वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.35
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.35.1
तां तु रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात्।
उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा ॥ ५.३५.१ ॥
वानरश्रेष्ठ हनुमानाकडून रामकथा ऐकून वैदेहीने मधुर वाणीत हे सांत्वनापर शब्द उच्चारले.
5.35.2
क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम्।
वानराणां नराणां च कथमासीत् समागमः ॥ ५.३५.२ ॥
तुझा रामाशी संबंध कसा आला? लक्ष्मणाला तू कसा ओळखतोस? वानर आणि मानव यांची भेट कशी झाली?
5.35.3
यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च वानर।
तानि भूयः समाचक्ष्व न मां शोकः समाविशेत् ॥ ५.३५.३ ॥
हे वानरा! रामाची आणि लक्ष्मणाची जी चिन्हे आहेत ती पुन्हा सविस्तर सांग; मला शोकाने घेरू नये.
5.35.4
कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं तस्य च कीदृशम्।
कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥ ५.३५.४ ॥
त्यांची शरीरयष्टी आणि रूप कसे आहे? त्यांच्या मांड्या आणि बाहू कसे आहेत? लक्ष्मणाचेही सांग.
5.35.5
एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनूमान् मारुतात्मजः।
ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ५.३५.५ ॥
वैदेहीने असे विचारल्यावर वायुपुत्र हनुमान रामाचे यथार्थ वर्णन करू लागला.
5.35.6
जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि।
भर्तुः कमलपत्राक्षि संस्थानं लक्ष्मणस्य च ॥ ५.३५.६ ॥
हे कमलनयने वैदेही! सर्व जाणूनही तू सुदैवाने माझ्याकडे पतीचे आणि लक्ष्मणाचे शरीरसंस्थान विचारत आहेस.
5.35.7
यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै।
लक्षितानि विशालाक्षि वदतः शृणु तानि मे ॥ ५.३५.७ ॥
हे विशालाक्षी, राम आणि लक्ष्मण यांची जी चिन्हे मी पाहिली आहेत, ती मी सांगत असताना ऐक.
5.35.8
रामः कमलपत्राक्षः पूर्णचन्द्रनिभाननः।
रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो जनकात्मजे ॥ ५.३५.८ ॥
राम कमलपत्रासारखे नेत्र असलेला, पूर्णचंद्रासारख्या मुखाचा, रूप आणि सौजन्याने संपन्न आहे, हे जनकात्मजे.
5.35.9
तेजसाऽऽदित्यसंकाशः क्षमया पृथिवीसमः।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः ॥ ५.३५.९ ॥
तो तेजात सूर्यासारखा, क्षमेत पृथ्वीसारखा, बुद्धीत बृहस्पतीसारखा आणि यशात इंद्रासारखा आहे.
5.35.10
रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्य च रक्षिता।
रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परंतपः ॥ ५.३५.१० ॥
तो जीवलोकाचा रक्षक, आपल्या स्वजनांचा रक्षक, आपल्या आचाराचा आणि धर्माचा रक्षक आहे, हे परंतप!
5.35.11
रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता।
मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ॥ ५.३५.११ ॥
हे भामिनी, राम लोकातील चातुर्वर्ण्याचा रक्षक आहे; लोकमर्यादांचा कर्ता आणि त्या पाळविणाराही तोच आहे.
5.35.12
अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः।
साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम् ॥ ५.३५.१२ ॥
तो तेजस्वी, अत्यंत पूजित, ब्रह्मचर्यव्रतात स्थिर आहे; साधूंचे उपकार जाणणारा आणि कर्मांची रीत जाणणारा आहे.
5.35.13
राजनीत्यां विनीतश्च ब्राह्मणानामुपासकः।
ज्ञानवान् शीलसम्पन्नो विनीतश्च परंतपः ॥ ५.३५.१३ ॥
ते राजनीतीत प्रशिक्षित, ब्राह्मणांचे सेवक, ज्ञानी, शीलसंपन्न, विनयी आणि शत्रूंना तापविणारे होते.
5.35.14
यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिः सुपूजितः।
धनुर्वेदे च वेदे च वेदाङ्गेषु च निष्ठितः ॥ ५.३५.१४ ॥
ते यजुर्वेदात प्रशिक्षित, वेदज्ञांनी अत्यंत सन्मानित, धनुर्वेद, वेद व वेदांगांमध्ये निपुण होते.
5.35.15
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवः शुभाननः।
गूढजत्रुः सुताम्राक्षो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥ ५.३५.१५ ॥
त्यांचे खांदे विशाल, बाहू महान, मान शंखासारखी, मुख सुंदर, हंसुली लपलेली, डोळे गडद लाल होते; लोक त्यांना राम म्हणून ओळखत.
5.35.16
दुन्दुभिस्वननिर्घोषः स्निग्धवर्णः प्रतापवान्।
समश्च सुविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः ॥ ५.३५.१६ ॥
त्यांचा आवाज दुंदुभीच्या गर्जनेसारखा होता; वर्ण मृदू व तेजस्वी, अवयव समान व सुडौल, वर्ण श्याम होता.
5.35.17
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः।
त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धो गम्भीरस्त्रिषु नित्यशः ॥ ५.३५.१७ ॥
ते तीन ठिकाणी दृढ, तीन ठिकाणी दीर्घ, तीन ठिकाणी समान व उन्नत, तीन ठिकाणी ताम्रवर्ण, तीन ठिकाणी स्निग्ध आणि तीन ठिकाणी सदैव गंभीर होते.
5.35.18
त्रिवलीमांस्त्र्यवनतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान्।
चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतुःसमः ॥ ५.३५.१८ ॥
त्यांना तीन घड्या होत्या, तीन ठिकाणी नमलेले, चार अवयवांत चिन्हे, तीन शिखरासारखे रूप, चार भागांत विभागलेले, चार रेषा असलेले, चार हात उंच आणि चतुर्विध समान होते.
5.35.19
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्गतिः।
महोष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान् ॥ ५.३५.१९ ॥
चौदा समान जोडे, चार सुळे, चार प्रकारची गती, मोठे ओठ, हनुवटी व नाक, पाच गुळगुळीत अवयव आणि आठ मणके असलेला.
5.35.20
दशपद्मो दशबृहत् त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान्।
षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः ॥ ५.३५.२० ॥
दहा कमल-चिन्हे, दहा मोठे अवयव, तिन्हींनी व्याप्त, दोन पांढरे, सहा उंच, नऊ बारीक अवयव असलेला; राघव तिन्हींनी व्याप्त आहे.
5.35.21
सत्यधर्मरतः श्रीमान् संग्रहानुग्रहे रतः।
देशकालविभागज्ञः सर्वलोकप्रियंवदः ॥ ५.३५.२१ ॥
सत्य आणि धर्मात रत, तेजस्वी, संग्रह आणि अनुग्रहात तत्पर, देश-कालाचा विभाग जाणणारा, सर्व लोकांना प्रिय बोलणारा.
5.35.22
भ्राता चास्य च वैमात्रः सौमित्रिरमितप्रभः।
अनुरागेण रूपेण गुणैश्चापि तथाविधः ॥ ५.३५.२२ ॥
त्याचा भाऊ व सावत्र भाऊ सौमित्रि अमित तेजस्वी आहे; प्रेम, रूप आणि गुणांनीही तो तसाच आहे.
5.35.23
स सुवर्णच्छविः श्रीमान् रामः श्यामो महायशाः।
तावुभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शनकृतोत्सवौ ॥ ५.३५.२३ ॥
तो सुवर्णासारख्या कांतीचा, तेजस्वी, श्यामवर्णी, महायशस्वी राम आहे; ते दोघे नरश्रेष्ठ तुला पाहून आनंदित झाले होते.
5.35.24
विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नामस्माभिः सह संगतौ।
त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम् ॥ ५.३५.२४ ॥
ते दोघे संपूर्ण पृथ्वी शोधत आमच्याशी मिळाले; तुलाच शोधत ते या पृथ्वीवर फिरत आहेत.
5.35.25
ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम्।
ऋष्यमूकस्य मूले तु बहुपादपसंकुले ॥ ५.३५.२५ ॥
ऋष्यमूकाच्या पायथ्याशी, अनेक वृक्षांनी दाटलेल्या त्या प्रदेशात, मोठ्या भावाने हाकलून दिलेल्या त्या वानरराजाला त्या दोघांनी पाहिले.
5.35.26
भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम्।
वयं च हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसङ्गरम् ॥ ५.३५.२६ ॥
भावाच्या भीतीने व्याकुळ होऊन बसलेल्या, पाहण्यास प्रिय असलेल्या सुग्रीवाला; आणि आम्हीही त्या वानरराज, सत्यप्रतिज्ञ सुग्रीवाला.
5.35.27
परिचर्यामहे राज्यात् पूर्वजेनावरोपितम्।
ततस्तौ चीरवसनौ धनुःप्रवरपाणिनौ ॥ ५.३५.२७ ॥
राज्यातून, मोठ्या भावाने हाकलून दिलेल्या त्याची आम्ही सेवा करतो. तेव्हा ते दोघे, वल्कले परिधान करून, हातात श्रेष्ठ धनुष्ये धारण करून.
5.35.28
ऋष्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ।
स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः ॥ ५.३५.२८ ॥
ऋष्यमूक पर्वतावरील त्या रमणीय प्रदेशात ते दोघे पोहोचले. तो वानरश्रेष्ठ, ते दोन्ही नरव्याघ्र धनुर्धर वीर पाहून—.
5.35.29
अभिप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः।
ततः स शिखरे तस्मिन् वानरेन्द्रो व्यवस्थितः ॥ ५.३५.२९ ॥
भीतीने मोहित होऊन तो त्या पर्वताच्या शिखरावर उडी मारून गेला. मग तो वानरेंद्र त्या शिखरावर उभा राहिला.
5.35.30
तयोः समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरम्।
तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात् प्रभू ॥ ५.३५.३० ॥
त्याने मलाच लगेच त्या दोघांजवळ पाठवले. सुग्रीवाच्या आज्ञेने मी त्या दोन पुरुषव्याघ्र, समर्थ प्रभूंजवळ गेलो.
5.35.31
रूपलक्षणसम्पन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः।
तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ ॥ ५.३५.३१ ॥
रूप आणि शुभ लक्षणांनी संपन्न त्या दोघांसमोर मी हात जोडून उभा राहिलो. त्यांचे तत्त्व आणि प्रयोजन जाणून मी प्रेमाने भरून गेलो.
5.35.32
पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ।
निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने ॥ ५.३५.३२ ॥
त्या दोन्ही पुरुषश्रेष्ठांना माझ्या पाठीवर बसवून मी त्या ठिकाणी नेले. मग महात्मा सुग्रीवाला त्यांचे यथार्थ तत्त्व निवेदन केले.
5.35.33
तयोरन्योन्यसम्भाषाद् भृशं प्रीतिरजायत।
तत्र तौ कीर्तिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ ॥ ५.३५.३३ ॥
त्या दोघांच्या परस्पर संभाषणाने अत्यंत प्रेम निर्माण झाले. तेथे कीर्तिसंपन्न ते दोघे — वानरराज आणि नरराज — परस्परांशी स्नेहाने बांधले गेले.
5.35.34
परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया।
तं ततः सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः ॥ ५.३५.३४ ॥
पूर्वीच्या घटनांचे कथन करून दोघांनी एकमेकांना धीर दिला. मग लक्ष्मणाचे थोरले बंधू सुग्रीवाचे सांत्वन करू लागले.
5.35.35
स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तं पुरुतेजसा।
ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ ५.३५.३५ ॥
एका स्त्रीमुळे भाऊ वालीने महातेजस्वी अशा तुला हाकलून दिले. मग तुझ्या नाशामुळे निर्माण झालेला शोक अक्लिष्टकर्मा रामाला झाला.
5.35.36
लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत्।
स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः ॥ ५.३५.३६ ॥
लक्ष्मणाने वानरेंद्र सुग्रीवाला ते निवेदन केले. लक्ष्मणाचे ते बोल ऐकून वानरेंद्र सुग्रीव
5.35.37
तदासीन्निष्प्रभोऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान्।
ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया ॥ ५.३५.३७ ॥
ती अत्यंत निस्तेज झाली होती, ग्रहणग्रस्त सूर्यासारखी. तेव्हा राक्षसाने हरण करताना, तुमच्या अवयवांची शोभा वाढवणारे...
5.35.38
यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले।
तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः ॥ ५.३५.३८ ॥
जमिनीवर टाकलेले सर्व दागिन्यांचे संच वानर-यूथपतींनी आणून रामाला दिले.
5.35.39
संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव।
तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च ॥ ५.३५.३९ ॥
आनंदित झालेल्या वानरांनी ती दाखवली; तुमचा मार्ग त्यांना माहीत नव्हता. ती सर्व रामाला दिली गेली, आणि मीच ती त्यांना अर्पण केली.
5.35.40
स्वनवन्त्यवकीर्णानि तस्मिन् विहतचेतसि।
तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं तदा ॥ ५.३५.४० ॥
व्याकुळ मनाच्या त्याच्यावर सुगंधी ती दागिने विखुरली होती; पाहण्यासारखी ती दागिने मांडीवर ठेवून तेव्हा अनेक प्रकारे (पाहत होते).
5.35.41
तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम्।
पश्यतस्तानि रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः ॥ ५.३५.४१ ॥
देवासारख्या तेजस्वी त्याने विलाप केला; ती पाहत, रडत, पुन्हा पुन्हा व्याकुळ होत.
5.35.42
प्रादीपयद् दाशरथेस्तदा शोकहुताशनम् ॥ ५.३५.४२ ॥
तेव्हा दशरथपुत्राने शोकाग्नी पेटवला.
5.35.43
शायितं च चिरं तेन दुःखार्तेन महात्मना।
मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः ॥ ५.३५.४३ ॥
दुःखाने पीडित त्या महात्म्याला बराच वेळ निजवून ठेवले होते; मीही अनेक प्रकारच्या शब्दांनी कष्टाने त्यांना पुन्हा उठवले.
5.35.44
तानि दृष्ट्वा महार्हाणि दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः।
राघवः सहसौमित्रिः सुग्रीवे संन्यवेशयत् ॥ ५.३५.४४ ॥
ती मौल्यवान वस्तू पाहून वारंवार दाखवून राघवाने सौमित्रीसह सुग्रीवाला तिथे बसवले.
5.35.45
स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते।
महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः ॥ ५.३५.४५ ॥
हे आर्ये, तुला न पाहिल्यामुळे राघव सदैव मोठ्या प्रज्वलित अग्नीने जळणाऱ्या अग्निपर्वतासारखा तापतो.
5.35.46
त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम्।
तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः ॥ ५.३५.४६ ॥
तुझ्यामुळे रात्रीची निद्रानाश, शोक आणि चिंता त्या महात्मा राघवाला अग्निगृहाला अग्नी जाळतात तसे तापवतात.
5.35.47
तवादर्शनशोकेन राघवः परिचाल्यते।
महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः ॥ ५.३५.४७ ॥
तुला न पाहण्याच्या शोकाने राघव मोठ्या भूकंपाने मोठा शिलासमूह हलतो तसा हलतो.
5.35.48
काननानि सुरम्याणि नदीप्रस्रवणानि च।
चरन् न रतिमाप्नोति त्वामपश्यन् नृपात्मजे ॥ ५.३५.४८ ॥
हे राजपुत्री, सुंदर अरण्ये, नद्या आणि झरे यांमध्ये फिरूनही, तुला न पाहिल्याने त्याला आनंद मिळत नाही.
5.35.49
स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे ॥ ५.३५.४९ ॥
माणसांमध्ये सिंहासारखा तो राघव लवकरच तुला प्राप्त करील; मित्र व बांधवांसह रावणाचा वध करून, हे जनककन्ये.
5.35.50
सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा।
समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं प्रति ॥ ५.३५.५० ॥
तेव्हा राम आणि सुग्रीव दोघांनी एकत्र येऊन वालीला मारण्याचा करार केला, आणि तुझ्या शोधाबाबतही.
5.35.51
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यां वीराभ्यां स हरीश्वरः।
किष्किन्धां समुपागम्य वाली युद्धे निपातितः ॥ ५.३५.५१ ॥
नंतर त्या दोन वीर राजकुमारांनी किष्किंधेत येऊन, तो वानरराज वाली युद्धात पाडला गेला.
5.35.52
ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे।
सर्वर्क्षहरिसङ्घानां सुग्रीवमकरोत् पतिम् ॥ ५.३५.५२ ॥
नंतर रामाने युद्धात वालीला त्वरित मारून, सर्व ऋक्ष आणि वानरसमूहांचा पती सुग्रीवाला केले.
5.35.53
रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत।
हनूमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमुपागतम् ॥ ५.३५.५३ ॥
देवी, अशा प्रकारे राम आणि सुग्रीव यांची एकी झाली. मला त्यांचा दूत हनुमान म्हणून आलेला जाण.
5.35.54
स्वं राज्यं प्राप्य सुग्रीवः स्वानानीय महाकपीन्।
त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान् ॥ ५.३५.५४ ॥
आपले राज्य मिळवल्यावर सुग्रीवाने आपल्या महाकपींना बोलावून, तुझ्यासाठी दहा दिशांना महाबलवान वानरांना पाठवले.
5.35.55
आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसः।
अद्रिराजप्रतीकाशाः सर्वतः प्रस्थिता महीम् ॥ ५.३५.५५ ॥
वानरराज सुग्रीवाने आज्ञा दिलेले, पर्वतराजासारखे महातेजस्वी वानर सर्व दिशांना पृथ्वीचा शोध घेण्यासाठी निघाले.
5.35.56
ततस्ते मार्गमाणा वै सुग्रीववचनातुराः।
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः ॥ ५.३५.५६ ॥
तेव्हा सुग्रीवाचे वचन पूर्ण करण्यासाठी आतुर होऊन शोध घेत ते, आम्ही आणि इतर वानर संपूर्ण पृथ्वीवर फिरलो.
5.35.57
अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान् वालिसूनुर्महाबलः।
प्रस्थितः कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः ॥ ५.३५.५७ ॥
वालीचा पुत्र, लक्ष्मीमान, महाबली अंगद नावाचा कपिशार्दूल आपल्या सैन्याच्या एक तृतीयांशाने वेढलेला निघाला.
5.35.58
तेषां नो विप्रणष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे।
भृशं शोकपरीतानामहोरात्रगणा गताः ॥ ५.३५.५८ ॥
पर्वतश्रेष्ठ विंध्यावर हरवलेल्या आम्हाला, अत्यंत शोकाने वेढलेल्या आम्हाला, दिवस-रात्रींचे अनेक समूह निघून गेले.
5.35.59
ते वयं कार्यनैराश्यात् कालस्यातिक्रमेण च।
भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुमुपस्थिताः ॥ ५.३५.५९ ॥
कार्याच्या निराशेने, काळ निघून गेल्याने आणि कपिराजाच्या भयाने आम्ही प्राण सोडण्यास सिद्ध झालो.
5.35.60
विचित्य गिरिदुर्गाणि नदीप्रस्रवणानि च।
अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥ ५.३५.६० ॥
गिरिदुर्ग, नद्या आणि झरे शोधूनही देवीचा ठावठिकाणा न मिळाल्याने आम्ही प्राण त्यागण्याचा निश्चय केला.
5.35.61
ततस्तस्य गिरेर्मूर्ध्नि वयं प्रायमुपास्महे।
दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान् वानरपुङ्गवान् ॥ ५.३५.६१ ॥
तेव्हा त्या पर्वताच्या शिखरावर आम्ही प्रायोपवेशन आरंभले; प्रायोपवेशनात बसलेल्या सर्व श्रेष्ठ वानरांना पाहिले.
5.35.62
भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः।
तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च तथा वधम् ॥ ५.३५.६२ ॥
शोकसागरात बुडालेला अंगद अत्यंत विलाप करू लागला — 'हे वैदेही, तुझा नाश आणि वालीचा वध.'
5.35.63
प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः।
तेषां नः स्वामिसंदेशान्निराशानां मुमूर्षताम् ॥ ५.३५.६३ ॥
आमचे प्रायोपवेशन आणि जटायूचे मरण — आमच्या स्वामींच्या संदेशाने निराश होऊन मरू इच्छिणाऱ्या आम्हाला.
5.35.64
कार्यहेतोरिहायातः शकुनिर्वीर्यवान् महान्।
गृध्रराजस्य सोदर्यः सम्पातिर्नाम गृध्रराट् ॥ ५.३५.६४ ॥
एका कार्यासाठी येथे आलेला पराक्रमी महान पक्षी — गृध्रराजाचा सहोदर, संपाती नावाचा गृध्रराज.
5.35.65
श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत्।
यवीयान् केन मे भ्राता हतः क्व च निपातितः ॥ ५.३५.६५ ॥
भावाचा वध ऐकून क्रोधाने तो असे म्हणाला — 'माझ्या धाकट्या भावाला कोणी मारले, आणि कुठे पाडले गेले?'
5.35.66
एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः।
अङ्गदोऽकथयत् तस्य जनस्थाने महद्वधम् ॥ ५.३५.६६ ॥
हे श्रेष्ठ वानरांनो, हे तुमच्याकडून जाणून घेऊ इच्छितो. तेव्हा अंगदाने जनस्थानातील त्याच्या महावधाचे वर्णन केले.
5.35.67
रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्दिश्य यथार्थतः।
जटायोस्तु वधं श्रुत्वा दुःखितः सोऽरुणात्मजः ॥ ५.३५.६७ ॥
भयानक रूपाच्या राक्षसाने खरोखर तुलाच लक्ष्य करून जटायूचा वध केला, हे ऐकून अरुणाचा पुत्र संपाती दुःखी झाला.
5.35.68
त्वामाह स वरारोहे वसन्तीं रावणालये।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सम्पातेः प्रीतिवर्धनम् ॥ ५.३५.६८ ॥
"हे सुंदर कटीच्या स्त्रिये, तू रावणाच्या महालात राहत आहेस" असे त्याने तुझ्याविषयी सांगितले; संपातीचे ते वचन ऐकून (आम्हांला) अत्यंत आनंद झाला.
5.35.69
अङ्गदप्रमुखाः सर्वे ततः प्रस्थापिता वयम्।
विन्ध्यादुत्थाय सम्प्राप्ताः सागरस्यान्तमुत्तमम् ॥ ५.३५.६९ ॥
अंगदाच्या नेतृत्वाखाली आम्ही सर्व तेव्हा पाठवले गेलो; विंध्य पर्वतावरून निघून आम्ही सागराच्या उत्तम तीरावर पोहोचलो.
5.35.70
त्वद्दर्शने कृतोत्साहा हृष्टाः पुष्टाः प्लवङ्गमाः।
अङ्गदप्रमुखाः सर्वे वेलोपान्तमुपागताः ॥ ५.३५.७० ॥
तुला पाहण्याच्या उत्साहाने भरलेले, आनंदी आणि बलवान वानर अंगदाच्या नेतृत्वाखाली सर्व समुद्रकिनाऱ्याजवळ पोहोचले.
5.35.71
चिन्तां जग्मुः पुनर्भीमां त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः।
अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं दृश्य सीदतः ॥ ५.३५.७१ ॥
तुला पाहण्यासाठी उत्सुक असलेले ते पुन्हा भयानक चिंतेत पडले; तेव्हा मी वानरसेना सागर पाहून खचताना पाहिली.
5.35.72
व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः।
लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला ॥ ५.३५.७२ ॥
तीव्र भय झटकून मी शंभर योजने उड्डाण केले; राक्षसांनी भरलेल्या लंकेत रात्री मी प्रवेश केला.
5.35.73
रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकनिपीडिता।
एतत् ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनिन्दिते ॥ ५.३५.७३ ॥
हे निर्दोष देवी, मी रावणाला पाहिले आणि शोकाने पीडित झालेल्या तुलाही पाहिले. जे घडले ते सर्व तुला सांगितले आहे.
5.35.74
अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम्।
तन्मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम् ॥ ५.३५.७४ ॥
हे देवी, माझ्याशी बोल. मी दशरथपुत्र रामाचा दूत आहे. रामाच्या प्रयत्नांनी, तुझ्यासाठीच मी येथे आलो आहे.
5.35.75
सुग्रीवसचिवं देवि बुद्ध्यस्व पवनात्मजम्।
कुशली तव काकुत्स्थः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ५.३५.७५ ॥
हे देवी, मी सुग्रीवाचा मंत्री आणि वायुपुत्र आहे, हे जाण. तुझा पती काकुत्स्थ राम कुशल आहे; तो सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ आहे.
5.35.76
गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणः शुभलक्षणः।
तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः ॥ ५.३५.७६ ॥
हे देवी, शुभलक्षणी लक्ष्मण आपल्या ज्येष्ठ (राम) यांच्या सेवेत मग्न आहे. तो पराक्रमी असून तुझ्या पतीच्या हितात तत्पर आहे.
5.35.77
अहमेकस्तु सम्प्राप्तः सुग्रीववचनादिह।
मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा ॥ ५.३५.७७ ॥
सुग्रीवाच्या आज्ञेने मी एकटाच येथे आलो आहे. इच्छेप्रमाणे रूप धारण करू शकणाऱ्या मी सहाय्याविना हा मार्ग चाललो.
5.35.78
दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा।
दिष्ट्याहं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम् ॥ ५.३५.७८ ॥
तुझा मार्ग शोधण्याच्या इच्छेने मी दक्षिण दिशा ओलांडली. सुदैवाने, तुझ्या हानीमुळे शोक करणाऱ्या वानरसेनेचा मी एक आहे.
5.35.79
अपनेष्यामि संतापं तवाधिगमशासनात्।
दिष्ट्या हि न मम व्यर्थं सागरस्येह लङ्घनम् ॥ ५.३५.७९ ॥
तुला शोधल्याच्या संदेशाने मी तुझा संताप दूर करीन. सुदैवाने येथे सागर ओलांडणे माझे व्यर्थ गेले नाही.
5.35.80
प्राप्स्याम्यहमिदं देवि त्वद्दर्शनकृतं यशः।
राघवश्च महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते ॥ ५.३५.८० ॥
हे देवी, तुझ्या दर्शनाने मिळालेली ही कीर्ती मला मिळेल. महापराक्रमी राघव लवकरच तुला प्राप्त करील.
5.35.81
सपुत्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम्।
माल्यवान् नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः ॥ ५.३५.८१ ॥
हे वैदेही, पुत्र व बांधवांसह राक्षसाधिपती रावणाचा वध करून, पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या 'माल्यवान' नावाच्या पर्वतावर (राहतील).
5.35.82
ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः।
स च देवर्षिभिर्दिष्टः पिता मम महाकपिः।
तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरन् ॥ ५.३५.८२ ॥
नंतर वानर केसरी गोकर्ण पर्वतावर जातो. देवर्षींनी निर्देशित केलेला तो माझा पिता महाकपी आहे; नदीपती (सागर) यांच्या पवित्र तीर्थावर शंबसादन (शंबर) याचा वध करून तो उद्धार करत होता.
5.35.83
यस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि।
हनूमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ॥ ५.३५.८३ ॥
हे मैथिली, ज्या वानराच्या क्षेत्रात (पत्नीत) वायूपासून मी जन्मलो, तोच मी आपल्या स्वतःच्या कर्मानेच जगात 'हनुमान' नावाने प्रसिद्ध आहे.
5.35.84
विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः।
अचिरात् त्वामितो देवि राघवो नयिता ध्रुवम् ॥ ५.३५.८४ ॥
हे वैदेही, विश्वास देण्यासाठीच मी तुझ्या पतीचे गुण सांगितले. हे देवी, राघव लवकरच तुला येथून निश्चितपणे नेईल.
5.35.85
एवं विश्वासिता सीता हेतुभिः शोककर्शिता।
उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमधिगच्छति ॥ ५.३५.८५ ॥
अशा प्रकारे शोकाने कृश झालेली सीता योग्य कारणे आणि ओळखीच्या खुणांनी विश्वास ठेवून त्या दूताला स्वीकारते.
5.35.86
अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण तु जानकी।
नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्माभ्यां मुमोचानन्दजं जलम् ॥ ५.३५.८६ ॥
अपार हर्ष प्राप्त झालेली जानकी त्या आनंदाने वक्र पापण्यांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू ढाळते.
5.35.87
चारु तद् वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम्।
अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् ॥ ५.३५.८७ ॥
विशाल नेत्रांच्या तिचे ते सुंदर मुख, तांबूस-पांढऱ्या दीर्घ नेत्रांसह, राहूपासून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे शोभले.
5.35.88
हनूमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा।
अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम् ॥ ५.३५.८८ ॥
तो वानर हनुमानच आहे असे ती स्पष्टपणे मानते, दुसरे नाही. मग हनुमान त्या प्रियदर्शनेला उत्तर देतो.
5.35.89
एतत् ते सर्वमाख्यातं समाश्वसिहि मैथिलि।
किं करोमि कथं वा ते रोचते प्रतियाम्यहम् ॥ ५.३५.८९ ॥
हे मैथिली, हे सर्व तुला सांगितले आहे; धीर धर. मी काय करू? तुला काय आवडेल — मी परत जाऊ का?
5.35.90
हतेऽसुरे संयति शम्बसादने
कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात्।
ततोऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि
प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः ॥ ५.३५.९० ॥
युद्धात शंबरसंहारक असुर मारला गेल्यानंतर, महर्षींच्या प्रेरणेने कपिवीराने (हे कार्य केले). मग हे मैथिली, मी वायुपासून जन्मलो आहे; त्याच्या प्रभावात मी त्याच्यासारखाच वानर आहे.