গম স্থানে তোমরা সবাই মিলে অনুসন্ধান করো।
4.49.15
ततः समुत्थाय पुनर्वानरास्ते महाबलाः।
विन्ध्यकाननसंकीर्णां विचेरुर्दक्षिणां दिशम् ॥ ४.४९.१५ ॥
তারপর সেই মহাবলী বানরেরা আবার উঠে বিন্ধ্যের বনে পূর্ণ দক্ষিণ দিকে বিচরণ করতে লাগল।
4.49.16
ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमद्रजतपर्वतम्।
शृङ्गवन्तं दरीवन्तमधिरुह्य च वानराः ॥ ४.४९.१६ ॥
সেই বানরেরা শরৎকালের মেঘের মতো, শিখর ও গুহায় পূর্ণ শোভমান রজতপর্বতে আরোহণ করল।
4.49.17
तत्र लोध्रवनं रम्यं सप्तपर्णवनानि च।
विचिन्वन्तो हरिवराः सीतादर्शनकांक्षिणः ॥ ४.४९.१७ ॥
সেখানে লোধ্র গাছের রমণীয় বন ও সপ্তপর্ণ গাছের বন ছিল; সীতাকে দেখার আকাঙ্ক্ষায় শ্রেষ্ঠ বানরেরা অনুসন্ধান করল।
4.49.18
तस्याग्रमधिरूढास्ते श्रान्ता विपुलविक्रमाः।
न पश्यन्ति स्म वैदेहीं रामस्य महिषीं प्रियाम् ॥ ४.४९.१८ ॥
তার শিখরে আরোহণ করে ক্লান্ত, মহাবিক্রমী বানরেরা রামের প্রিয় মহিষী বৈদেহীকে দেখতে পেল না।
4.49.19
ते तु दृष्टिगतं दृष्ट्वा तं शैलं बहुकन्दरम्।
अध्यारोहन्त हरयो वीक्षमाणाः समन्ततः ॥ ४.४९.१९ ॥
দৃষ্টিগোচর সেই বহু গুহাযুক্ত পর্বত দেখে, চারদিকে তাকাতে তাকাতে বানরেরা তার উপরে উঠল।
4.49.20
अवरुह्य ततो भूमिं श्रान्ता विगतचेतसः।
स्थिता मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ४.४९.२० ॥
তারপর ভূমিতে নেমে, ক্লান্ত ও হতোদ্যম হয়ে তারা সেখানে ক্ষণকাল একটি গাছের গোড়া আশ্রয় করে দাঁড়িয়ে রইল।
4.49.21
ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किंचिद्भग्नपरिश्रमाः।
पुनरेवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम् ॥ ४.४९.२१ ॥
তারা মুহূর্তের মধ্যে কিছুটা আশ্বস্ত হয়ে, ক্লান্তি কিছুটা কেটে গেলে, দক্ষিণ দিকের সমগ্র অঞ্চল খুঁজতে আবার উদ্যত হল।
4.49.22
हनुमत्प्रमुखास्तावत् प्रस्थिताः प्लवगर्षभाः।
विन्ध्यमेवादितः कृत्वा विचेरुश्च समन्ततः ॥ ४.४९.२२ ॥
হনুমান যাদের প্রধান, সেই শ্রেষ্ঠ বানরেরা যাত্রা শুরু করল; বিন্ধ্য পর্বতকেই আরম্ভস্থল করে তারা চারদিকে বিচরণ করল।