वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.58.1
इत्युक्तः करुणं वाक्यं वानरैस्त्यक्तजीवितैः।
सबाष्पो वानरान् गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः ॥ ४.५८.१ ॥
जीवितआशा सोडलेल्या वानरांनी करुणेने असे म्हटल्यावर, अश्रूंनी भरलेला, महान स्वर असलेला तो गिधाड वानरांना म्हणाला.
4.58.2
यवीयान् स मम भ्राता जटायुर्नाम वानराः।
यमाख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा ॥ ४.५८.२ ॥
हे वानरांनो, तुम्ही ज्याबद्दल सांगितलात तो माझा धाकटा भाऊ जटायू आहे; युद्धात बलवान रावणाने त्याला ठार मारले.
4.58.3
वृद्धभावादपक्षत्वाच्छृण्वंस्तदपि मर्षये।
नहि मे शक्तिरस्त्यद्य भ्रातुर्वैरविमोक्षणे ॥ ४.५८.३ ॥
वृद्धापकाळ आणि पंख नसल्यामुळे हे सर्व ऐकूनही मी सहन करतो आहे; आज भावाच्या वैराचा सूड घेण्याची शक्ती माझ्यात नाही.
4.58.4
पुरा वृत्रवधे वृत्ते स चाहं च जयैषिणौ।
आदित्यमुपयातौ स्वो ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ॥ ४.५८.४ ॥
पूर्वी वृत्रवध झाला तेव्हा तो आणि मी विजयाची इच्छा धरून, किरणमाळा घातलेल्या तेजस्वी सूर्याकडे उडालो.
4.58.5
आवृत्याकाशमार्गेण जवेन स्वर्गतौ भृशम्।
मध्यं प्राप्ते तु सूर्ये तु जटायुरवसीदति ॥ ४.५८.५ ॥
आकाशमार्ग झाकत वेगाने आम्ही दोघे खूप वर गेलो; पण सूर्य मध्यान्हाला आल्यावर जटायू थकू लागला.
4.58.6
तमहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्यरश्मिभिरर्दितम्।
पक्षाभ्यां छादयामास स्नेहात् परमविह्वलम् ॥ ४.५८.६ ॥
सूर्यकिरणांनी पीडित आणि अत्यंत व्याकुळ झालेल्या त्या भावाला पाहून मी स्नेहाने माझ्या दोन पंखांनी त्याला झाकले.
4.58.7
निर्दग्धपत्रः पतितो विन्ध्येऽहं वानरर्षभाः।
अहमस्मिन् वसन् भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये ॥ ४.५८.७ ॥
हे वानरश्रेष्ठहो! पंख जळून मी विंध्य पर्वतावर पडलो आहे. येथे राहिल्यामुळे मला माझ्या भावाची बातमी कळत नाही.
4.58.8
जटायुषस्त्वेवमुक्तो भ्रात्रा सम्पातिना तदा।
युवराजो महाप्रज्ञः प्रत्युवाचाङ्गदस्तदा ॥ ४.५८.८ ॥
जटायूचा भाऊ संपाती असे बोलल्यावर, महाप्रज्ञ युवराज अंगद तेव्हा उत्तरला.
4.58.9
जटायुषो यदि भ्राता श्रुतं ते गदितं मया।
आख्याहि यदि जानासि निलयं तस्य रक्षसः ॥ ४.५८.९ ॥
जटायूच्या भावा, मी सांगितलेले जर तुम्ही ऐकले असेल, आणि त्या राक्षसाचे निवासस्थान तुम्हाला माहीत असेल तर सांगा.
4.58.10
अदीर्घदर्शिनं तं वै रावणं राक्षसाधमम्।
अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः ॥ ४.५८.१० ॥
त्या अदूरदर्शी राक्षसाधम रावणाबद्दल, तो जवळ असो वा दूर, जर तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला सांगा.
4.58.11
ततोऽब्रवीन्महातेजा भ्राता ज्येष्ठो जटायुषः।
आत्मानुरूपं वचनं वानरान् सम्प्रहर्षयन् ॥ ४.५८.११ ॥
तेव्हा महातेजस्वी जटायूचा ज्येष्ठ भाऊ आपल्याला शोभतील असे शब्द बोलून वानरांना अत्यंत हर्षित करत म्हणाला.
4.58.12
निर्दग्धपक्षो गृध्रोऽहं गतवीर्यः प्लवङ्गमाः।
वाङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यमुत्तमम् ॥ ४.५८.१२ ॥
हे वानरांनो! पंख जळलेला आणि सामर्थ्य गमावलेला गिधाड मी आहे; तरीही केवळ शब्दांनी रामाला उत्तम साहाय्य करीन.
4.58.13
जानामि वारुणाँल्लोकान् विष्णोस्त्रैविक्रमानपि।
देवासुरविमर्दांश्च ह्यमृतस्य विमन्थनम् ॥ ४.५८.१३ ॥
मी वरुणाचे लोक, विष्णूची तीन पावले, देव-असुरांचे संघर्ष आणि अमृतमंथन हे सर्व जाणतो.
4.58.14
रामस्य यदिदं कार्यं कर्तव्यं प्रथमं मया।
जरया च हृतं तेजः प्राणाश्च शिथिला मम ॥ ४.५८.१४ ॥
रामाचे हे कार्य मीच प्रथम करायला हवे होते; पण वार्धक्याने माझे तेज हरण केले असून माझे प्राणही शिथिल झाले आहेत.
4.58.15
तरुणी रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना ॥ ४.५८.१५ ॥
रूपसंपन्न, सर्व अलंकारांनी सजलेली एक तरुणी दुरात्मा रावणाकडून हरण केली जात असताना मी पाहिली.
4.58.16
क्रोशन्ती रामरामेति लक्ष्मणेति च भामिनी।
भूषणान्यपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती ॥ ४.५८.१६ ॥
ती सुंदरी 'राम राम!' आणि 'लक्ष्मणा!' असे ओरडत होती, अलंकार फेकत होती आणि अंग हलवत होती.
4.58.17
सूर्यप्रभेव शैलाग्रे तस्याः कौशेयमुत्तमम्।
असिते राक्षसे भाति यथा वा तडिदम्बुदे ॥ ४.५८.१७ ॥
तिचे उत्तम रेशमी वस्त्र पर्वतशिखरावरील सूर्यप्रभेसारखे, त्या काळ्या राक्षसावर मेघातील विजेसारखे चमकत होते.
4.58.18
तां तु सीतामहं मन्ये रामस्य परिकीर्तनात्।
श्रूयतां मे कथयतो निलयं तस्य रक्षसः ॥ ४.५८.१८ ॥
ती रामाचे नाव वारंवार घेत होती म्हणून मी तिला सीता मानतो. आता त्या राक्षसाचे निवासस्थान मी सांगतो ते ऐका.
4.58.19
पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च।
अध्यास्ते नगरीं लङ्कां रावणो नाम राक्षसः ॥ ४.५८.१९ ॥
विश्रवसाचा पुत्र, साक्षात वैश्रवणाचा (कुबेराचा) भाऊ, रावण नावाचा राक्षस लंका नगरीत राहतो.
4.58.20
इतो द्वीपे समुद्रस्य सम्पूर्णे शतयोजने।
तस्मिँल्लङ्का पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ ४.५८.२० ॥
समुद्राच्या येथून, शंभर योजने विस्ताराच्या बेटावर विश्वकर्म्याने निर्मिलेली रमणीय लंका नगरी आहे.
4.58.21
जाम्बूनदमयैर्द्वारैश्चित्रैः काञ्चनवेदिकैः।
प्रासादैर्हेमवर्णैश्च महद्भिः सुसमाकृता ॥ ४.५८.२१ ॥
जांबूनद सोन्याची दारे, सोन्याचे ओटे आणि सुवर्णवर्ण महालांनी ती सुंदर सजलेली आहे.
4.58.22
प्राकारेणार्कवर्णेन महता च समन्विता।
तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी ॥ ४.५८.२२ ॥
सूर्यवर्ण अशा विशाल प्राकाराने ती वेढलेली आहे. तिथे दीन झालेली वैदेही रेशमी वस्त्रे नेसून राहते.
4.58.23
रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता।
जनकस्यात्मजां राज्ञस्तस्यां द्रक्ष्यथ मैथिलीम् ॥ ४.५८.२३ ॥
रावणाच्या अंतःपुरात, राक्षसींनी वेढून नीट राखलेली जनक राजाची कन्या मैथिली तुम्हाला तिथे दिसेल.
4.58.24
लङ्कायामथ गुप्तायां सागरेण समन्ततः।
सम्प्राप्य सागरस्यान्तं सम्पूर्णं शतयोजनम् ॥ ४.५८.२४ ॥
लंका चोहोबाजूंनी समुद्राने संरक्षित आहे. शंभर योजने पसरलेल्या त्या समुद्राच्या पलीकडे पोहोचून (तो ओलांडायचा आहे).
4.58.25
आसाद्य दक्षिणं तीरं ततो द्रक्ष्यथ रावणम्।
तत्रैव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वं प्लवङ्गमाः ॥ ४.५८.२५ ॥
दक्षिण किनाऱ्यावर पोहोचल्यावर तेथे तुम्हाला रावण दिसेल. तेथेच त्वरेने, हे वानरांनो, आपला पराक्रम दाखवा.
4.58.26
ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ।
आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां ये चान्ये धान्यजीविनः ॥ ४.५८.२६ ॥
ज्ञानाने मी पाहतो; पाहून तुम्ही परत याल. पहिला मार्ग कुलिंगांचा आहे, आणि धान्य खाणाऱ्या इतरांचाही.
4.58.27
द्वितीयो बलिभोजानां ये च वृक्षफलाशनाः।
भासास्तृतीयं गच्छन्ति क्रौञ्चाश्च कुररैः सह ॥ ४.५८.२७ ॥
दुसरा बलिभोजींचा, आणि झाडांची फळे खाणाऱ्यांचा. तिसऱ्या मार्गाने भास पक्षी जातात, क्रौंच कुररांसह जातात.
4.58.28
श्येनाश्चतुर्थं गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पञ्चमम्।
बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनाम् ॥ ४.५८.२८ ॥
ससाणे चौथ्या मार्गाने जातात; गिधाडे पाचव्या मार्गाने जातात. बल-वीर्याने युक्त, रूप-यौवनाने संपन्नांचा.
4.58.29
षष्ठस्तु पन्था हंसानां वैनतेयगतिः परा।
वैनतेयाच्च नो जन्म सर्वेषां वानरर्षभाः ॥ ४.५८.२९ ॥
सहावा मार्ग हंसांचा आहे; तो वैनतेय (गरुड) याची श्रेष्ठ गती आहे. वैनतेयापासूनच आमचा जन्म आहे, हे वानरर्षभांनो, सर्वांचा.
4.58.30
गर्हितं तु कृतं कर्म येन स्म पिशिताशिनः।
प्रतिकार्यं च मे तस्य वैरं भ्रातृकृतं भवेत् ॥ ४.५८.३० ॥
हे निंदनीय कृत्य ज्याने केले, तो मांसभक्षक आहे. त्याच्यावर माझा सूड घ्यायचा आहे; हे वैर भावाने घडवलेले आहे.
4.58.31
इहस्थोऽहं प्रपश्यामि रावणं जानकीं तथा।
अस्माकमपि सौपर्णं दिव्यं चक्षुर्बलं तथा ॥ ४.५८.३१ ॥
येथे उभा राहून मी रावण आणि जानकी यांना पाहत आहे. आमच्याकडेही गरुडकुलाची दिव्य दृष्टिशक्ती आहे.
4.58.32
तस्मादाहारवीर्येण निसर्गेण च वानराः।
आयोजनशतात् साग्राद् वयं पश्याम नित्यशः ॥ ४.५८.३२ ॥
म्हणून, हे वानरांनो, आहाराच्या सामर्थ्याने आणि स्वभावतःच आम्ही शंभर योजनांपेक्षाही अधिक दूर नित्य पाहतो.
4.58.33
अस्माकं विहिता वृत्तिर्निसर्गेण च दूरतः।
विहिता वृक्षमूले तु वृत्तिश्चरणयोधिनाम् ॥ ४.५८.३३ ॥
आमची उपजीविका स्वभावतःच दुरून (शिकार पकडणे) ठरलेली आहे; आणि पायांनी लढणाऱ्यांची उपजीविका वृक्षमुळाशी ठरलेली आहे.
4.58.34
उपायो दृश्यतां कश्चिल्लङ्घने लवणाम्भसः।
अभिगम्य तु वैदेहीं समृद्धार्था गमिष्यथ ॥ ४.५८.३४ ॥
लवणसमुद्र ओलांडण्याचा काही उपाय शोधा; मग वैदेहीजवळ जाऊन कार्यसिद्ध होऊन तुम्ही परत जाल.
4.58.35
समुद्रं नेतुमिच्छामि भवद्भिर्वरुणालयम्।
प्रदास्याम्युदकं भ्रातुः स्वर्गतस्य महात्मनः ॥ ४.५८.३५ ॥
वरुणाच्या निवासस्थान असलेल्या समुद्राकडे तुम्ही मला न्यावे अशी माझी इच्छा आहे; तेथे स्वर्गगत महात्मा भावाला उदकतर्पण देईन.
4.58.36
ततो नीत्वा तु तं देशं तीरे नदनदीपतेः।
निर्दग्धपक्षं सम्पातिं वानराः सुमहौजसः ॥ ४.५८.३६ ॥
मग अत्यंत तेजस्वी वानरांनी जळलेल्या पंखांच्या संपातीला त्या ठिकाणी नेऊन नद्यांच्या व नदांच्या स्वामी (समुद्र) च्या किनाऱ्यावर ठेवले.
4.58.37
तं पुनः प्रापयित्वा च तं देशं पतगेश्वरम्।
बभूवुर्वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिमुपलभ्य ते ॥ ४.५८.३७ ॥
त्या पक्षिराजाला पुन्हा त्या ठिकाणी नेऊन पोहोचवल्यानंतर वानर ती वार्ता ऐकून आनंदित झाले.