वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.54.1
तथा ब्रुवति तारे तु ताराधिपतिवर्चसि।
अथ मेने हृतं राज्यं हनूमानङ्गदेन तत् ॥ ४.५४.१ ॥
तारा असे बोलत असताना, चंद्रासारख्या तेजस्वी तारेच्या बोलण्यावरून हनुमानाला वाटले की अंगदाने ते राज्य हिरावून घेतले आहे.
4.54.2
बुद्ध्या ह्यष्टाङ्गया युक्तं चतुर्बलसमन्वितम्।
चतुर्दशगुणं मेने हनूमान् वालिनः सुतम् ॥ ४.५४.२ ॥
अष्टांग बुद्धी आणि चतुर्बलांनी युक्त अशा वालीच्या पुत्राला हनुमानाने चौदापट श्रेष्ठ मानले.
4.54.3
आपूर्यमाणं शश्वच्च तेजोबलपराक्रमैः।
शशिनं शुक्लपक्षादौ वर्धमानमिव श्रिया ॥ ४.५४.३ ॥
शुक्ल पक्षाच्या आरंभी चंद्र शोभेने वाढतो तसा, तेज, बल आणि पराक्रमाने सतत परिपूर्ण होत वाढणारा.
4.54.4
बृहस्पतिसमं बुद्ध्या विक्रमे सदृशं पितुः।
शुश्रूषमाणं तारस्य शुक्रस्येव पुरंदरम् ॥ ४.५४.४ ॥
बुद्धीने बृहस्पतीसमान, पराक्रमात पित्यासारखा, शुक्र इंद्राची सेवा करतो तसा ताराची सेवा करणारा.
4.54.5
भर्तुरर्थे परिश्रान्तं सर्वशास्त्रविशारदः।
अभिसंधातुमारेभे हनूमानङ्गदं ततः ॥ ४.५४.५ ॥
स्वामींच्या कार्यासाठी थकलेल्या अंगदाला सर्वशास्त्रनिपुण हनुमानाने तेव्हा आपल्या बाजूने वळवण्यास सुरुवात केली.
4.54.6
स चतुर्णामुपायानां तृतीयमुपवर्णयन्।
भेदयामास तान् सर्वान् वानरान् वाक्यसम्पदा ॥ ४.५४.६ ॥
चार उपायांपैकी तिसरा भेदोपाय वर्णन करत, वाक्यसंपदेने त्याने त्या सर्व वानरांत फूट पाडली.
4.54.7
तेषु सर्वेषु भिन्नेषु ततोऽभीषयदङ्गदम्।
भीषणैर्विविधैर्वाक्यैः कोपोपायसमन्वितैः ॥ ४.५४.७ ॥
ते सर्व भिन्न झाल्यावर त्याने क्रोध आणि उपायांनी युक्त अशा भयंकर आणि विविध शब्दांनी अङ्गदाला भीती घातली.
4.54.8
त्वं समर्थतरः पित्रा युद्धे तारेय वै ध्रुवम्।
दृढं धारयितुं शक्तः कपिराज्यं यथा पिता ॥ ४.५४.८ ॥
हे ताराचा पुत्रा! युद्धात तू निश्चितच तुझ्या पित्यापेक्षा अधिक समर्थ आहेस; पित्याप्रमाणेच वानरराज्य दृढपणे धारण करण्यास तू सक्षम आहेस.
4.54.9
नित्यमस्थिरचित्ता हि कपयो हरिपुंगव।
नाज्ञाप्यं विषहिष्यन्ति पुत्रदारं विना त्वया ॥ ४.५४.९ ॥
हे हरिश्रेष्ठा! वानर नेहमीच चंचल मनाचे असतात; तुझ्याशिवाय, पुत्र आणि पत्नी वगळता, ते तुझी आज्ञा सहन करणार नाहीत.
4.54.10
त्वां नैते ह्यनुरञ्जेयुः प्रत्यक्षं प्रवदामि ते।
यथायं जाम्बवान् नीलः सुहोत्रश्च महाकपिः ॥ ४.५४.१० ॥
हे तुझ्याशी अनुरक्त राहणार नाहीत; तुला उघडपणे सांगतो — जसे हा जांबवान, नील आणि महाकपी सुहोत्र.
4.54.11
नह्यहं ते इमे सर्वे सामदानादिभिर्गुणैः।
दण्डेन न त्वया शक्याः सुग्रीवादपकर्षितुम् ॥ ४.५४.११ ॥
यांना सर्वांना साम, दान इत्यादी गुणांनी किंवा दंडाने तू सुग्रीवापासून दूर नेऊ शकत नाहीस.
4.54.12
विगृह्यासनमप्याहुर्दुर्बलेन बलीयसा।
आत्मरक्षाकरस्तस्मान्न विगृह्णीत दुर्बलः ॥ ४.५४.१२ ॥
बलवानाशी विरोध केल्यास आसनही गमवावे लागते असे म्हणतात; म्हणून आत्मरक्षण इच्छिणाऱ्या दुर्बलाने विरोध करू नये.
4.54.13
यां चेमां मन्यसे धात्रीमेतद् बिलमिति श्रुतम्।
एतल्लक्ष्मणबाणानामीषत् कार्यं विदारणम् ॥ ४.५४.१३ ॥
ही भूमी तुला बीळ वाटते, असे ऐकले आहे; ती लक्ष्मणाच्या बाणांनी थोडीशीच फोडावी लागेल.
4.54.14
स्वल्पं हि कृतमिन्द्रेण क्षिपता ह्यशनिं पुरा।
लक्ष्मणो निशितैर्बाणैर्भिन्द्यात् पत्रपुटं यथा ॥ ४.५४.१४ ॥
पूर्वी इंद्राने वज्र फेकून फारसे थोडेच केले होते; लक्ष्मण तीक्ष्ण बाणांनी ते पानाच्या द्रोणाप्रमाणे फोडील.
4.54.15
लक्ष्मणस्य च नाराचा बहवः सन्ति तद्विधाः।
वज्राशनिसमस्पर्शा गिरीणामपि दारकाः ॥ ४.५४.१५ ॥
लक्ष्मणाजवळ वज्र आणि विजेसारखा स्पर्श असलेले असे अनेक नाराच आहेत; ते पर्वतांनाही फोडतात.
4.54.16
अवस्थानं यदैव त्वमासिष्यसि परंतप।
तदैव हरयः सर्वे त्यक्ष्यन्ति कृतनिश्चयाः ॥ ४.५४.१६ ॥
हे शत्रुतापना! तू येथे राहशील तेव्हाच निश्चय केलेले सर्व वानर तुला सोडून जातील.
4.54.17
स्मरन्तः पुत्रदाराणां नित्योद्विग्ना बुभुक्षिताः।
खेदिता दुःखशय्याभिस्त्वां करिष्यन्ति पृष्ठतः ॥ ४.५४.१७ ॥
पुत्र आणि पत्नींची आठवण काढत, सदा व्याकूळ, भुकेले आणि दुःखाच्या शय्यांनी खचलेले ते तुला मागे सोडतील.
4.54.18
स त्वं हीनः सुहृद्भिश्च हितकामैश्च बन्धुभिः।
तृणादपि भृशोद्विग्नः स्पन्दमानाद् भविष्यसि ॥ ४.५४.१८ ॥
सुहृदांनी आणि हितचिंतक नातेवाइकांनी सोडलेला तू, गवताच्या काडीलाही आणि कंपित होणाऱ्या वस्तूलाही अत्यंत भिणारा होशील.
4.54.19
न च जातु न हिंस्युस्त्वां घोरा लक्ष्मणसायकाः।
अपवृत्तं जिघांसन्तो महावेगा दुरासदाः ॥ ४.५४.१९ ॥
पळून गेलास तरीही लक्ष्मणाचे भयंकर बाण तुला कधीही सोडणार नाहीत; ते महावेगवान आणि अनिवार्य आहेत, आणि पाठ फिरवून पळणाऱ्यालाही मारण्यास उत्सुक असतात.
4.54.20
अस्माभिस्तु गतं सार्धं विनीतवदुपस्थितम्।
आनुपूर्व्यात्तु सुग्रीवो राज्ये त्वां स्थापयिष्यति ॥ ४.५४.२० ॥
आम्ही तुला विनम्रपणे त्याच्याकडे नेऊ; मग सुग्रीव यथाक्रम तुला राज्यात पुन्हा स्थापित करील.
4.54.21
धर्मराजः पितृव्यस्ते प्रीतिकामो दृढव्रतः।
शुचिः सत्यप्रतिज्ञश्च स त्वां जातु न नाशयेत् ॥ ४.५४.२१ ॥
तुझा काका धर्मराज प्रेम इच्छिणारा, दृढव्रती, शुद्ध आणि सत्यप्रतिज्ञ आहे; तो तुला कधीही नष्ट करणार नाही.
4.54.22
प्रियकामश्च ते मातुस्तदर्थं चास्य जीवितम्।
तस्यापत्यं च नास्त्यन्यत् तस्मादङ्गद गम्यताम् ॥ ४.५४.२२ ॥
तो तुझ्या आईचेही हित इच्छितो; तिच्यासाठीच त्याचे जीवन आहे; त्याला दुसरे अपत्य नाही. म्हणून हे अंगदा, चल.