Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.27

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

5.27.1

इत्युक्ताः सीतया घोरं राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः।
काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य दुरात्मनः ॥ ५.२७.१ ॥

सीता के ऐसा कहने पर क्रोध से मूर्छित कुछ राक्षसियाँ दुरात्मा रावण को यह समाचार देने चली गईं।

5.27.2

ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो भीमदर्शनाः।
पुनः परुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन् ॥ ५.२७.२ ॥

तब भयानक रूप वाली राक्षसियाँ सीता के पास आकर फिर उसी एक उद्देश्य से कठोर और अनिष्टकारी वचन बोलीं।

5.27.3

अद्येदानीं तवानार्ये सीते पापविनिश्चये।
राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति मांसमेतद् यथासुखम् ॥ ५.२७.३ ॥

"हे अनार्य सीते, हे पापी संकल्प वाली! आज अभी राक्षसियाँ तेरा यह मांस अपनी इच्छानुसार खाएँगी।"

5.27.4

सीतां ताभिरनार्याभिर्दृष्ट्वा संतर्जितां तदा।
राक्षसी त्रिजटा वृद्धा प्रबुद्धा वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.२७.४ ॥

उन अनार्य राक्षसियों द्वारा सीता को डराया जाता देखकर, तब जागी हुई वृद्धा राक्षसी त्रिजटा ने यह वचन कहा।

5.27.5

आत्मानं खादतानार्या न सीतां भक्षयिष्यथ।
जनकस्य सुतामिष्टां स्नुषां दशरथस्य च ॥ ५.२७.५ ॥

"हे अनार्याओ, तुम स्वयं को ही खाओ, सीता को नहीं खाओगी। वह जनक की प्रिय पुत्री और दशरथ की पुत्रवधू है।"

5.27.6

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः।
राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या भवाय च ॥ ५.२७.६ ॥

"आज मैंने एक भयानक और रोंगटे खड़े कर देने वाला स्वप्न देखा है, जो राक्षसों के विनाश का और इसके पति के कल्याण का सूचक है।"

5.27.7

एवमुक्तास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः।
सर्वा एवाब्रुवन् भीतास्त्रिजटां तामिदं वचः ॥ ५.२७.७ ॥

त्रिजटा के ऐसा कहने पर क्रोध से मूर्छित सभी राक्षसियाँ भयभीत होकर त्रिजटा से यह वचन बोलीं।

5.27.8

कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नोऽयं कीदृशो निशि।
तासां श्रुत्वा तु वचनं राक्षसीनां मुखोद्गतम् ॥ ५.२७.८ ॥

तुमने रात में यह स्वप्न कैसा देखा है, वह बताओ। राक्षसियों के मुख से निकले उन वचनों को सुनकर।

5.27.9

उवाच वचनं काले त्रिजटा स्वप्नसंश्रितम्।
गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम् ॥ ५.२७.९ ॥

तब त्रिजटा ने उचित समय पर स्वप्न से संबंधित यह वचन कहा: हाथीदाँत से बनी, दिव्य, आकाश में चलने वाली पालकी।

5.27.10

युक्तां वाजिसहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः।
शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन समागतः ॥ ५.२७.१० ॥

हज़ार घोड़ों से जुती हुई उस पालकी पर स्वयं राघव बैठे थे, श्वेत मालाएँ और वस्त्र धारण किए, लक्ष्मण के साथ।

5.27.11

स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता।
सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतपर्वतमास्थिता ॥ ५.२७.११ ॥

और आज स्वप्न में मैंने सीता को श्वेत वस्त्रों से ढका हुआ देखा, सागर से घिरे एक श्वेत पर्वत पर बैठी हुई।

5.27.12

रामेण संगता सीता भास्करेण प्रभा यथा।
राघवश्च पुनर्दृष्टश्चतुर्दन्तं महागजम् ॥ ५.२७.१२ ॥

राम से मिलित सीता वैसी ही थीं जैसे सूर्य से प्रभा। और फिर मैंने राघव को चार दाँतों वाले विशाल हाथी पर देखा।

5.27.13

आरूढः शैलसंकाशं चकास सहलक्ष्मणः।
ततस्तु सूर्यसंकाशौ दीप्यमानौ स्वतेजसा ॥ ५.२७.१३ ॥

पर्वत के समान विशाल (हाथी) पर आरूढ़ होकर लक्ष्मण सहित (राम) चमक रहे थे। तब सूर्य के समान दो (वीर) अपने तेज से दीप्त हो रहे थे।

5.27.14

शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकीं पर्युपस्थितौ।
ततस्तस्य नगस्याग्रे ह्याकाशस्थस्य दन्तिनः ॥ ५.२७.१४ ॥

श्वेत माला और वस्त्र धारण किए दोनों जानकी के समीप खड़े थे। तब उस पर्वत के शिखर पर, आकाश में स्थित उस हाथी के (ऊपर)।

5.27.15

भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता।
भर्तुरङ्कात् समुत्पत्य ततः कमललोचना ॥ ५.२७.१५ ॥

पति द्वारा आलिंगित जानकी (पति के) कंधे का सहारा लिए हुए थीं। फिर कमल-नयना (सीता) पति की गोद से उछलकर (उठीं)।

5.27.16

चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिभ्यां परिमार्जती।
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थितः स गजोत्तमः।
सीतया च विशालाक्ष्या लङ्काया उपरि स्थितः ॥ ५.२७.१६ ॥

चंद्रमा और सूर्य मैंने देखे, (उन्हें) हाथों से पोंछती हुई (सीता देखती थी)। तब उन दोनों कुमारों से युक्त वह श्रेष्ठ हाथी, विशाल नेत्रों वाली सीता सहित, लंका के ऊपर स्थित था।

5.27.17

पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम्।
इहोपयातः काकुत्स्थः सीतया सह भार्यया ॥ ५.२७.१७ ॥

श्वेत वृषभों से जुते, आठ घोड़ों वाले रथ से स्वयं यहाँ पधारे हैं, काकुत्स्थ (राम), अपनी पत्नी सीता के साथ।

5.27.18

शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन सहागतः।
ततोऽन्यत्र मया दृष्टो रामः सत्यपराक्रमः ॥ ५.२७.१८ ॥

श्वेत माला और वस्त्र धारण किए, लक्ष्मण सहित (राम) आए हैं। फिर अन्यत्र मैंने सत्यपराक्रमी राम को देखा।

5.27.19

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह वीर्यवान्।
आरुह्य पुष्पकं दिव्यं विमानं सूर्यसंनिभम् ॥ ५.२७.१९ ॥

लक्ष्मण और भाई के साथ, सीता के साथ, पराक्रमी (राम) सूर्य के समान दिव्य पुष्पक विमान पर चढ़कर (गए)।

5.27.20

उत्तरां दिशमालोच्य प्रस्थितः पुरुषोत्तमः।
एवं स्वप्ने मया दृष्टो रामो विष्णुपराक्रमः ॥ ५.२७.२० ॥

उत्तर दिशा की ओर देखकर पुरुषोत्तम प्रस्थान कर गए। इस प्रकार स्वप्न में मैंने विष्णु के समान पराक्रमी राम को देखा।

5.27.21

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह भार्यया।
न हि रामो महातेजाः शक्यो जेतुं सुरासुरैः ॥ ५.२७.२१ ॥

लक्ष्मण और भाई के साथ, सीता, अपनी पत्नी, के साथ, महातेजस्वी राम को देवताओं और असुरों द्वारा भी जीतना संभव नहीं है।

5.27.22

राक्षसैर्वापि चान्यैर्वा स्वर्गः पापजनैरिव।
रावणश्च मया दृष्टो मुण्डस्तैलसमुक्षितः ॥ ५.२७.२२ ॥

राक्षसों या अन्य पापी लोगों द्वारा मानो स्वर्ग (जीता जा सकता है)। और मैंने रावण को देखा — मुंडित सिर, तेल से लिप्त।

5.27.23

रक्तवासाः पिबन्मत्तः करवीरकृतस्रजः।
विमानात् पुष्पकादद्य रावणः पतितः क्षितौ ॥ ५.२७.२३ ॥

लाल वस्त्र पहने, मद में मत्त होकर पीते हुए, कनेर की माला धारण किए हुए, आज रावण पुष्पक विमान से भूमि पर गिर पड़ा।

5.27.24

कृष्यमाणः स्त्रिया मुण्डो दृष्टः कृष्णाम्बरः पुनः।
रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः ॥ ५.२७.२४ ॥

स्त्री द्वारा खींचे जाते हुए मुंडित सिर, काले वस्त्र पहने (रावण) को मैंने फिर देखा — गधों से जुते रथ पर, लाल मालाएँ और लेप लगाए हुए।

5.27.25

पिबंस्तैलं हसन्नृत्यन् भ्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः।
गर्दभेन ययौ शीघ्रं दक्षिणां दिशमास्थितः ॥ ५.२७.२५ ॥

तेल पीता, हँसता और नाचता हुआ, भ्रमित चित्त और व्याकुल इंद्रियों वाला वह गधे पर शीघ्र ही दक्षिण दिशा की ओर चला गया।

5.27.26

पुनरेव मया दृष्टो रावणो राक्षसेश्वरः।
पतितोऽवाक्शिरा भूमौ गर्दभाद् भयमोहितः ॥ ५.२७.२६ ॥

फिर मैंने राक्षसों के स्वामी रावण को देखा, जो भय से मोहित होकर गधे से गिरकर सिर नीचे किए धरती पर पड़ा था।

5.27.27

सहसोत्थाय सम्भ्रान्तो भयार्तो मदविह्वलः।
उन्मत्तरूपो दिग्वासा दुर्वाक्यं प्रलपन् बहु ॥ ५.२७.२७ ॥

अचानक उठकर घबराया हुआ, भय से पीड़ित और मद से विह्वल, पागल जैसे रूप वाला, दिगंबर होकर वह बहुत सी अपशब्द बातें बड़बड़ा रहा था।

5.27.28

दुर्गन्धं दुःसहं घोरं तिमिरं नरकोपमम्।
मलपङ्कं प्रविश्याशु मग्नस्तत्र स रावणः ॥ ५.२७.२८ ॥

दुर्गंधमय, असहनीय, भयानक, अंधकारमय और नरक के समान गंदगी के दलदल में प्रवेश कर वह रावण शीघ्र ही वहाँ डूब गया।

5.27.29

प्रस्थितो दक्षिणामाशां प्रविष्टोऽकर्दमं ह्रदम्।
कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी ॥ ५.२७.२९ ॥

दक्षिण दिशा की ओर चलकर वह कीचड़ रहित सरोवर में प्रवेश कर गया; वहाँ एक लाल वस्त्र पहने स्त्री दशग्रीव रावण के गले में फंदा बाँधकर उसे खींच रही थी।

5.27.30

काली कर्दमलिप्तांगी दिशं याम्यां प्रकर्षति।
एवं तत्र मया दृष्टः कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ५.२७.३० ॥

काली, कीचड़ से लिपटे अंगों वाली, उसे दक्षिण दिशा की ओर खींच रही थी। इस प्रकार वहाँ मैंने महाबली कुंभकर्ण को भी देखा।

5.27.31

रावणस्य सुताः सर्वे मुण्डास्तैलसमुक्षिताः।
वराहेण दशग्रीवः शिशुमारेण चेन्द्रजित् ॥ ५.२७.३१ ॥

रावण के सभी पुत्र मुंडे सिर वाले और तेल से लिपटे हुए थे; दशग्रीव सूअर पर और इन्द्रजित सुंसार पर (सवार था)।

5.27.32

उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च प्रयातो दक्षिणां दिशम्।
एकस्तत्र मया दृष्टः श्वेतच्छत्रो विभीषणः ॥ ५.२७.३२ ॥

कुम्भकर्ण ऊँट पर (सवार) दक्षिण दिशा की ओर गया था; और वहाँ मैंने एक को देखा — श्वेत छत्र वाले विभीषण को।

5.27.33

शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्नृत्तगीतैरलंकृतः ॥ ५.२७.३३ ॥

श्वेत माला और वस्त्र धारण किए, श्वेत सुगंध का लेप लगाए, शंख और दुंदुभि की ध्वनियों तथा नृत्य-गीत से अलंकृत (वह था)।

5.27.34

आरुह्य शैलसंकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्।
चतुर्दन्तं गजं दिव्यमास्ते तत्र विभीषणः ॥ ५.२७.३४ ॥

पर्वत के समान, मेघ-गर्जन जैसी ध्वनि वाले, चार दाँत वाले दिव्य हाथी पर चढ़कर विभीषण वहाँ बैठा है।

5.27.35

चतुर्भिः सचिवैः सार्धं वैहायसमुपस्थितः ॥ ५.२७.३५ ॥

चार मंत्रियों के साथ (विभीषण) आकाश-मार्ग से उपस्थित (हुआ)।

5.27.36

समाजश्च महान् वृत्तो गीतवादित्रनिःस्वनः।
पिबतां रक्तमाल्यानां रक्षसां रक्तवाससाम् ॥ ५.२७.३६ ॥

लाल मालाएँ और लाल वस्त्र धारण किए पीते हुए राक्षसों का एक विशाल समाज चल रहा था, जिसमें गीत और वाद्यों की ध्वनि (गूँज रही) थी।

5.27.37

लङ्का चेयं पुरी रम्या सवाजिरथकुञ्जरा।
सागरे पतिता दृष्टा भग्नगोपुरतोरणा ॥ ५.२७.३७ ॥

यह लंका नगरी, जो सुंदर थी और जिसमें घोड़े, रथ और हाथी थे, समुद्र में गिरी हुई दिखाई दी, उसके फाटक और तोरण टूटे हुए थे।

5.27.38

लङ्का दृष्टा मया स्वप्ने रावणेनाभिरक्षिता।
दग्धा रामस्य दूतेन वानरेण तरस्विना ॥ ५.२७.३८ ॥

रावण से सुरक्षित लंका को मैंने स्वप्न में देखा; वह राम के दूत, उस बलशाली वानर द्वारा जलाई गई थी।

5.27.39

पीत्वा तैलं प्रमत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः।
लङ्कायां भस्मरूक्षायां सर्वा राक्षसयोषितः ॥ ५.२७.३९ ॥

तेल पीकर मदमत्त होकर, ज़ोर से हँसती हुई, राक्षसियाँ सब राख से रूखी हुई लंका में (दिखीं)।

5.27.40

कुम्भकर्णादयश्चेमे सर्वे राक्षसपुंगवाः।
रक्तं निवसनं गृह्य प्रविष्टा गोमयह्रदम् ॥ ५.२७.४० ॥

कुंभकर्ण आदि ये सब राक्षसश्रेष्ठ लाल वस्त्र लेकर गोबर के कुंड में प्रवेश कर गए।

5.27.41

अपगच्छत पश्यध्वं सीतामाप्नोति राघवः।
घातयेत् परमामर्षी युष्मान् सार्धं हि राक्षसैः ॥ ५.२७.४१ ॥

भाग जाओ! देखो, राघव सीता को पा लेंगे; वे अत्यंत क्रुद्ध होकर तुम्हें राक्षसों सहित मार डालेंगे।

5.27.42

प्रियां बहुमतां भार्यां वनवासमनुव्रताम्।
भर्त्सितां तर्जितां वापि नानुमंस्यति राघवः ॥ ५.२७.४२ ॥

जो प्रिय, अत्यंत आदरणीय पत्नी है और वनवास में भी (पति का) अनुसरण करती है, उसे डाँटा या धमकाया गया हो, तब भी राघव (उसे) स्वीकार नहीं करेंगे।

5.27.43

तदलं क्रूरवाक्यैश्च सान्त्वमेवाभिधीयताम्।
अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते ॥ ५.२७.४३ ॥

बस करो कठोर वचनों से, केवल सांत्वना भरी बात कही जाए। आओ, हम वैदेही से विनती करें, यही मुझे उचित लगता है।

5.27.44

यस्या ह्येवंविधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते।
सा दुःखैर्बहुभिर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ ५.२७.४४ ॥

जिस दुःखिनी को ऐसा स्वप्न दिखाई देता है, वह अनेक दुःखों से मुक्त होकर परम सुख को प्राप्त करती है।

5.27.45

भर्त्सितामपि याचध्वं राक्षस्यः किं विवक्षया।
राघवाद्धि भयं घोरं राक्षसानामुपस्थितम् ॥ ५.२७.४५ ॥

हे राक्षसियों, डाँटी गई होने पर भी उसी से विनती करो; बोलने की इच्छा से क्या लाभ? राघव से राक्षसों पर घोर भय उपस्थित हो गया है।

5.27.46

प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा।
अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात् ॥ ५.२७.४६ ॥

प्रणाम से प्रसन्न होने वाली जनककुमारी मैथिली ही तुम्हें इस महान भय से बचाने में समर्थ है, हे राक्षसियों।

5.27.47

अपि चास्या विशालाक्ष्या न किंचिदुपलक्षये।
विरूपमपि चांगेषु सुसूक्ष्ममपि लक्षणम् ॥ ५.२७.४७ ॥

और इस विशाल नेत्रों वाली के अंगों में मुझे कोई अशुभ चिह्न दिखाई नहीं देता, न ही कोई अत्यंत सूक्ष्म लक्षण भी विपरीत प्रतीत होता है।

5.27.48

छायावैगुण्यमात्रं तु शङ्के दुःखमुपस्थितम्।
अदुःखार्हामिमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम् ॥ ५.२७.४८ ॥

परंतु केवल छाया में कुछ दोष देखकर मुझे शंका होती है कि दुःख आ पड़ा है; यह देवी दुःख के योग्य नहीं है, आकाश से आई हुई है।

5.27.49

अर्थसिद्धिं तु वैदेह्याः पश्याम्यहमुपस्थिताम्।
राक्षसेन्द्रविनाशं च विजयं राघवस्य च ॥ ५.२७.४९ ॥

मैं वैदेही के लिए कार्यसिद्धि को निकट आती देखता हूँ, और राक्षसराज के विनाश तथा राघव की विजय को भी।

5.27.50

निमित्तभूतमेतत् तु श्रोतुमस्या महत् प्रियम्।
दृश्यते च स्फुरच्चक्षुः पद्मपत्रमिवायतम् ॥ ५.२७.५० ॥

यह शकुन उसके लिए एक बड़े सुख का समाचार सुनने का संकेत है; और उसकी आँख कमल-पत्र के समान विशाल फड़कती दिखती है।

5.27.51

ईषद्धि हृषितो वास्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः।
अकस्मादेव वैदेह्या बाहुरेकः प्रकम्पते ॥ ५.२७.५१ ॥

उसकी दाईं भुजा कुछ हर्षित होकर फड़क रही है, और अचानक ही वैदेही की बायीं भुजा भी काँप रही है।

5.27.52

करेणुहस्तप्रतिमः सव्यश्चोरुरनुत्तमः।
वेपन् कथयतीवास्या राघवं पुरतः स्थितम् ॥ ५.२७.५२ ॥

हाथी की सूँड़ के समान उसकी बायीं जाँघ अत्यंत सुंदर है; काँपती हुई मानो वह सामने खड़े राघव की बात कह रही है।

5.27.53

पक्षी च शाखानिलयं प्रविष्टः
पुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी।
सुस्वागतां वाचमुदीरयाणः
पुनः पुनश्चोदयतीव हृष्टः ॥ ५.२७.५३ ॥

और शाखाओं में बसने वाला वह पक्षी बार-बार भीतर आकर, अत्यंत सांत्वनादायक शब्द बोलता हुआ, बार-बार मानो हर्षित होकर प्रेरित करता है।

5.27.54

ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता।
अवोचद् यदि तत् तथ्यं भवेयं शरणं हि वः ॥ ५.२७.५४ ॥

तब लज्जाशील उस बाला ने अपने पति की विजय से हर्षित होकर कहा, 'यदि यह सत्य हो, तो मैं आप सबकी शरण बनूँगी।'